BUHR B
Ijirsinunianiin mnnnnininiiiinfins m
L
Li
iMMMUimmi
II
39015 00026577 üb
f + ^
M
IM
Vi
M
Q
^^^^ '-^^^^"^ ^ ^ ^
M
]A[
+ + +
M
M
Q
+ + + +
M
+ +
^gitized by Google
mv 11%
Digitizeci by LiOOgl
Thüringische
Geschi eil ts quellen.
Dritter Band:
Düringische Chronik
des
Johann Rothe.
Namens des Vereines für thüringische Geschichte und Alterthumskunde
heraasgegeben
▼ O II
B. T. Liliencron.
\ \ Jena,
Friedrieh FrommaniL
\ 1859.
Digitized by Google
Düriogische
des
J o hann Rothe.
Herausgegeben
T o n
y. Lilieno
r o n.
Jena,
friedrieh. Frommaan. 1859.
Digitized by Google
Digitized by Google
• Vorrede.
Durch die Munificenz Ihrer Kais. Hoheit der Frau Grofsfürstia Maria Paulowna sieht sich der Verein io den •Stand gesetzt, seine Ausgabe der Duringischen ^) Ge- schiehtsqueUen niit der Kutheschen Chronik fortzusetzen. Die voa Mencken (Scriptt U.) aus diesem Werke mitge- thttlteii Auszüge geben nioht einmal dasjenige voSstän* dig, was sieh auf Düringen bezieht. Abt;csehn aber da- von, besteht die Bedeutung dieser Chronik nicht eigent- Ml in demjenigen, was sie kn neuen Nadmditen bei- brins^, denn dessen ist nicht eben viel, sondern viel- mehr in dem Umstand, dafs in ihr alles, was es vor ihr an Daring. Geschichtschreibung gab» zu Emern Strom der Eßählung zusanimenfliefst , und dann wieder sie für die TOD ihr dargestellte Zeit die Hauptquelle, ja ziemlich die anage QaeUe der Gesdiichfschreiber in den. beiden fd- geoden Jaiiriiunderteu geblieben ist. Um also den Eot"
1) Weshalb hält mim (iic ungcsahicbtlichc wie undfutsche Schreibung Thüriiigen feßt, da kein offieieller Sprachgebrauch dazu BäÜDsfc? Man kört njtrdlick und südlich vom Wald ma Düriu-
vm
Quelle näher zu stehen. Von mehreren und z. TIl sehr soil^oeen Händen geschrieben, leidet Dr. an hdfkliciier
Ungleichheit und theiJweiser Verwilderung der Ortlio^^ra- phie, während hs. eine wohlt^edachte und soigCaltig darcfagefuhrie, nur von geringen Auswudisigkeitan be- emträchtigte OrÜiograpliie zeigt. Dies und der Umstand, dafs der kleinen Lücken in Dr. mehr sind, entschied da- fOlr, bei der Herausgabe hs. cu Grunde xu legen. Sprach- lich war es ohnehin interessanter, einen neuen Text ken- nen zu lernen. Zur Aushülfe ward Dr. hinzugesogen« aufiierdem nur zur Ausföllang der erwähnten Locke Fabr.: Cod. chart. foi. 129. der grofsherzogl. Biblio-
- thek zu Wdmar; von Einer Hand in der ersten üälfle des 16. Jahrh. geschrieben. Jöngere Aufschrift: Chroni-
• cum msc. a niundi conditu a. anniim 1440 e bibliotheca* Fabriciana. Die Handschrift bricht jetzt mit Cap. 671. ab. Sie ist aber audi von Haus aus lückenhaft; ihr fehlt: die gereimte Vorrede, Cap. 212. 213. 299. 378—387. 395. , 396. 456. 457. 488. 599. 600. 649. Sie stellt m^-\ nadi 84, und ordnet nadi 310. so: 3t f. 314. 315. 312. 313. 318.. 319. 316. 317. 320. Im ganzen stimmt sie ttdt hs. überein, doch wdcheD von Cap. 139. an die Ca- pitdüberschriften von denen in hs. ab. Die Absdureiber sclieinen überhaupt in diesem Punkt mit einiger \V iilkür verfahren m sein. ' Auf leeren Blättern in der Mitte und am Ende haben sich, wie es scheint, verschiedene ältere Besitzer der Handschrift, z. Th. in Monogranameu, ver- seicfanet mit den Jahreszahlen 1539, 1549, 1550; dar* unter R. v. Bunau, Heinrich von Schkasse.
Was mir übrie^ons an Handschriften durch eig^ene Anschauung oder Anführung^ bekannt geworden ist» war
Üigilizeci by LiOOgle
IX
neben 6m drei iftMmUm & die Herausgabe von ket** oem Werlh.
Handschrift des Mühlhauscr Ralhmrchm: Folio, Papier, Giae Hand aus d^ ersten Hälfte des 16. Jahrh. Dem Scfaluls hat der Abschreiber .einige Begebenheiten des Jahres 1538, oamenllicli (ireursen und das Amt Klingen betreffend, hinzugeOigt Vgl Stephan, Neue Stoffliefe- nugen HeftS^ S. 147. und MicMsen in unserer Zeitseiinft L S. 87. Die von mir an Ort und Stelle vorgenommene Bihere ünteisndtiung erwies die Uandsohrift als eine bis in alle ESnzdhelten genaue Abschrift von hs.
Auf dem vordem Deckbiatte liest man die Notiz: eundon- eodieem manuscnptum servat bibüotheca reip. inip. Francofurtanae ad Moenum auctiorem. Ge^enwär- " tig befindet sieb , zufolge gütiger MitUieiiung des Herrn Bibliothekars Dr. Böhmer, in Frankfürt keine dem ent- sprechende Handschrift. (Vgl. d»s zu der nächsten Hand- fichriO Henierkte.)
HantMinft der Hamburger SkMibtioM, Histor. uni* vers. fol. Nr. 3., überschrieben : „Cbronicon vetus uoiver- saJe a mundi condito ad a. C. 1342 idiomate germ, comp« Cod. Chart s. XV. (wd eher XVi) 304 pag.*', beginnt mit der p^creimten Vorrede, reicht aber, gleich dem Cod. Fabric, nur bis Cap. ö71.; das oüenbar vorhandene nä- here Verhältnis zwischen diesen beiden Handschr. ver- mag ich nicht anzuge[)en. Die Hamburger gehörte elie- mals der UfTenbach'sehen Bibliothek.' In eiaer anderen flaodscbrift der Hanboiger Bibliothek, Hist Germaniae sin^ul. region. et urbium. 4®. Nr. 332., welche eine epi- toouerte und Ibrtgesetzte Hothesche Chronik enthält, steht iKe Bemeikiiiig^ „Cfaroniogn — quod ex veteid eodioe
z
msto ex hibliotheca KeiinenaDa beaevole conoesso ab amanuensi describi sM fecit Z C ab Uffenbach Franoofartt anno 1713 mense Majo." Herrn Dr. Böhmer verdanke ich über diese beiden Namen folgende MittheiluD^: ,J)ie Kellner waren ein hiesiges, durch gdehrfe MSnn^ aus* gezeichnetes Patriciergeschlecht, das jetzt ausgestorben ist, und deren Bücher und Handschriften (mit Aus- nahme deijenigen des Heinrich KeUner aus dem 16. Jahr- hundert, deren manche auf der Stadtbibliothek siud) jetzt yerscholien sind. Zacharias Cooiad von Uffenbach wiur ein gelehrter Frankfurter in der ersten Hälfte des vorigen Jahrhunderts, der eine herrliche Bibliothek gesammelt hatte, die aber zerstreut wurde und deren Handschriften, über die es anen in Folio gedruckten Katalog gibt, meist nach Hamburg- kamen.**
Handicknft der herzog BAtioAek m GaOia: Cod. diari formae majori». Nr. Ift9.; wol aus dem 16. Jahrfa. Die gereuute Vorrede fehlt; die Handschrift wird im Verlauf mdir und mehr lückenhaft.
Bamd^Skriß der herzogL BMiblM feu GaÜia: C!od. chart B.-180. enthält Fol. 289—458. unter der Ueberschrift: Jtem zu mucken difs habe ich aufs andern kronickeu geschreben und aufsgezogen" von derselben Hand, wel- che die voraufstebende Schlorffsche Chronik geschrie- ben hat, folgende Capitei des Rothe, und in der au%e- fülirleu Ordnung: 6. (zweite Hälfte). 7 — 9. 18. 1 — 2. 23—25. 249. 62—84. 21—22. 26—52. 133—134. 85—132. 135. 136. 145—147. 359. 361—365. 170— 174. 176. 178. 177. 179. 180. 192 (erste Hüllte). 217. 154. 150. 148. 257—264. 353. 184. 183. 189—191. 195— 206. 215. 207—210. 281—311. 314. 315. 312. 313. 318.
Digitized by Google
m. m, 3t7. aao— m 3&9 (Anfang). 341. 391.
394. 397— 399. 508. 509. 514. 515. 554. 409. 411. 412. 542. .530. 531. ^7. 238. Dahiüter von gieicher Haad eine Bemerkung zum Jahre 1472.
Cod. chart. H. \ ^ der köni^l. Bibliothek zu Dresden, der Junten und vorne defect nur bis 1399 rdchf", kenne ich nur aus brieflicher Anführung des Heim Hofratfa I>r. Klemm.
Es ist sehr möglich, dafe sich noch manches an jün« ' ^eren Abschriften und Auszügen findet Der gedruckte Text wird das Suchen erleichtern und die Zeitschrift bie- tet Haum, es bekannt zu machen. Die Herausgabe um ieser Moglidikeit willen zu verzögern, war in keiner Weise nötl%; dafs Handschriften aii%efuiideu würden, die neben den benutzten für die Ausgabe lehrreich sein konnleo, ist nicht zu erwarten.
Aeufserst zalilreich und wo! in allen gröfseren Hand- schriftensammhingen Deutsehlands verheten sind solche Arbeiten, welche, den Rothe zu Grande legend, epito- mi»'end, überarbeitend, grofse Theiie wörtlich ausschrei- ben, wie die Werke des Kammermdstor ^eilBchrift I. S. 75 flg.), StoUe G. c S. 219 flg. , herausgeg. von Hesse in den Publicaüonen des Stuttg. litter. Vereins. B. 32.), Sddolff tt. a. In München, Berlin, Gotha, Jena, Ham- borg haben dem Herausgeber solche Handscbriflen vor- gelegen; andere in Menge errathen sich aus den Anfüh- rungen in Pertz' Archiv Band VI. VQl. IX. Zu dem Ap- parat für ^ne Ausgabe des Rothe selbst sind sie nicht mehr zu zaiilen; für die düring;. Historiographie bleibt Ifars genaum Untersuchung wichtig, für die ab^ der volMftndige Rothe erst gedruckt zur Hand sdn mufete.
4
XTT
f. 2. Di» QueUm der jMtetokeM Ckm^ Gap. 1 — 209. der Chfonik beruhen auf den Werken des Lamber-
tus, Ekkehardus Uraugieiisis (dlicrt nach der Ausgabe in Pertz M. Vlü.) mit der Fortsetzuiiip des ChFonieon Ur- sper^^ise« Sigebertiis GemUaeensis (Pertz M. VIU.), An- nalista Saxo (l^ertz M. V IJJ.), Mai tiiius Polouus (ich habe die Baseler Ausgabe durch Jaoobum Pasaum vom J. 1550 benutzt), Gotfndus Viterbiensis (Pistoni Scriptt IL), Si- firidus presbyter (neben den Auszü^n in Pistor. Script L p. 1020 lag mir durch gütige Vermittelung des Herrn Hofraths Gersdorff die beste Hstadsdirift aus der Läpziger üniversitatsbMüÜiek, Cod. ms. membranac. I3t5 in 4^, vor). Femer sind benutsl das Chronicon & Aegidii bis los 13. JahiiL (Leibnitii Scfipt rer: Brunsw. HF.), die vitae Heinrici et Cunegimdis impp. des Adaiberius (Pertz M. V i. 787.); endlich von düiingiBchen Quellen die Annalies ReinhardsbrunncDses (dtierl AR) und die Historia Er- pheslurdensis anonymi autoris de kint^raviis Thuringiae (Pistor. Scfiptt l 1206., citiert H. Pist). — Für einige Stücke sind mir die Quellen nicht zur Hand : so für einen Theü der ersten Capitd (z. Tk sind sie aus SUxidus prcsb.), für den trojanischen Krieg, die Sagen von Pontius Pila* tus, Judas und Mahomed. Es lohnte sich längeren Su- cheus nidit. Eine ins einzeiue j^ehende (Juellenanalyse dieses Theils der Chronik bot überhaupt kein Interesse; da ich sie, wie ^i^esa^l, nicht ohne nutzlose Mühe ^anz vollständig geben konnte, habe ich si* !m her ganz unter- lassen. Einige auf Düringen bezügliche Einzelheiten mö* gen statt dessen liier erledigt werden.
Die Stelle im Cap. 28. ist eigene Bemerkung des ChroDistea. Cap. 37 — 30.*; die verwiirte Erz^gntg ist
Digitized by Google
m ganzen aus Gotfind v. Viterbo X VE pag, 295. und £k-
Ml ff 5, 51 üg. zusammengesetzt; in 38. mit eigen» Betracht uiie^an ausgestattet; wolier die auf gelehrter Er- findung beruhende Sage von der Thootonica stammt, weifs ich nicht Cap. 61. 62. stammen aus H. Pist 2.; die Oueiie der Sage vom Grafen von Beichlingen kenne icii üicht Cap. 133*— 134. sind nach H. Pist .3., Ekkefa. 176, 20 flg. und Sachsenspiegel III. 44. erzählt Cap. 152. stammt aus H. Pist 4.; Uothe setzt nur die bekannte Sage Tom Müller £rf zu. Cap. 155. 156.: woher diese Na* ' mensageri und die iihnhehe ISOtiz über iiehlburg und HQd- burghausen im Cap. 159. zunächst entaonuuen sind, weifs ich nichi Cap. 159--169. sind aus Ekkeh. 176 flg., mit (leiii aui Sdiluis Marl Pol verljundcn wird. Cap. 205. aus U. Pist 6. mit einem unbedeutenden Zusatz. Cap. 22%. aus H. Pist 10. mit einem Zusatz über die Erbauung von Wachsonburg und GoÜia, dessen Quelle ich lüciil kenne. Cap. 2d6. aus Lambert a. a. 1071.
n. Cap. 269. bis zu Ende. Diese zweite gröfsere Hiilflc der Chiituik ist auf ein einziges Hauptwerk ge- landet, nämlieh auf die von Eccardus in seiner Uistoria ^eneaJogica principum Saxoniae superioris pag. .351 flg. a^»god ruckte Historia de Landgravius Thuringiae (citiert ü Eccard.). • Biese Quelle, iast ganz in das Rothesche Werk hinemgearbeitet, wird bald wörtiich übersetzt, bald iß breiter ausschmückender Darstellung umschrieben. Da- neben worden die oben genannten Werke fortbenutzt, fiEmer für den mten Kreuzzug der Albertus Aquensis fin Bonga^siu^ ; (iesta Dei per Francos ti)ni. I.) und für (fie Duringische Geschichte das Chron. Sampetrinum, die Vitt & Ebabethae des Dielridi von Apolda» citiert D. v. A.
00 Canisii Lectiones antiquae ed. Basnage. tom. IV.) und das Gedicht von der hal. Elsabetti, diiert V. 8. filis. (Men*
cken toiii. IT.). Endlich noch Caesar von Heisterbach. Während in den früheren Theilen der Erzählung die Zu- sätze des Chronisten zu diesen seinen Quellen» mit Aus- nahme einiger l.ocaJsageii, dem Verdachte wÜlkürÜcher Ausschmückung erhegen, verwebt Rothe in die Darstel- lung der Geschichte des letzten Jahrhunderts sdne eigene, auf keine schrifUiche Queiie weiter zurückzuführende Kunde.
§. 3. Die Hisima de landgravm des Eceardm. Da nach dem Gesagten der wesentlichste Theil der liotheschen ' CShronik aus der Historia d. l £ccard. geflossen ist, so kann über den Gang der dürine;'ischen Geschichtschrei- bung im 15. Jahrh. erst durch eine Oucllenanalyse auch dieser hauptsächlichen Quelle des Rothe helleres Licht gewonnen werden. W ir bringen eine solche hier bei. da für eine neue Ausgabe des Werkes selbst, weiche dalür Gelegenheit böte, übrigens das Bedüifnis nicht da zu sein scheint.
Diese Historia findet sich, wie man aus Pistorii Seriptt I. pag. 1293. erßihrt, hinter dem Martinus Polo-
nus in einer Handschrift der Leipzis^er Universitiitsbil)lir>- thek unter der Ueberschnfl: De orti| Landgraviorum Thu- ringiae. Wir eitleren nach den Seitenzahlen der Eccard*- schen Ausgabe und nach der Zeilenzahl. Um nicht ein unau&örliches ,,entnommen aus*' zu schreiben, setzea wir zwischen die Stelle des H. Eccard. und ihre Quelle einfach eii\ l\<>lnn.
3»1,51 — 56 : AR. 1. 1-9. 63— 3ä2, 64. : AR. 2, 7 — 25..
57 — 52-: H. Pist. die Jahreft- die JahresaDgaben zugesetzt.
«Bg«be tu* 4R. aif|OI— 8&a» b%i H. FSrt. 11^12.»
Digitized by Google
XV
4m l«hr 1034 WM AB.» die filtri.
gpn rngesetzt. — 353, 22. Hcit die H. Pist, Corneberg »t. Kraen- bwgk. Z. 48 , flie Wort«? „quae d« MflÜB« ducum Saxomae fuit" •M oIGmiW tMidi AE. 6, 3. ein- pmMtM, wo aber Aor steht: „matrunaa mNHMmmi d< Sa*
ii5,52 — 5H.: AR. 8. 4 — 6. 9—10. 68 — 354, 6.: H. Pist. 12. vero Z. 64' wird Dnickfehler fiir Ut« •eb. propter eketlonen regit BoiMttorBiii 2*3- iik Zmati.
IM,6-rl3.; AB.5, 13— 19^ die Jah- reszahl zTigesetzt. 14—24. : M^rf. Pol. 24 — 32- • «twa aus Caps, de Hei- •terb. , der mir nicht zur Uaod iit?
12-^36: Chr. a Aeg. a. 1096 et
rpgnavit 32 annis Z. 33. am AR.
9 1 10. zugesetzt , wo sich die
Worte aber auf Heinrich III (II)
beaichca. 36-- 02.: SUeeh. a-a. 1067. 1066.
1069- 1072. J057- 1073. 63—65.: Zuaats.
tti, 1 - 18. : Mart. Pol.
18 — 20.: Sifr. preab. fol.293K 21 — 26.: Mart. Pol. 26 — 29.: Chr. S. Acg. 29—356, 20.; Mart PoL, dai
Jahr 1076 aad 2. 16. aat CShr.
S. Aeg. , das Jabr 1066 aa« Bkp
keh. ergänzt.
*W>24-49.: H. PIst. 13., die Jah- re»2»Mrn Z. 26 27- nach AR. iiiiam marüiioiiis de Staden Z. 3 1 . aae AB. 10 , 16- } die U. Fiat fieal hier: fiBan dam-6aion^ a AR. 9, 20>f wo TW der mt$m
Verlobung Ludwigs die Rede ijt. Sutt Bonzdgk Z. 47- liest die Qodle GoMig, d. h. Goseck; nach dem Monachos Pimensis war Bow^ dar altwaNnedei Octea.
49— S6- : die hefaiaaten Yetae aaf
den Tod Pfalzgmf Piiedridw. 63-- 55. H. Piit. J3. 8tatt 1064
Z. 55. He.sf H. Pist. 1065- 55 — 60-: AR. 10» 14 — 11, 1. 60-63.?
69.: die H.IHit. hat kdna Jabn»- aagab«, AB. n, 17. gehen t066.
64 — 357. fi.: H. Pisi. 13. Sutt Kumbiirgensem Z. 1. haben aUa akidttii Qoellen Zyzensem. 347,6- 14. : H. Pist 14-, das Jahr in Z. 14. aogeeelat. 15 — 16: 1. c. 18.
16—18.: Zusatz.
18 — 4S.: AR.a 15— 9, 1. Doch
Z. 25 — 36 — 37. 37-43.
nnd ZasStae aas Eisenacher Lo^
«alqaellen. 44-l6.:H. n«. la
46 — 64.: AR. 9, 15—21. Sutt 1061 2- 47 fiah^n fii«. AR. 1060, die knrzini Anriiiles bei Pi-^t K c. pag. 1368- haben ebenfulis 106|.
Butt dea Jahrai io63 der AR. iit Z. aa geeetst 1062 and et in
primo anno mortaa est Z. 53. igt zugeseUt, wol he'.des, weil nach 366, 27* das Liebesabenteuer mit dar Adelheid 1063. begann.
56—658^ 8.; H. PSit 15. M8»8-15.: AR. 13, 19-24-
16-rj2.: AR. 14, 7-17, |. Die Worte der AR. 15, 19- et a pa- pa Stephanum cognominatnm hat die H. Eccard. misverstanden «nd darana et oanaiKo Sttphmd papae gnaadifc; «o iet die von Rothe bereits zu ehwr Rom&iut de.s Grafen Ijfif1\*ig erweiterte Eiamischuog tinrs P-ipstes, der iii<^t existiert iiat, aufgekom-
5a-*5»: KFi«. 13.
58 - 359. 10.: 1. c. 16., die Jah- reszahl Z. 63. aus Ekkeh.
10—13.: Ekkeh. e. |07ö. 1077. mit Irrthiiraern.
13— 16-: H. Fiel. 16
XVI
15 — 17- : Samp. «. 2. 16* zu wissen, woher jede einzelne
ist VIfl idus zu lesen. Nachricht über die Päpste ent-
j7 — 1^, Ekkeh. a. lOTÖ- notnmen wurde, werde icJ» die
19 — 20.: H. Pist. 16. Abschnitte hn wcdteren
2i — 23. : Samp. a. 1079- «liM Angabe der QmU» nnr «b
24—27.7 KSrdieDytdiidHf) beaeichncB.
37^80- Sarop. I. c. $8— 868i 9h: Gwdrichtr des er-
dO — 32- H. Pist. 16. "t^n Krenasoges nach Alberto«
33—40.: Samp. a. 1060> lOSl- Aquensis und Mart. Pol.
1082. 1066. 63 — 364, 51- Mart. Pol und Chr.
40—52.: AB. 13, 26 — 14, 5- «• A«g.
62— 5ft} L ciB, 16*^21' aM|69— Öl-: «- tC«.
59 — 360. 4.: ^mp. a. 1066 und \ 55— 366, 61- : Chron. Unpcig.
Ekkeh. a. 1086, die aber s. Th. "n^ei" dem Jahr 1087
irrit; comhimVrt wprden. 3«4,62 — 65 Mart, Pol, beiicbtigt
*ÖÄ|4 — 5-: Samji a lOS?. nudi Samp.
6 — 15. - AB 17, 26 a Pitt 16. lM|l--9.: Ekkvh. fl07— &
nd EkM. «. MM» 9— 50. r S«np. 1100-1112.
15—21.: Samp. a. tüBR- 1090^ 50 — 55 AR. 20, 28 — 31.
21 —24. : H. Pist. 16. 56 — 59. vgl. die Urkonde in
24 — 28.: AR. 18, 9—1 f " Schuhes, Dircct. I. 240.
28 — M.^ Ekkffh. a. lOQj 1093. 59 — 61.: Samp. a. 1115.
' 31 — iJö. : Samp. a. 1ÜÖ4. 51—65.: Bkkdi. a. 1115.
35—46. : H. Pirt. 16. Statt a«^ MT, 1 — 6. : Sannp. a. 1115— 16 vaA
£.46. ftatrem. ' Ekkeh. a. 1115.
47— 361 , 7.: H. Pist 17. 6-9 aR. 21, 24 flg., da* X kal.
7— 9.: Samp. a. 1096- Dccembri^ wol aus der Urkunde
10 — 13- : 1. c a. 1 1 16 ; aber sUtt zugesetzt. ^
dicMa Jahres wird geseUt „his 9—21*: Samp. 1115. 1120. BUtt
tanpacibaa«, vm dia SdiladiC Fredericus 2.20. U«t Samp. ir-
amWdfailiob wieder der Nadi- rig Heinricus.
rieht von den Maineer Ver- 22 — 23- : Chmn. S. Acf. a. 1026.
mählangsfeierh'chkeitpn , welche 24 — 62-: Mart. Pol.
scltou von der H. Pist. irrthüm- 62—368, 2-: Chron. S. Aeg. un-
Uch auf Heinrich 17 (IIQ he.- ter F^pat Gelariaa II. ■Ofen «MM, folgen an laMen, S«8^5^8': Sanp. a. 1125-
nie dar Sanmüer In allen Qnel- 9— 49. : Bhrt. Pol.
len diese Begebenheiten ddi 60 — 5 1 '^
(1114—1115) folgen sah. 62 — 55 : thron. S. Aeg.
13- 17 r H Pist. 17. 65 — 369, 12-: Samp. 1128. 1117
18 — 52. : Kirdiengeschichte, grö- — 18. 112U I« tlinifBfb Z. %%
IWaliMib ana Hart. Fol nnd i«t
demClutm.S.Acg. DattSanaH Mt^lS—S?.: Mut. PoL nnd Chr. 8.
kr lag ifeer tSr die Kirdbenge- Apg.
schichte onr«terdpm eine, mir 68 — 65.* Samp. a. 1131-
hier niclit ^ugduj^liche Quelle 870$ 1 — IC : Kirchcngeschichte.
Tor. Um diese Bemerkung nicht 10—15' : 8amp. 1137. 1141 — 42*
«fter «iededinlen anmUnen nnd lO'-SI» : Mart. Pol.
daaeoiiaeliinoluoInUraneMt, 31— 371 1 15* : 6«m|k n. 1128.
Digitized by Google
xvn
1126—27 mit klrinfn Ahwf'i- cbmgtn, die vielJeicht aus dem Srnp. miam itaameo. Stau NwrinbargMMb 2. aS. Cb«ina.
8uap. Statt Crütitebnrgk Z.ÖO.
steht im Samp. Trezeborg. Wt,15~2?.: Gotfr. Viterb. XVIf.
22 — 375, f.: Samp. a. 1127 — ittB- Sunp. lieat »tatt Paga- 371» 4&< Paginua,.tt 6^ 371 , 5a Getan, «t. t«-
drem 372. 45- Jodrom, st. coin- mirantrbns 373, 4f. conjuranti- boi, St. tertia 374, 34 deama, •t Aqmsgraoi plonmU 374, 55. a quam plorforit. a: Hart. Pd. 8-25 Sifr. presb. 39&aw 25 - 28.: Mart. Po!. 29 — 52 : Samp. a. 1139—40. 52-54.: AB. 31. 8 — 9. 54— 37Qf 12.: Samp., ergautim Hart. Pol. wad Chr. 8. Aag. «»•,12-15
15 — 17- : Samp. 8. 1152.
18-27 : AB.24.4-l^ (Z.26.
H. Fiat. 18.) »— 41.t Samp. a. I13a 1131
It42.ft44. 8amp.liertTIIat.
vrrr z. 37., Jonfi tt. JaSi z.4t.
42 - 43 ^
43 - 46 : AR. 23. 25 — 26- AR. " lesen U29 st. U3a Der Ano. 8ato «naUt Hcraridii Tod a. a.
im
47—377, I6>: Mart. Fol o. Chr.
S. A»'g.
477, 17 — 40. : H. Piat. la 41 — 43.: AB. 24. 18—19.
44 - 49' : B. FSrt. 18-, erganat am AB.aa26. 31,4-5. VIldM Maji Z. 48- irt Zatats.
50—56.: Samp a. 115a 5l*63> 55 — 61.: Chr. S. Aeg. 62 — 378, 26.: Man. Pol. 193,27 - 32 : H.l>2rt. 19. Z. 3a er- gioat aaa 8au|k a. 114» 32-34 AR. 32, 8 — 13. 36 —37.: AB. 31, 4-6.
37^ — 39-: Samp, au 1141. 39-41. Mcf. Thür. Sacra p. 88-) 42 — 60.: H. Pi«t. 19. Tmtbvrg
Z. 56. zageaeiit. * 60—64*: AR, 34. 9—11. 64-379, 1.7 c£flanp.a.ll6B. 379,1-8.: H. Kttaa
8 ?4 Die Sage vom Schmidt in der Hühl. Znsatz ; di^ H Eccard. mof« also bis weiteres für di> alt«ite «chriftl. Quelle dicscf £r~ aSUeog falieii. 24 — 59.: H. Pitt 2a 59 — 380. 12.: AR. 35, 25-36. 11. a. a. 1168 nt — Winiaiahe Z. 1|. ist zugesetzt.
38a,12- 29 : H. Pist. 21
29 — 34.: AB. 37, 11-12. io lata - Cracu Z. 33- ut «oge- •etil.
34 - 381. 1&: CaM. da Hditoib.
dist. XU. e.%
391,17 — 66.: TematUidi eliaofalb
daher.
57—64.: Mart. Pol., die Jahrea- ■dd hiar, wU 6lkar, $m 8amp.
64 — 382, 2.7 8aBp.*a. 115^
389,3—16 Mart. Pol.
16 — 39 Chr. S. Aeg und Matt.
Pol. mit klfifU'ii Zasatzen. 39 — 66.; bamp. a. 1|64. 53. sg. 07*, wd aM 9wap. mimu er- gaMt
66—383, 7-: Mart. P0I. 9. Ohr.
S. Aeg.
3»3,8- 19- ■ Samp. u. 116a 19—30.: Chr. S. Aeg. 31—56.: flaoip. a. U6a 61* 56—334, 6.« Mart. PoL
•84,7— la: Sanp. a. 1168. ItaHa al.
ad Ttaliam Z. 7.
19-27.: AB. 34, 9-17. 27 - 46-: Samp. a. 1 167- 68 70 72- Di© Zuaatxe a — Imperato- ifaZ.31., Adop— .aeoepit Z.34 —37* «al aot dem Saaq». nd- «M. nmi— fortuoa Z.4l*aM
xvm
AB. 36, t6' , annncQtP — exi- stente Z. 44 aus AR. 36, 18
41) — 1>5 AB. 66, lÖ-;47, S8S»t — 22.: Smp. «. 1177 .79i 81- •od Marl. Fol. nit klcnieD Zo- saUea.
23-33.: Samp. «.1159.
33 — 47.. 1. c a, 1162.
47- 61 H. PiiL 19.
61— 366»8-: AB.3|,1— gL Bu- stoni «t. EusUchii Z. 3> SM, 9 — 57. Samp. «. 1166. ononi «t VIII Z. 4'^. 67— 61.. c. Ii70 62 — 387, la: 1. c. U76. m,ll-19.: 1. c. 1179.
19— 24. : cf. I. c il80» wol aui Samp. min.
26 — 27.: Samp. minus a. HtiO.
27 — 33.: Samp. a. UftO.
33 — 44. : Samp. muiu ii8a 44— S<K: Samp. «.
60— 388, 19- : bdde Samp-o. tl8(K 1181.
589.19 — 65-: Samj). minus a SM,1 — 40-: AB. 40, 11-41. 14%,
9f§bM M» fionp. a. 1184'
48— 090« 16.: Samp. •.1186 — 88- Heinricoa »t. Hennaaiuia Z. 4 , HMilaBlwrg «t HiMm^ Z. 7.
SfK^ 1 ä — 22. : Cbroo. Uisperg. mit kld-
98-2»: SaiH». a. 1190.
30 — 61.: AR. 47, 21—49, 19.
61— 393, 19. Chron. ür»perg.
893.20 — 394, 26 : Kirchen^scbidite. 894,27 — 30.: Samp. a. |172.
31 —3»? da« RaiahardibnmiMr
44 — 56.: H. Pitt. 22. 56 — 59.: AR. 37. H-H. 60 - 395, !•: Samp. a. 117^. 806, 1 — 10.: aM den betr. QuaUea zu-
■anuneiigaaetst. 10— 16 : H. PUt. 28. 16 — 24.: I. c. 24. 24 -36. : I. c. 28. o. Aß. 52; 18—
16- 47, 26.
37 — 41. A8.66, lä8(.a.Saiiip.
a. 1191-
I 42— &&.: Samp. a. 1193. o. AR. 5B,24fl«. 55— 69l: AR. 66, 11 llg.
59 — .^96, 2. • Saapp. «. |19|. 50#,2— 1.1.: H, Piit 2«.
14 — 60.: Chr.S.Aeg. n. Mart.Pol.
61 - 3Ö7, 50.: AR. 144, 10-145. 36.
Myj61— 64.: 1* c 92, 21—22.
55 — 400, 22. Kirch^qfiaehiehte,
u. Albigeoserkrifg.
400,23—401,23.: AR. 83. 3-06, 18.
40i|23 — 26 : H. Fiat 32.
38-87.: AB. 88» 18-90^ 12. .38 — 56.: Caes. 4* BvatMK? , f)7— 60. Samp. a. 1202-
60 — 65.: AR. 94, 15—18. 65—403, 9.: I. c. 96. 16—102.
4. Z. 19 — 20. M «A-raumpiert «oa: «niilio, awa pMradiboa, Diipoldi viddicot filüi, ngal» etc. AR. 97. 14 408, 10 - 15. : 1. c. i04, 26 n. 102* 25%.
16—34.: 1. «. 108. 27 %. 84— 66.: le. 114, 17— U7,2a 404ii— 13.: I. «. taa 29% 119* 4
— 14
14 — 21. : Samp. a. 1210- (od. AR.) 22 — 27.: Sam^ a. 1212.; durch die Lüdtft 4«* Oamp. fo fU- adier Coajafitw verleitet, lult
der Sammler cHbnchium Z. 23« für einen Ortsn:iracn ; die Rothe- sche Chronik, indem sie AR. 126, 13' zu Huli'e i^immt, bleibt bei jaaem Inrduun, madit ngr (aUtt trilnvcliium lieuttbehalteB) ana tribock Driborg. 27 - 46 Samp. a. 1211. eigäiut aus AH. 123.
48 — 405, 42- : AR- 128, 6— 130. 1^ 4e Bonatejm Z. 65. xoge^ aistBt. Wicwobai« at. Wiltni^
bergk Z. 2-, nach comitem Z. 12. fehlt (wfil ntir durch einen Druck- fehler^ de Biohelia^eu» totiua
Digitized by Google
■ttt mcentorera «adeoi valid* princtpift mititiae aattutt et eo-
mitrm
405, 4 J - 400. 2tx. : AR. |34, 3 - 135, 2S.
4N»36-32. : 1. c I36» 12 - 14. U6,
5 — 7-
■i2—^6.■ Samp. a. |2lö.
3ö-öO H Pist. 29.
äl— 407,9-. AR. 6i,^4-6a. 25.
ia-2l.: AR. 67, 1 — 14. G«-
aenberg sL Grimenbergk Z. 15«
24 — «^f. I- c. 69, t — 15. und die Vorrfde der AH. S. XVIII.
27-30.- i- c 66. 8-9. 30-44.: H. Put 30i 4^*53.: AR. 90, 15— 9K 2.
53 — 54-: Samp. a. 1200.
54 — 60 ^n. 92, 1 — 4. aod iL Fiat. 35 Ö6-
61-02.: AR. 92, lö— ^0. liUO. 63-66.: i. e. 94> 12—14. 406^1-3-: l & lOk.d. a. 1206.
4- 61.: AR. 109, 14- 111, 10.
conthoralis st. CODchorrdp Z. 24- Zugesetzt hi militares Z. 12- hi «ivea Z. i3. civea IsenacenaU Z»14. quod ctta« — Lantgitfi» Z.60.
61-409.43.: l.c 113, 7—114.
15. 7iigesetzt quod dicirnr I)o- mus militum Z. ß'A. qui adhtic — mer^ebat Z. 36 — 41. Die
ZoMtae «taiffowii tliafla ans eig»- «r Looalknoda, ttteiia Ana dem
Gedicht vom Wartburgkrieg. 466^44— 59.: H. Put. 35- AR. 121, 21 — 122, l a MoUmrg at Wol- bargk Z. 60. 60 -61.: Chr. A«g. a. 1212. 61-62.: AR. 130, 11. «.1213. 62 - 63. 1. c. 126, 9- 64 — 66.: H. Piat. 35. 410,1 cf. H. PiaL36.
5— 13..- 1. c
14-3»..' AR. 146,8-21. a. 1215. Saadarhuacn at Saadii^ona Z.
26.
36—61. : Chr. S. Acg.
61 — 411, 6. : Samp a. 1227 'AR.
197, 10—18.) zu dem Jrri^L-il
'Jahr 1217 witd die ii. üccard.
darch AR. 153, 27. wmtätut 411,6-1».: 8«np.a.t2S5*(All.221»
2-8.)
15- 19.?
20 — 33 : Samp. a. 1236- 34 — 43-: Chr. 8. Aeg. 43 — 46.: Sani». «. 1221. 46-47.: Chr.&A^.
48 - 58- : Samp. a. 1239. 59 — 60.: AH. 212, 15.
61 — 412, 2- :'Chr. S. Aeg. a. 1241. 412, 2 — 17 : S«np. a. 1241.
18— 413f 12"- Lea. 1263. auk unhedMiL Zaiättco. Fogian at Fryam Z. 10- 41«l) 13 — 48. : Kircliengeschichte.
■«9 — 414, 11: Samp. 1^32- 33- 34^ 35' Seyne Samp. Seuie AR. st. Stayn Z. 60^ mw coo^pamarant Z.62>
416,16-20.: AH. 146,22-2.^. ritatis st. daihatis Z. 17. 2ü - 24. : 1. c. 148, 14 — 18. 24 — 2ü.: 1. c 149, 10- U. 26— 40l: H. Kat37. 40—41.: L 36. «. 1230. ^ — 49.: Samp. 1222. Mb«, rieosis st. Eifordiae Z. 44-
49 — 50 Zusatz.
al — 56-: AR. 172, 3 — 9- 67— 64.: H. Pnt.37. 61—416» 10.: I.e. 38. 416*10—56.: AR. 173, 19-176, 14.
Holbach st Stnlbach Z. 29- Ro- chelibubuig st. HocJilitz Z. M%
• 66 - 59. : a Viu. 38.
* 50— 62» cf. Samp. u. Gfar.S. Aeg.
«. 1223. . 62 — 63.: Samp. 1223- 64 — 416, 2 : H. Pist. .^9. 416,2-11: AR. 177, 19-178, 3- tempore st. auao Z. 2-
11-15.: Sanp. a. 1224.
16— 21.: B. Pkt. 39k
21 —417« IZ i Aft. 178,9-182,2.
XX
t
und Vha LndoTid III. 9 , y^'^r in eiuem von der deutscheu Uebenetzang etwu abweichen- des T«xt Dm glekhe gilt ron dm fibrifco StaiDcn, n denen die Vite Lndovid ab Qmll« ci^ tiert ist. 417,12-14.: AR. 182, 12.*
14— 17.: S«mp. a. 1226.
18— S7.: V. Lnd. .lf.e. AB. 166>
11. - ms «t im
27— 41& la die 8««» rom M-
mer ond seinem Esel, ** Vita Lo- dov. II. a. nur eine kurze Notiz davon. 4i0klO— 14.: AR. 1^ 4-8-
15— 23.: AB. 189. 10^190, 6-
28- 27-: I. c 190, 22 flg. nache Z. 27- zugesetzt.
27-46 : 1. m, 17 — 149, 8. facaJe st. i'amalis Z. 45-
47—419, 29.: I. c 161, 1 — 152, 14.
411^29 -40.: H. Pisi. 40.
40 — 47.: AP I0_\ J2— 18. gM-
cic St. gcnero Z. 45-
47 — 420,4.: 1. c. 194,20-196, 14. ; lagetettt de (aenaco Z. 55. aabeeqnentr oene Z. 57. com nt-
4B0,&- 13. AR. 197, 10-14
13 — 54. : AR. 198 %K- Vita Lu-
dov. IV. 5 - V. |. 54-421, 37.: HvPkt. 4a, er- gSnit ene AB. 207, la 206, 5- 4«i,37 — 50.: H. Pist. 41
61—422, 9 AR. 155. 3-15., die Data ans Vit. Ludov. 11. 7«
4t«, 9 - 46. : AR. 167, 5— 168. 9-
47- «fr: H. P&A.42. 4ta,l-8.: AB.212t27— 29. «.1231.
4->a6»: H. Pist. 43 , (^«s Detnm Z. 31. aus AR. 214. 10-
ä6 — 41 : AR. 214, 14 — 21
41—54.: H. Pill. 44-
66—424,4: I. c 45. 4S4,8-8.: AB. 215, 17.
8—21.: I. c. 191, 17 — 192, 6.
22—30.: a PiM. 44
30-37 Samp. a. 1234-
38 — 53. : H. Pist. 47. Coloaieaaa
Z. 46. an* Samp. 54—425, 2.: L «. 44 444,8—6.: AB. 221, 27— 24 «.128^ 6-4?
10— 13 : AR. 222, 2—4. 14—17.: H. Pist 44 17 — 21.?
22^24.: AB. 222» 27 «-24 25—84: Cbr. 4 Aeg. md Samp,
a. 1241
33 — 40 H.fiat.49. a. AR. 228»
4-9
. 40 — 42.: Samp. a. 1241. 42—45.: B. Piit.44 44?
47-51.: AR. 221. 23 — 25
52 — 55 : Chr. S. Aeg. n 1247 55 — 426, 19 H. Pi»t- 50 und
Samp. a. 1252-, mit aobedeuten-
den Abweidinnge«« 49«, 19^83. ? belrift Beiailcli anap» 84—84.: H. Piet 51 38 — 42.: SMBp. a. 1244 42- 44 : H. Pist. 51. 4u — -i27, 3.: L c 52' corouatua
— tnnc Z. 54 iet mgoKtit. 4Sf,8*4: AB. 225, 15*** 14
5—19. : H. Pist. 33. ; nach Stein-
Torst '/ 16. liest H. Pist. Her-
mannus Strantr Steotzenovre ;
nach Franckensleyu Z. 17. pro~
pe Albndorf. G^MMtet et. Bo-
bietet Z. |7. 19-21 AR. 225. 34 21 — 29 : H. Pist. 53. 29—31 AH. 226 32 — 43. : 1. c 221, 30 — 222, 2.
«. 1234 Bde et. Sota Z. 35. 44-54: t C.222, 12 — 17. 51 —52.: 1- c 226, 13. a. 124»
53 — 428, 8 H. Pist. 54. 4a»,9 — 1«. Samp. a. 1244-
19 — 51. Man. Pol., Chr. S. Ae^.
und Stfr. pieili. Ibl. 800^ 62—129 , 84.: 8«mp. n. 1244.
Z. 19— 32. «n anderer Qtieilc
segeMtat.
Digitized by Google
42-50.: i. c «. 12.i5- 51—53.: 1. c. a. 1256^
68 — 62. : H. Pwt. 55 , Con- iLantiam Z. ftQ. irrig Agoetem ÜHl.
eS-m 20^: La S0. Z.7— & aa* AR. m 19-
«•^21- 28. FT Pist. 57 Boltstete
ft. BoJgtsu-lp Z 24. et cpjiit io coaflictu Gerhardam epiaoo-
pm tf. pMdftn Z. 24. 3B— ao.: Aa 2ai,24— 2€> «•
1259.
31 - 50- H. Pist. 58- Die NVortc et nobilium de Metilsteyn Z. 46« £cU«n H. Pitt., statt deuen nach Iwwwdiwborg Z- 48- Mct«itl«jii. M-481> 7*: 1. 6>fi9. UM-aS.: L G. 60. «iwl AB. m 9 -17.
29— 39^: Siim|). a. 1262. 39 — 41.: S. Aeg. a. 1262- 41—44.: Samp. a. 1264-
ta: B.Pbt 6t.
giost ans Samp. a. 126^ 4ai| 10— 25. : L c. 62 BiUtcyn, fw
BtiottejD Z. \6- zageaetst. 26 - 32.: 1. c 63. 33—48. : Gfcr. 8. Aeg. 49^60': im 61-66.: KiNliMgeadiidita. 411,1—6.: Samp. a. 1257. 7—11.- 1. c. 1262. 12 — 52. I. c 1254. 56. 53 — 434, 15.: 1. «. 1259-. (AR-
«.1360.)
4M|M— 33.:!. «.im 2.22—23.
zugesetzt.
24 — 49.: 1. c 1263. 50 - 52 • 1. c 1262. ai — 60 1. c. 1264- 60—61.: KiydMPgaMlndit» 6^ — 435, 6-: Saap. «. im 416,9—15.: 1. c. 1264. !6 — 27-: 1. c 1265. 2ö — 31.: Chr. S. Aeg. 32—43- Samp a. 1266-
44^436» 14» : •» d« Gwdiite
d«r T«iBp1«r. cf. Bmmp. b. (36$.
Sifr. presb. foLSOl^. 4de»l5'-23.: Samp. a. 1267- 23 — 28.: 1. c. 1269.
28- 41.: 1. c 1271. 41 — 61.: }. c 1266. 61-437, %: I.e. 1267. Hdar-
burnensis st. Badinborg. Z. 63. 417, 2 - 1 1 I. c. 1268- 71. Walksab. St. Vaikiob. Z. 10 12-37.: H. Pist. 64. ' 37—53.: Samp. «. im * 54—438, &.: H. »rt. 66. pm DiiQta tristitia Z. 4 .>t^ iHgW^ 4.38,6 — 12-: I. c. 66. 12-18- : 1- c. 67- 19 — 2b. i»t tti keiner der anderen
29— 44.: Sttap.«. 1271.72.
46 — 61.: cF. Samp. a. 1272- Sifr. presb. a, 1271. S. Aiy. a. 1270
—72.
«2—61.: Samp. a. 1270- 71 61-439,2.? 48t,3-18.: AB. 244, 4-15.
19 — 27 Sump. a. 1276. 27 — 36.: 1. c. 1274. 37-39.: AR. 247, 20— 2^ 39 - 48.: Samp. a. 1275- 76. 49-59.: L c 1273. 60—440, 8.: L e. 1274
44«,9-21.: 1. c. 1275.
22 — 62.: 1. c 1276 Von den zwei Berichten de« Satnp. legt die H. £cc«rd. den sweitea sv Grand« und ergänzt Ilm aw dofe wataM.
63—441, 36.: 1. c 1277., wk kleinen Abweichnogan« 441,36 — 51.: 1. c. 1275.
52 — 66. : 1. 1277. icacum st atatnm Z. 64* 448,1— 3. ZmH.
4— 6.:. B. Fiat. 68. Alliilil« at
Allirstat Z. 5. 7—15.: AB. 249 , 29 — 36. 16 — 19. • H. Pi«t. 69.
20 — 37. : 1. c. 70. Cripp«i» st Coppen Z.86, - , *
XXÜ
37 — 39 : Samp. 'a. |276.
40 — 48- " cf Samp. ü. 1279. 1282.
49 — 66.: H. Pist. 71. 444,1 — 15.: Ssmp. a. 1283-
16— aa: B. Pirt. 80—34.: 1- c 74' 35 — 444. 6»: K e. 76- 444,7 — 12.: Samp. a \2^t-
12-21.: H. Pist. 77. AR. 261.
24 — 262, 2. 32 — 03* t Kfrchengesr.hichte, aiM>
Heut Samp. m. 1276.77.8».
64 — 65-: Satnp. a. |2tt7-
444, I — 4. wol narli der betr. Urknodc.
4—18.: Samp. a. 1287.
19 — 23.: KirchengMchichle,
%4-*2^: 6amp. a. |289.
30 — 416» 44.: I. c a- 1291. 444,44 — 49 ; l c. a. |292.
50 — 52.: AR. 262, 28 flg.
53 — 44«, 28.: FI. Pist. 78. Samp. a. 1294- praeter — pouidrre 446, 63-65. ht avgetetaf. Fri- bmrgmiM Sanip. at. Nowinbor^k 44a 26. 448,29 — 4H - Snmp. a. 1295- 49 — 50. AU. 273- 61 — 449, 2.: Samp. a. |297. 444^3'-«l.r I. e. a. 1296.
62-480, ^? 461^3— 2a: Kirchaitgwiüclit«.
21 — 25.: Öamp. a. 1298- % 26 — 33.: I. c. 1304. mit etoem Zusatz.
34 — 64.: I. e. 1299. 441, 1 —9.: H. PktSO, die Jahrasahl
nu.s AR. 279. 9- 15 nndU siA kt MMr dir
Quellen.
15 — 18.: AR. 279, 17-26.
19— 2&.: H. Kit. 60.
26— dO>: Samp. a. l^MO. mwnf
tOi — utractas Z. 28. zugeaettt. 6t - 44. : H. rist. 80. Wiatber^k
St. Wittrnhci^k Z. 33. 44 — 64. ; Samp. a. 1304.
65 — 452. 24 : R. Piat. 8t. (and s«aff in felgaadcr Dautallnag : 2.11-^20.28-61*) naaean.
iea arborat lodaginis Z. fO. aa- geaelst. et ihidrm — apparet Z. 14. zugesetzt uns ^amp. a. 1307. und statt Fredericam cum luwre Albartt et fiKae ejua Z. 16. Halt H. Piit vAIbcrUin com oio* re tea. Aadi aonat oodi Uetne A rnt!rniTi:,"-n drr Darstetloilg; 44«, 24 — 28.; AH 2S'l?4-26. fjumit • cum — htnoitmium Z. 25- zuges. 78 — M - H, PIrt. 81 . (Z. 20— 2ö.> mit kldtien Abweiehiingen, Dam VerfaMcr lagen über die Bege- benheiten dieser Zeit wol schon locale Eitenacher TratBtionea vor.
38-45-: Samp. a. |307. Die H. Becard. kehrt Hier die Zeitige um, lade« ate Tlman vor der Odibdit bei Lucka sterben lirst,^ dcmgemüfs ändert sie hernach den Text der H. Fiat.
46 — 51-?
61 — 58.: Aft. 29t, 34 — 292. 3. 58 ^ 453. 29. : a Piit. 82. «rgSost
aus ^mp. a. 1307- 8 Die Stel^ Jen quae sita est — de dazonta Z. 5 > in die Petronellae Z. |0m terram — tmerat et Z. 20't cum — in Z. 23». in — habehm Z. 26* and qnod^ venire Z. 27. ttnd Zv<ätzf. AnJWrdem liest H. ?ut. filii lantgrovii statt Fredericoa luutgr. Z. lt., et plures -occide- mnt, videl. 360 et plores ca- ptiroi deduaraot «t. et cedde« rant mille et GCCGt tin ele. 448, 30 - 37. : H. Pi >t. 83- quae — H«. manorum Z. 32. ttigeuttt,
38 — 44. Kirchengeachicbte.
45 — 63.: Samp. a. 1308- 9. . 64 — 65.: H. Pitt. 85. 444,1 — 10.: Samp. a. 131^
10—17.: 1. c. a. 13!3.
18 — 23 : I- c. a. 131:').
24— *'6.: 1 i: a. 1315 «■ 13.^4.
27 — 39.: 1. c. a. 1316 18- sol- Tehat — pari Z. 32. md ibi ~ nteniiKa Z. 87. wogweuit.
Digitized by Google
• xxm
43-46-: 1 a 1. 1314. 46-60.?
60— 66i: H. Pitt. 91 . FredericuDi Burggnrium de Noraberg statt Daeem LoÜMriagiM Z.64.
13- 15.^
16 — 28-: H. Pist. 9ft Satnp. a. 1325. »edecima d K. Decem- bm Z. 18. and sub magno ta- pidt Z. lifBqrttCi chemo frmtrcoi nunoffwi 2. 24.
29—32. Swkf, m, tM 33-35-? -36 — 41-: Samp. a. 13-^3. 42 — 46.: I. c a. 1341- 46-55.?
66*~6C* tKiwJ>0BgBichictee«
63 — 456. 3. cf. Samp a. 1338. 446, ^ — 46- KirclieiigCichichf 47~ä2.? cf. aamii. a,
52— 61?
62<-4&7, 5. cf. «imp. «. IMg. 4ir,6-U.!SMap.a. 1349. 1L1>itt
103-
14— 23.^
24-26-: H. Vht. 95. a. et »Oitm uxorem Z- 26- angesetzt.
17—89.} i. 4.104. »dklLlElik
Z.29' «ogesetsl. V) — 37. cf. Samp. «. ISfiO.
17 — 45 : H. PiaL 106. S-b6 - I- c IQ-.
&7 — 458. : L c. 108- electi «U elcctaa Z.68^ «8^6-9.: I.e. III. 9. 1. c. 110.
JO — 4fi9, a: I. c. 114. — 8at. •18 7. 2% 49j9— 32-: I. c. 115. 33-37.? SB-!^«t.:L«. 117.
53- 460. 13-: 1- 118- ignora- tio pnncjpihns Z. 56- ""d et mtilti — Aldindorl Z. 7- zagesetzL
4#,t4-39-: 1. c. 119- 40-43.?
44— 461, 59.: 12»
4«i|e0—46i» l.:l.e.m.
49t, 1— 6 : I c. 122- qoi «neeenit
tibi Z. 4. umgesetzt. '
6 — a: 1. c. 124.
9— 11 : 1- c m-
11— 92.:]. c 126.
23-29.: L «. 127.
30 — 34.: 1 c |?H
35 — 44.: 1. c 129- et Gondia»- berg Z. 41- zugesetzt.
45 - 463, 8.« L e. 130. 4M,9— 15.: 1. c 13U
16 — 20-: I. c is^
21—26-: 1. c. 133.
23 — 65- : I- c. 134- anno etc. no- nageaitno noiiu Z. 38* cugcaetzi. 4t4>l— 15-: 1. c. 135.
15-19.: 1. c. 136^
20 — 40 :10.138. Z.25.iät«M
Satz des Originals ausgelassen o. clailiiich die EnE.i'hluijg corrum- piert i nenUich: postea in brcvi tdem mQaa mortwia «at et fint- ier wai «Aae jnMaealM tiiMit
gOernun cum civitate ultra un- nutn. Die Worte in fosir, n.iti vitatisZ. 40. gehören zmn tblgen- den Sau. 1395 st 1392 Z. 37-
40—46-: 1 c 139.
.47-62^: l'ix 14» 1397 «t 1300 Z. 47-
62 — 465. 3 - cf. I. c. 141 400,4 — 25-: J. c 141. I398st.l399
Z. 4.
26—31- : 1- c. 143. n. 142- Sigomad Biit Bnprecht varwediieh.
31—36.: L c 144.
37 — 43.: I. c. 145- et In horto — Bohemiae Z. 39. augesetxt.
43 — 45.: 1. c 147. •
4e.^
* 47—49.: I. c 148. 50-^05<t L c l&a
56 -6 < : > c. 152- 64 — 466. 26.7 et L c 153* 400,26 - 41?
42 — 51 ? cf. 1. c. 154. 51>-50.:l.<vt&7-«.l4f% 56-407» IB.?
xxnr ;
Die FVageeddien ergeben das Wenige, was der
H. Eccard. eigen thümlich gehört; sie ist fast ganz eine abgeleitete Quelle. Der Verfosser des Werkes, dessen Nachrichten, von der letzten Notiz abgesehn, die von jüngerer Hand zugesetzt, sein dürfte, bis 1414 reichen (die H. Pist reicht in ihrer gtegenwärtigen Gestalt bis 1426), lebte in Eisenadi; sdne Zusätze eigeben dies; vgl z.B. 357, 36— -40. 408, 63. 409, 36. 414, 49. Auch Rdnhardsbninn und £rfurt liefern ihm Stoff zu eia paar neuen Notizen. Seine Qudlen sind: die Wedce des Ekkehard (oder vielmehr das Chronieon ürspergense), Martinus Polonus, Sifhdus presbyter, Gotfiid von Vitei- bo, Albert von Aehen, Caesar von Heisterbach, das Chronicon S. Aegidii, die Annales Heinliardsbrunnenses, das Sampetiinum majus und minus, die Historia d. L. Pfstoriana und die Vita Ludovid, aber in einem, von der Uebersetzung des Köditz etwas abweichenden Texte; d. k also genau dieselben Werke, welche die Rothesche Chronik theils schon in ihrem voraufliegenden ersten Theile benutzte, theils mthon der U. Eccard. zur Ergän- zung zu gebrauchen fortfährt i). Man hat mithin in der H. Eccard. ein Werk vor sich, welches in Eisenacfa zur Zeit von Rothens wisseaschaftücher Thätigkeit verfaCst ward, dem genau die von /Rothe benutzten historischen Onellen zu Grunde liegen , welches fast ganz und gar in RoÖie's deutsche Chronik übertragen ward. Unter sol- chen Umständen mufs, bis etwa der Gegenbewds geführt
1) Als beseiofanende Einzelheit verdieiit beaehtet m werd«i, dab Eofhe der ans Gaeear Heiaterb. geadkjfpften Enii3i)iiiig der |L Eooaxd. 880, 34. , welolie' er im Cap. 879. fibenetit, snm SeUffa
eine 2^oti2 aus dem CfteBai* selbst hiuzui'ugt.
Digitized by Google
werden könnte, als ausgemacht angenommen werden, dafii die H. Eccard. keinen andern Verfiaaser hat, als eben deQ Rothe selbst Möglieh, dafs er sie gearadezu als Vorarbeit für sein deutsches Werk zusammenstellte,
§. 4. Der Verfoiser der Chrmik. Dafs liothe der Ver* fosser der Ouronik sei, ist bekanntlich eine dte Eisenach* seile Tradition, deren Jxicliti^keit man erst neuerdings angezweiteit hat Die Entscheidung über seine Autor- schaft hangt von der Frage ab» ob der Verfasser der Chronik und des gereimten Lebens der heil. Elisabeth dieseihe Person ist; denn dalB ietateres Werk von Jo* bann Roflie gedidiftet ward, unteiliegt nach dem Akro* slidion seiner Vorrede keinem Zweifel. Nähere ünter- sachung läfet nun ab^ auch unsers Trachtens keinen Zweifel darfiber zu, dab beide Werke denselbeii Verfos- ser haben ; selbst die Abweichungen beider von einander tragen a. Tk zur Beweisföhrung^{)el
a) Den, wie mir scfaeint, entschddenden Beweis Cor die Gleiehheit des Verfassers gibt schon folgendes Ver- hältnis beider Werke: beide ^d nach denselben QueUen gearbeitet (die im Druck angezeigten Quellen der Chronik geben initluii zugleich eine Quellenanalyse für die Vita &£ü&). Die Auswahl und Ordnung der Erzäh- lung nach (fiesen Quellen ist jedodi me willkürliche; ^e ward zuerst in dem älteren Gedicht getroffen, und gjngTOii hier aus in die Chronik üb^: beide Werke stim- nen also gegen alle anderen UueOen unter Lander in dieser Hauptsache uberein. Einige Abänderungen hierin tnf der Quronist aus erkeoiibareli'Gründen. So schalte er die im Gedicht §. 34. nachgetragenen Erzählungen in der Chronik gehöngeu Orts Cap^ m 4^0. ein.. Das
Wunder von dem verschenkten Mantel hatte er im 6e^' dicht S. 19. wülkürlidi an ein bei der V^rlÖbong der
A§^nes gehaltenes Fest angeknüpft: in der Chronik, wo diese Veriobun^^ in andemi ZusainnieuUaii|^ erzählt wird, knüpft & ee ebenfio willkürlich Cap. 4^% an ein nach der Hückkohr aus Cnpuii gehaltenes Fest. §. 36. des Ge- dichts benutzt er erst nach §. 37., um damit gleich, §. 3^. nbeigefaend, an den Tod der heü. EUsabeth anzaknQpfbn. ü. dergl. in.
b) Einige im Gedieht benutzte i^zählungen laTst er, um ssu kürzet!, in der Chronik- aus, und rechtfertigt die^ €',{]). 469. Im Gedicht schmiickt er in sehr weit gehen^* der poetischer Liceoz die Erzählung mit einer Masse von tndst rei^t inhalfslosen Ausführungen aus; hiervon lUit er das meiste in der Clironik wieder weg. Einzelnes aber nimmt er auch, oft noch dem Wortlaut nach erkennbar, in das spätere Werk 4i|(ruber; man vergleiche nur einige Abschnitte unter sich und mit der Quelle. An einigen Orten ändert er ai>er gerade auch an solchen Dingai, di« im Gedicht aus sdner eigenen Phantasie eiisprangen, und niemand konnte besser, als er selbst, wissen, dafs er dazu ein Recht hatte. Ein paar solcher Stellen siiMi beseidmend tat sein Verfahren. Man teigMche:
§. 3. und Cap. 416. Sciiluis. ilutlie nahm Anstofs daran, dafs der Landgraf den Sängern ni<^t TerJl)o4, uui den Kopf zu singen. Im Gedieht setzt er deshalb zu : der Laiidgraf habe nichts davon gewnist, weil er auf der ilagd abwesend gewesen m; in d^t" Qironik« rehnrh er ^dies wieder, nm dem'Texl:i»fther'ZU folalien^ iind sagt nur: der Laridgral* habe e^estattet (dafs er Anstois nahm, blickt also ^auch hifBr durch), weil dje^Sitagt^ ibd
»
sich mit ihreo hübschen Lieiiern sehr verpflichtet hätten.
§. 19. und Cap. 432. liothc nahm Anslofs daran, dafe die heil. Elisabeth zienüich ohne Noth eine Nothlüge ngt Im Gedieht ändert er dahin, dafs sie eihfaeh be* keuiit. den Mantel verschenkt zu haben; damit brach er niiB aber der Erzäiüung die Spitze ab; in der Chronik: labt er daher die Landgräfin dem Landgrafen erst in den Speisesaal fulg-en und dann aus Scham vor den ilit- tern jene Unwahrheit sagen.
§. 9Z. und Cap. 463. JRothe wdTs mit der Noti^ der Oiielle: die heil. Elisabeth sei von Marbuti:; in ein Dorf übeigesiedelt ,,propter qnorundam aemuloriun suorum perseeattonem** nichts anzufangen, im Gedicht dichtet er dalier hinzu: Verleumder hiitten behauptet, Conrad V. Marboiip mafse sich die Heichthümer der Landgrähn an, darum sei sie auls Dorf gezogen. Ungeschickt ge- nug! In der Chronik zieht er eine ganz andere Wcu- dttog vor: sie habe Marbuig verlassen, w«i ihr die Icttte dort m viel Ehren erwiesen.
c) Eine Reihe von Einzelheiten haben das Gediclit und die Qiranik aliein, stimmen also dann wieder ge-
aHe andern Quellen überein. Als das beseiehnend* ste davon verdient vorweg die Erzähhiiig von einem dröckenbftu in Kreuzbmg, §. i^. Cap. 434., Erwähnung^ (ien Kreozburger interessierte, der Kreiizburger wofste diese i^ocalnotiz, daher bringt er sie m beiden Werken an. Dergleichen smd fenter m a.: {.7. Cap. 432. die 30 Pferde, 2 Ritter, 3 Frauen. §.10. Ci^. 434. der Traum des Landgrafen.
1
§. 15. Cap. 420. das Jahr 1220 st 1221. Die Erwäh- nung von Si Gwtg.
i. 19» Cap. 4S2. die Notiz, der Mantd sei noch vor- handen.
§» 20. Cap. 434*. die Verlegung des Wundears nach der Wartburg.
§. 27. Cap. 427. die AuseiuauderbeUimg über das £rst* geburterecht
§. 28. Cap. 453. die Notiz, Heinridi habe den Eisena-^
ehern verboten . die heil. Elisabeth zu iierbergeu. $. 34. Cap. 435. das Wunder von den Fischea §. 37. Cap. 465. das Wunder von dem Blinden ; mir wenigstens gelingt es nicht, diese Wunder sonst wo aufzufinden. Auffallend, dafe das bek. Ro- senwunder sich im Gedicht §. 21. (woher entnom- mmi) hudet, in der Chronik ab^ wieder weg* gdass«! ward. §. 44. Cap. 479. dafs die Schuld an des jüngeren Her- manns Tode Heinrich beigemessen werde; dafs Heinrich durch göttüches Stra^ericht. ohne Kin- der bheb; dafs er fürchtete, die heil. Ehsabetli möchte üiren Solui wieder auferwecken , wenn man ihn bei ihr begrübe. Wäre das Ergebnis des Angeführten iiur: dafs der Chronist das Gedicht neben seinen andern Quellen be- nutzt hätte? Die Art der Benutzung, ja die Abweiehun* gen selbst zeigen vielmehr, dafs der Chronist sein eige- nes Werk, dessen Werth als Ouelle er kannte, benutzte, und über die Kreuzbuiger Brücke gebt man zur Gewiis- heit Lienn dafs auch der Chronisf ein Kreuzburger ist, ergibt sich aus den Localnotizen, die er an verschiedeneQ
Digitized by Google
XXIX
Stetten (Gap. 488. 568—571. 66^. 677. 687. 696. 717.) s&nm Quellen aus eigener Kunde hinzuzufügen wdiis.
Das Ergebnis also ist: beide Werke smd von gleichem Veifiiacter; das Gedicht ist das ältere (wie, abgesdui von dem Verhältnis beider Werke, auch aus der Vor- rede der Chronik toigt) und Rothe ist der gemeinsame Veffasser.
$. 5. Mamei Rothe ^) war von Kreuizburg an dier
Weira gebürtig (Urifunde Nr. 14.). Urkunde Nr. 1. vom ialure 1387 führt ihn als Priester des Marienstifb zu £iae- nach auf: Nr. 2. im Jahre 1394 als Vicar der fYauenkirdie („vicciriiis uiisü* frowm kerehin zcu Isenache der vicarie seote Andreas unde sente Elizabeth^ Nr. 13.). Seit 1418 erscheint er als Canonicus (Zeitschr. I, 235,). seit 1422 als Scholastiüus des iVlarienstifls (Urkunde Nr. 19.), als welch» er seinen Rang zunächst nach dem Dechanten hat In Urkunde Nr. 14. zeiget das Stüt die Erledigung der scolastria durch den am 5. Mai 1434 erfolgten Tod des Johann Rothe an.
In der Vorrede der Chronik nennt er sich Kapellan der Landgratia Anna» welcher das Werk dediciert wird. ' Da Rothens Tod hn Jahre 1434 feslBteht, kann kern Zwei* fei mehr staltfinden, duis hierunter nicht die Gemahlin Wilhehns DL, vermahlt erst im Jahre 1446, sondern die Gemahlm Kiedrichs des Friedf^tigen zu verstehen sei,
1) YfL Funkhänel , Programm zur Geschichte der Schale Eise- nach. 1344. MichelBeu m unserer &itachr. I, 233 flg. und die da- ■en>«t angefuhrt^u älteren Bchriften. Urkundenverzeichnis den Joh. JUtlie betreffend (Ten K, Aue), mitgetheiU you Micheleen, Zeitsohr. m, Sl~44. Von der HeUIngeii Fofwshimg dei'tterm Aue nnd moA %mmt aieliivalbclie IfitQidliiiigeii aber Botiie m vethefen.
- .1 - i s
geb. Gjraä& voa Schwaj^iMii^g, vennähU I40d, gestor- ben 1431.
Dai's llothe als alter Maiiü btaib, ergibt sich aus oliigeii Angaben. Seiner eigenea Angabe nach *war er zur Zeit, als er die Vorrede schrieb (also jedenfalls' vor 1431) SU alt, dafs er üur uüt Brillen schreiben konnte und ihn} die Hand zitterte, zu alt, um statt des Proea^ Werks eine gereimte (äronik zu schreibeav da er doch hüher viel geiiiclilet habe. Seine Erinnerung, zusam- man iiut dea\^euigen, was er jung von Aeiteren gehiört hAmk mochte, reicht also bis ziemScb wert ins 14. Jahr- hiuideii zurücli.
Dlie letzten bis 1440 reickenden Capitel der Chronik sind also jeden&Ils, da Rothe 1434 starb, Zusatz voa aridcror Hand. Der Umstand,' dal's uüt dem Anfang des 1^. Jahrhunderts die Oekonomie der Erzählung meridich voa der voraufgebenden abweicht, ftihrt auf die JMuih- nialjsiiüg, dals iiüthe'b eigene Arbeit entweder schon hier aufhört, oder doch von da an in der Form unvoJlendei
Nach der Vorrede hat er v ielerlei geschrieben und gedichtet,, nanuintbch auch eine Sammiung von Hechten vievanstaltet
, §. 6. EinriclUung der Ausgabe. Es schien zur Erieieh- terung der üehersicht zweekcnärsig, die auf Düringen . züglichen Theile der Chronik durch den Druck hervorzu- heben. Deshalb ward von der hrrkömnüichen Art, durch gröfseren Druck dasjenige zu bezeichnen, was der Schrift- steller selbst zu seinen Onellen neues hinzufügt, abge- wichen; sie wäre ohnehin bei dem Verhidtnis der deui- schfla £rzähluiig zu den lato^isehen QueUea niicht rephi
Digitized by Google
{Mssend gewesen. Statt dessen ist da& .auf Düringeu Benli^ieiie grofs, aUes ajodere klein gedruckt wosdea.
Was s^jdann Rothe der Krzüliliui^ d^r Ouellen zusetzt, ist durch viereckige Klammern ausgeschiedeu worden. UM oMifste jedodh mit (hoffieutych riefatig getroflener) AubWtiiil vertahren wcrdca, da es tiiuiieht, ja uiniiög- lifsb .wäifie, jedes Wort, was der bequem und weit^ schweifig Nflidittk3fihlende iiber den sireligen Wortlaut der Quelle hinaus beiljringt, als einen Zusatz zu be- zeichnen. Der Leser wird sich bald überzeugen, dafs ▼oa- iteoL .fiff EÜDgAlammerten das meiste eben auch nichts anderes als ausmalende Phantasie des Chroni- sten ist
Vom Cap. 269. an ist die Quellenanalyse am Rand
gegeben. \Vu neben der jeweiligen Hauptquelle andere zur £iganzung zugezogen wurden , sind sie in Klammern neben die betr. Stelle gesetzt.
Das Glussar hat iiauptsäehlieh den Zweck, dasje- nige, was die Redeweise des Verfassers und der Dialekt des Schrdbers eigenfhümliches bietet, .übersichth'ch zu- samineiiz US teilen und zu besprechen. Gelegen thch sind dort einzehie kleine orthographische Abweichungen von der Handscfarifl gerechtfertigt, welche der Druck sich ge- stattet.
Die Interpunction bedarf einer Entschuldigung; her- vorgegangen aus dem Versuch, sich der sehr willkür- lichen inteipuiietion der Handschrift einigerniafsen re- gdnd anzuschhefsen, ist sie nicht glücklich gerathen.
Es erübrigt mir, für vielfache ireuiidiichc Unterstü- tzung bei der Arbeit dep aufrichtigsten Dank auszuspre-
eben. Vor allem habe ich die grolse iiberahtäi dank* batst' zu erkeBDen, mit der das fuiBfliche Bfimsteriam au
Sonder^hauson und die köiiif^l. Iiil)liothek zu Dresden mir die beiden werlhvoiieo Uandschriften auf Zeitea, deren ungebührliche Lange abzukärzen nicht in meiner Macht stand, zum Gebrauch überlassen haben. Nicht mindere Zuvorkommenheit fand ich in den ßibUotheken zu Gotha, Leipzig, München, Hamborg und Mfihihausen.
Meiningen, den 22. JuH 1858.
Digitized by Google
B*) Dnrck Iml jn meyner jogunt ich schreib) ich saug, ich Uchte; noch mcyneB synnes nognnti) ich maiicherleye berichte, meyn gemutbe das was wilde mit harffen nnde mit fseikesspil. Uwe bncher un<le ovch bilde mit deu fso kortzeweüle ich yü. • elzlicho natie waren»
•) Die io der Zeiuclir. d. Ver. f. thür. Gcscb. a. Altetth. I, pag. 77 flg. ge- gAta» Naduidit über diese gereimte Vorrede ist nicht ToUstaodig. Nach der & mnfhn fielt Bia die Wort«:
Die grofsen bwdutahco madm bduntp
weme dis bach sei gesant»
eyn wort do selbis an gehh,
do eynn cleynes ryngdeja stehit. INaw ZeOm nihrai, wie «dum ihre Tcritehrte Stdlaog an diesem Platse zeigt, debt von Terfimer, mndem von eioein AbkelirdlMr der Ghreink, wol dem im Sondershaoaer Biemplars , her , der nicht bemerkte, daft das Akrostichon fieich mit der ersten Zeile des Prologs begiuot, ond nor — was wahrscheinlich eben )cnen Abschreiber irreleitete — die Anfangszeile der 2. Strophe über- springt. Es lantet : Der edehi und hogibomin frowen Annen , lantgra&nnen »et Deri^gin. Der Anfang ist ma offenW «aTeraefart — Der Sdueiber der Sob- dndhwMr Handedutflt bat in den Frolog eine aondeifiare Yerwimmg gämdi^ iodera er, die Zeilen der Strophen umstellend, ans den ttberschldgenden Reimen d'^ On^'tnals Reimpaare (wie in der eben angeführten einge^rhobmen Strophe) macht. Einige Strophen sind gaoz sinnlos dadurch geworden. Wir haben selbst- Tcrstaodiich die richtige Zeilenfolge hergestellt.
Andi die la leinpanM» abgefaUalea üefaetidiriflan innedhaib da» Prologs idbea w«t anr Tom Sdnreiber der SoodenUtaMr Bdeebr. lwr| wie da denn «■dl im Dresdn. Cod. fehlen. Bi war onadiadlidl , da aCdien an bMten. I] Nnfh drm Vermf^M luciaei Yaniattdea.
Tbör. G«««iL(,)«. HL j
die synt bis her noch blebea
doch hau ich yn den jaren
gar TÜ iimb snst geaebreben. r rechte sampnete ich 10 gantze jar
der atat su Yaenache^)
Hüde dorzn manche bobiache lar,
unde begunde ir bui;litr mache. £ es wart mir nye gedancket!
die alden aynt Torstorben,
er weifsheit serc krangket •'*),
der gehorfaam iat voratorben! d des aynt gar wenigk nutze
die bucher yn, den bljnden,
die^) awert nnd onch geaehutze
den sagen und den kynden! e es ist aliis der sunde schult,
die man nicht wolde meyden;
das Tolk lebit yn nngedult^)
unde mufs die räche leiden, l lielae man noch die sunde
hochfart unkusch und den hafa»
wir gewonnen got zu frunde
und gynge uns allezeit distebaa^). n Ny atat ny closter noch ir gleiche
ane gehorfsam unde ejntrechtickeit
wart Tornym faelig oder reiche^
das mag ich sprechen nf neynen eidt.
1) die liest man noch, andere sind '6) kran^Iieit hs. firgaum wocd«n. 4) d. h. «o w«mg aUSdiweit «od Bo-
3) lOldn« lang beadiifllgte Ick mUk gm den Feigen nnd SdiimelMa wäHam, ant der aamaiwig WwiMdiiidier Stad»- 6) ergibt sich emieii htütnnkUim. n^tt, €) dnto b«eaer.
Digitized by Google
n
4
H
0
Tjndel^) nun nicht gehorbani
yn hymmel nnde ouch yn helle,
worumbe ist man nun deme gram,
das alle dyn{[k kin keatella?
nicht künde man akh erwere
ane gehojrlsam zu keyner zeit
mit eyme mechtigen her«:
man yerlore gar achire den streit.
doran gedencket, ir fursten,
lalaet gciioviaam niflit Toi^elui
nnde lafset uch noch der gäbe nicht dornten '^),
sal anders uwir hirschaft bestehn.
Her miila obirlelaen^) vil ader maneh landt durch wandern, wer etzwas frewdea wissen wil, mde lonfligk aejn vor den andern* Obir afle dyng uf ertreich hebit^) sich die weifsheit hoe; des OmI fa«r keynerley aeyn gleich das sich zu schätze zuet alfso^). Gut scbeynen vii der dynge, die wenigk gvtea an on han: fao acheynen etzliche gerynge, die doch gar gut synt gethan. b Inten tü rede oneh war, die doch synt gelogen, etzliche falsch, die recht aynt gar: aUao werden wir ketrogen.
1) findri.
^ leid oicbt bestechlich. 3) dbttiM» 4arciil«Mn.
4) ebct hs. gebet Muhlh. hs.
5) nicht« i^t ihr darin Yergleichb«, dafs «■ nefc Mbr «b SdiatB «niwM.
4
Das BitB u dea- voigungw ^> £m1 befeluM wie die sekenftigen «ollee geachen*
b Bey weilen scheinet das nutze, diB gralsen schaden brengit die gerecfiteii Ural man achutzen, unde mercken, was man vorhengit.
0 Och iat ia ailea nicht achedelich, waa die mfldiekeil nfaricht;
es fromek unde ist adellich,
wenn aUer radt dar reichet nicht ^) r Rechte loriieit ist is gar,
waa ane goiifi forchte geacüiet;
dommb (so nemet das ehin war'):
aeyne hant alHs an dem letzten alebit. n Nu fsal jn seyme synnen eyu man
daa keigenwertige wol achidce,
das Torgangene bedeneken, ap her kan»
das zukünftige anblicke.
1 ia Witt eyme leidt» thut her das nicht; daa keigenwertige dicke trüget,
deme zukünftigen Sicherheit gebricht: das Torgangene wol beiugef^).
»
n NyiTimef werdit der mensche arm,
der recht nach weilsheit rynget.
lafact her aich der armen irbarm,
tu gnaden her gote zwynget. F Fragit her das uude bedencket eben,
waa Tor gezeiten iat geachen,
1) seil. Diogeo. '6) hfachtet das genao.
2) Wol: Klarheit hilft nicht überall 4] Gegenwart aod Zukooft sind trü- •tteiD; man aoU «ach der Herzensgute gerisch, our die GMciiichle gibt siche- Sirae Attdieil m Htodda g«beii* m SEeognii von daa Wtknm.
Digitized by Google
nnde sdiiektt oueh dor noch Min leb»,
fso magk om nutz der von entstehn. ^ r BedeUch ju djUtn dreien atudLen,
keigenwertigk zukanftigk nnde ¥organgen,
magk eyner wol seyn leben smucken,
der difge iere nn hat entfangen. e Obir aUe dyngk gebaret sich 0»
das die s^nt wol irfaru,
die gewelde pflegen nnde «nnderiicii
die lewte sullen bewarn, w wie die dyngk yorgaugen synt
gar Tor manchen tagen,
nnde was man nnttes der ynne T^nt,
als 2) die kronickeu uTs sagen, e £s wirt schire vorgeaaen,
wu nicht ist besefareben
ader nicht recht vormesäen,
die seyn nicht wol entseben').- n Nn faal man bilde nemen
von den alden gescbichten,
nnde was nicht maf^ gezemen,
das fsal man gar Tornichten.
Wer des sey gcwest eyne Sache, Dm maii 6m Bucb begviuie lu oiaciMs.
A Anna die lantgrafynne
hat diefser kroniekeii begert: die erlanchte fiirstynne ist*) diefser arbeit wol wert
1) Wer allem gebührt gieh, dab die phe oach nbcnnuren" ein Punkt m setzen.
Fomni Erfahning haben. 3^ oder nicht lichlig gewtirdigf, \vn\
2) ,,aU" ffhlt vicllricht lichlign n IS-^ l,r>er es nicht gehörig v©r«tc]iH. 0^ dann ist am Ende der vorigen Suo- 4) unde i«t lu>. Das in D. fdileade
6
n Nn miUe 4u brndi gMchrefcen Myn
gar koitUch iiiide gar reyne,
das zemete wui der fiaweii mejrn:
diafse gäbe ist iwar sn dejne. n Nicht fsal yr« togant das Toramekeiiy
das is iiDgerPTmet ist.
▼or jareD hatte ich es wel getiian,
zu langk werde mir nn die firist e Es zittern sair die hende,
die aynnen synt euch worden Ufa,
die mir waren vor behende,
unde mufs nu schreiben durch ejn glafs n Nn byn ieb^) kommen alauat • yn dea aldera erden;
das mir vor jareu was eyne luat, ' iat nn eyne arbeit worden.
Der Schreiber «mbe difie kieyne kuMi begert goade vorderuage ^) unde gun&l.
h Langer zeit muste sie mir
zu diefaem buche geben,
so Wolde ich is ir gebefsera schir,
snlde ich noch lenger leben, a Ap ich YOii ir erkrige dangk,
ich mochte gyn wol geDyfseii,
das ir gnaden anefangk
yren"^) dyner nicht vorliefae« II Noch fso Wolde ich vorder swar
,,UDde" setzte der Scljreiber ntir zn, um ?>) Fcinlcrung.
uach geschehener Umstellnnf^ der Zeilen 4) nnde yrcn hs. Das ,,uncle" wicdei
eine Constraction za erlangen. wegen Unutellung der Zeilen sugeseUt,
1) nk diT'BriUe. cboe dafli dadnrdi ^ Strophe 8ion er*
2) iA diu O. d. h* ich darchuu. ludten hitt«.
Digitized by Google
er 0 dyn^Dy ik wmh kh aiodike»
mit eyme nawen alle jar vil gerne, ap is tociite^). t Tarlieh ist jß von mir geniigk, (las ich mich des varmesse: hat u^) noch yrem wiUeo lugk, ick eiiwil gyn nicfcl Torgefsen.
g Gnade suche icli allezeit uade oach ir Torderuuge ttoeb dtme, alfso i« itmt Uli^)^ ere toguntliche ziiuge
r redit wol ¥or mich eya wort, das mich behilffet*) faere^) linde villeichte wirdet erhort$ uude mogelich oach were»
a «p weder mich der heaaigen auchl ▼ort alzii lange werte, das ich denue meyne flucht imder®) yren mantel kerte').
f fvnde ich gen ade sogethan yn yrem aogeaichte, billich faal > ^) dyaen ir cappettatt mit schreiben unde getichtc. —
i In dyfaem buche werdit bu geewiget ir name,
1) ihr.
2) mit dnem neuen Werke.
8) ^rtm «t nr Tid tm^gie. 4) glddiwai, woMi ai« e* befiehlt,
«erde ich ec nicht ooterlassen.
9) wie es nun am mich, betteUt iaC
6) hillBt D.
7) da« mir sehr nütrt.
b) so D. uade under bt.
9} ja, möglich würde t» mir dann tuI- leicht, onter ihrem Haut«! («ie Öfter- dingen miter dem der Lendgnifin) Schatz za finden, wenn die Verfolgong^eht der Fein<1«* sifp^ri mich fortfahrt.
10) daan ist et auch nidit mehr al% billig, dafs.
8
weme ii zu leben komnel iv,
der kan er nicht yorgramen^). n Nymmer faal ick vorgessen
wottfldienB so yrein Jieyle; .
des wil ich mich rormesgeii:
meyn gebete ich mit ir teile. — n Nn han ich hie in gampne bracht
diefse kronieken mil listen,
noch (ieme, alfso ich habe gedacht
Ton heiden Juden nnde cristen. e Eyn tdl ich ouch gesampnet han
der hirschafil^) von doryngen,
was bebiate keifser haben gethan
von wunderlichen d3mgen. u Nemet ouch gutter dynge war
hir ynne Ton den frornen,
fso magk neh difse kronicke gar
zu guttem nutze komen.
Von keifteni koDifmi du hoch ob spridl, der bebiflle biacboolb Toi^giCiet if oadi Dickt.
I Zu erste sagit dis buch alfso,
wie got hynunel nnde ertreiche
geschnf nnde wart eyn keifser do
unde heldit noch das reiche, c Gronen septer unde gewalt
gab der noch got^) Adamen,
das reich der uf erden manchfalt,
nnde brachte die thir znfaamen.
1^ der kann ihr n'irht Turnpa , d. h. Ludlgni&oliafl > »odaiu wm Pi^Mle tt.
mah ihrer wolwollend gedenken. t. «r. 2) Wie et meb Viutats war. 4) so D. got fcblt hs.
9) wa GeichiditMi der thSriagiNlwB
Üigitizeci by LiOOgle
9
u Vort qwam an Noen dag reich;
der Inrschete mit seynen kynden
ober alle der werlt gleich,
der Uni Ueip keyns de hynden ^
Von anbcgynne an was liant bestanden habe der Dorynge laat
D BorBodk lief« aich her Nemrott
zu eyme keifser machen da.
her zwangk die lewte nnde tlugk aie tot
«Bde riehete zn Babilonia.
0 Obir mer qwam ouch yn dutzsche lant dag kofiigreich gar achire:
Trebeta waa An konigk genant, der buwete zuerst do Tryre r Reichen 2) domoch aldo begann eyn ander konigk von Troyan, do man die grofse stat gewan mit zehn jar langk orloyan^).
1 Jalina qwam Ton Rone her yn dntzsche lant gereten,
her buwete aloa noch aeyner ger;
difae lant hat her beatreten. n nocli deme der konigk von Frangkreich
hat^) diTae lant bezwungen.
her Tortreib die Römer alle gleich,
dor an was ym gelungen, g tiewaldigk yn difaen landen
worden doinoeh herzogen;
1) kein« der Läotler auf Erden blieb 3) orlnvrn f) <vol Infinitiv: Blil 10- ■nb««e(2t Ton »cioer Nachkommenschaft, jahngem Kriegen.
2) regieren. 4) uade liat hs.
Digitized by Google
10
von des keifsers liandeii
wart is zu Mentz gezogen >). i Is quameo dornoch laiitgraveii, die marggniTeii m^)MjtnUf nii worden sie genefin. alfso synt die lindt zarylsen^).
1) D«rcb bdierl. Mehnmg biB ei Strophen ia «ioe NNUMafloMen« «» M Uaini? daCi von der vorletstea Strophe dUo Z«*
2) so D. voo j;u hs. leo 2 — 4 und von der letztra Strophe
3) Von dem „Doringi ' des Akrosti- die das Akrostichon mit n schliefseDde dions ist otienhar eiu n (wenn mm nicht erste Zeile fehlen. Der Irrthum stammt das D der vorletzten Zeile rechnen will), wol mm dem Original der Chronik, da d. h. voo dem gutMM Fi«lof dae mit eadi die Dreed. Hdadir. 9m thdlt. — n uhebende Strophe Terloren. Ebenio Der Sian ist jedeafiilb der: Spater kain sichtlich ist der Sinn in den letztoi Thüringen an Landj^raPen; beim Au«- 4 Zeilen höchst mangelhaft, man er- sterben der graden Linie derselben theil- rdth nur, was sie sagen sollen. Auch ten sich die vetterlichen Linien (gene— der Beim laotgray«» : geneha ist kaum fio) voa Meiden und Hessen in die Erb- riditig* Oonadi «cheint e», dafa in den adiaft, lo dab dadnrcli die ehemals mi- letalen 4 Zeilen dnrdi ein Vetiehan evei getheilten I^mda zeniMen worden«
Digitized by Google
I
1. Von dem ersten SonUge. In dem anbcgjniie sdiof got bymmel oode erdeo. Die erde war eitei QBite Didit wan wasser dor offe. oode der geist gotis wart germ t uf Aem wanen* Boben dene waner was die lufll oode <lo pobir das fewer. Difse vier element worn noch nicht fsere gesundert, voo deo bot got alle irdische ding vort za liecfate bracht. Got sprach do „Es werde eio liecht," onde noch seyne worte fso wart do zu hant eyn Kedit, gestalt als eyn grofs Hecht wotke, undc die wolcke die erUochle das obirste teil der werlde, yngleicherweise alfso wen des morgens fra der tag anbricht, nnde do got gosah, das is nutze unde gut was, do •cbiet her das liecht von der vinstericeit unde naata das üecbt den tagk mde die viosterkeit die nacht. Ai£io wart do der muffgen unde der obent zu dem ersten ta^e bracht, node diCser tag was der sontagk , unde der letzte lag I'sal ouch eyn sontag werden. Es was euch za derselben zeit der tag nade die nacht gleich langk. Des seibin tagis jarzeit ist umbe seate Gregorios tagk, der yn der vaslen gefellet, wen die werlt wart ge- sdiaffeB ya dem raertzen aade dorumb fso beben noch die Juden ir mon- 4ea vode ir jar an mit dem mertzen zu rechnen. Das aJlei^rosle wun- derwergk, das aocb got yn getedt, das was, das her hymmel unde erden geschaß* unde von nichte machte. Es sprechen die Juden, das got drey djragk er^) denn die werlit geschaflen werde geschuf: das gesctze, die steyaen tafieln, do her die zehn geboth ya schreib, unde die arcbc, da dieseibea geboth irnde das hymmclbrot ynne was. aade des ea ist nicht, WCS der vor weder zeit noch stat wafs.
2. Von dem Montage. Obir nacht, alfso dis was gesehea, do sprach abir gol aifso „Nu werde eyne vestickeii fliiUen ya den wassern, die sie teile von eynander.*' AUiio wordea do die waiMr getoadert, die of der vestickeit warea, von
1) fiiaber.
Digitized by Google
12
4fls, die Hader der veatidteil stuadeB. do lunle gel die vetlidieil dea bymaele. Code U wart do thw abiat oade der aoigM au dem aadem tage. Die Heberheanseiiea aprechea, do got die vettickeil des hymaieb nMchte, do getehalT her oach die eagde eade zirte Dil oa dea hymaiel. Do got die engcl geschof, do gap her oa dea freiea willen vade Heft tie af oa nlliet «telia, dai tie getaadigeo nodileB, af dai ber besehe, was sie Ibaa woldea. Do Ladfer seyoe sehoade ^) oade citrbeit etiaale« do viel her ya becbfarl oade spraeh „Ich wil aiejraea stal ya das Ipcice teil des byauneb setsea oade wil gleich werdea deaie aller obunsiea." Deaie geslaadea*) Bit der hochfarl vil der eagel, elxliebe die aweifeltea oada • woldea is mit on beidea baldea, etzKche die bestoadea bey gote. eade dorvmbe Iso worden die selbigea hoebferligea eagel von dea galea id Staadt mit Lndfer verstofsen, nicht als eyme koie der eagel saader ofa allea korea, oade die weile das sie vielea, die weile wart ir sehoade yn eyae grewiiche eiTsNchkeil gewandelL Man wU onch, das die weile die heile *) gemadil wart mitten yo dem «ireiebe. Dis geschah allis aa den erstea moatage nnde dorvaib fso phlegea eisliche messe so leisen voa dea eagela aa dem moatage an k>nbe gole nade dea eagela die do bestanden. Etilicbe lefsen gerne Iselemessei ombe das der seligen fselen die sietn der verstofsen geiste besitzen sallea.
3. Ton d«m Dinttage^ Dir Bocb alfso dis was geschea, sprach abir gel „Ich wil, das alle wasser sampaea sieb aa eynem eade oade das eya teil des ertreiebs tro- eltea werde,** nade das gesebaeb so haat oode do nante her das tracken die erden oade der wauer sampnoage das meer. Doraocb Xso bieCi her nfs dem erlreicbe entspriTsen die bowme krnl grafs nnde blomea nnde schickte 4) die hoea beige, die lieflea'tal, die weilea velt, die sehonea awea, die bomspriage mit yren flofsen*) yn allea laadea. do worden oacb yn dem lande zn Doryagea das gebtrge die weide') nade die wasser nodi der schickonge^) allso sie nodk syni. Die bowme, die do gescbaT* fen worden, die qwamea nicht laagfsam sonder sie sinadea alfso beide ant reUTen fracblen nnde die krnt mit yrem samen. Es wart do oncit gesebalfeo das paradils, die lastigliche stat, do aymaier frosi bitne re- gea aoch wynt yn komea, weaa is alfso hodi leit, allso der moade na dem bymmel stehit dorvmbe fso gebricht liecbtes nymmer dorynnea. Godi geschnff do nnder aadcm adeln bowmen besandem sweae: der eyno
1) Schöolielt.
2) Ihm traten bei.
4) msdite, ordnete.
ö) n r II nn quellen and die «IM ihneik cDtspriogenden FliUse. 6) pl. Ton Wald. 7} in dw GeMalt.
Digitized by Google
15
\ness der bowm des iebeos, der ander der ho^ m Wissens gutts unde boTsis. Mitten von dem paradis enlspraagk eyn schöner grolser boro, der gew.in vier ufsflofse an vier enden der werldc, von dea vier grofse scbi/ireiche wasser konien. Das evne beifset PhisoQ oode das flewst yri das landt zu Indien uode das brengel das allerbeste golt oode edel ge< «leine, das ander Nylos nnde flewfset in der Moreo laodt dorcb Eg;ip(en, (las dritte Tigris unde flewsl yo Assirien, uode das Vierde heifsel Eufra- tes aade das flewfset durch Kaldeam. oode sie breogeo alle edci gesteyoe.
4. Von der Mitwochen.
AUjo dis ^ns goschen, do spiath abir gut ■,,(s werden Hechte yn der vcslickL'll des }i\ iiiniels, die tio tag und nacht sclieiiicii inuic das sie ouch machen zeichen unde gezeiteo tage und jar uade iewchtcu yn der veslkkett des hymmeis/* unde is geschah alfso, unde do machte got zwei grofse iiecht, das groste das is vor uere') deme tage, uode das DivDoer das is \ov wert der nacht, unde machte do die soben planeten, Sonne monden Saturnum Jorem Venus Mars unde Mercoriuin. Dieselben sobene hiti»cheu ober naturiiche dyngk ufT der erden unde obir die soben tage yn der wocben. sie wircken ouch die sobeo ertz yn der erdeo. Her*) satxte die zwelff zeichen mit dem gcstimc yn den hyiumel, die denselben ^obene genanten planctcn erc krafl iiiymeu uude meren mit hitze kelde fuchte unde iruckoiiiie. Dieselben zwelfT zeicben zweiff tyren uode dyn- geo von eigenschain gcgleichet synt unde eyme stucke an des menschen leicbname. Das erste heist der stecr*^) unde ist heifs unde trocken undo vMrkr t vn das houpt. Das ander ist der ocfafse, kalt nnde irucken unda TAirkel lu den hals. Da?« drille synt die ztinlingeo, heifs nnde nnTsf das wirket on die arme. Das virde ist der kiebifs, fuchte undu kalt, das ^»irket on die bmst. Das iuiilTie ist der lanc, heils nrule trucken, wir- ket on die seilen*). Das sohcnde die wonge, warm unde iiafs, wirket an die lenden^). Das achte die scorpio, kalt unde naf?;, wirket an du gemwhte. Das ncwnde der schütze, heifs uudc Iruckcn, wirket on die diche^). Das zehnde der bogk, trucken unde kalt, wirket on die koye. Das eilifte der wasserman, nafs unde warm, wirket on die waden. Das zwelffte der fisch, nafs unde kalt, das wirket on die fufse.
5. Von dem Dornstage.
No gyngk die sonne gar schone uf, die gol an der mitwochen hatte gescbaifen, yn dem ersten grade des xciclicus das do heifset der sleer,
1) dbflut et fagiarte dbar. 4) Die Jungfraa Ut aosgaftltes.
2) er. 5) Obtrschenkp!. 3} 1. Widder. 6) Unterschenkel.
14
aode die nacht was ooeh schone erlauchtet mit dem gestirM nds wol ge» ziret, onde der monde mit seyme vollen schejM ttnndt yn lem ersten grade des Zeichens der wagen , wenn die geaaaiten Zeichen gleich kei- gen eynander stehn an dem byMMl. Die meister sprechen, das die sonne vU grofser denn das gantze ertreich sey nnde das der monde sey dem erlreiehe mit der grofte ▼flnaeh*) gleich, her hal •odi keynen eigcQ seheyn, seyn iiecfat werdit em von der aonneB, wo oa die aiiencb- lea «Hg. dorvmbe nymet seyn sebeio «be vUe n. Gol der apiMh aUr ^0 wfl ich, das aUe «aaaw fische brengea aodi k» iMgeBclieit'* Do geiebolT bar die kleyaaa aada die grofsen fisdia; ya den mere fische, die gaslril attwas fcabaa aodi dea tyrea af dem ertidcht» amk darvaibe ßa aaaaat aaa sia aiarwaader, alb die Berspynnea ande die merawey». bar gaadwir Aa gro(haa «aifiicha, daa mm meynet, das grober koys Air lebe, waa dicto*) voa aym walfiscba awty adar drey lant gespeiraat «ardaa, fso bar ikb TorsMiil aada afachoÜwa arardat Doraadi lao ge- labaff aieb got Aa vogel grofa aade kleyna ya daa iafltea, Italicba^) aoeb yrem kanaa*) aaito dea Ibaix atleyne mit aayaer waadarUebeo u- taren, unde gebaaadaita sia da anda sprach, sia snidaa wacbfsc« oada sich mareo ya dam vassar oada aaeb ya daa kAaa ya aHaa laadea. Uada gat sach das as gat was anda bebsgitia ym wai. Alfs» wart der abaat aada dar norgaa aa dam faaAaa tage.
fi^ Von dem Fnitaga. Naab dam anJa alTsa dis geschah, sprach abir got „leb wll, das af dar erden allariay kaaaa der tir aada das vihes werdea,** aada daa gasahaeb. da wordaa allarley ihir, wiMa anda tarn, af dam artreieba, ilaKebas aaeb sayaia gascblacbta aade gesteltaaifs*). Dia Ibir aber die da werdaa van dar saaaea anda voa falaa materiea, alfii mackmi mada» lee aade Aigen aada dergleichaa, die gaschnf got do aicbt. U hMtm aash keyaa tbir vargifl. is wsra oaeh keyae bowaia aDfracblbar ar dewi Adam das gebot gebrach. Do gut gesacb, das is gnt was, da spradi bar nMadba wir eynen aicaschaa aoch anfsana büda anda gleicbaifiM^ dar do sey oMr dia rogal vischa aada obir die tbir af dam arlraidia.'* Da machte got Adam af dam ackar daaiaseeao ^) roa ayma rolbaa ardaa- dafsa sa eyme grolsaa velkoaiaa maane, aada brachte do vor aa allar-
^) 8*fsa, d. fa. einaader gsganuber- itt dar ainaige sahmr waadcnaaMa Art.
suhn. fi) Bcsdiaffanhcit.
2) brinahe. 7) ngro Damasceno. Der üeber-
3j oft. .netzer hat das Adjectir far ein QOOI.
4) jegliche. propr. gehalten.
5) nach ihrer Gattnau aar der Fenix
Digitiz^ by Google
15
ley thir vude vogel uff dem erlreiche, das her die gesehe, unde deo gap her do vre natncn. do niachlc her die spräche die do bebirheimisch heUaet Das gol Adam machte noch seyrae biiJe d.is Isal man nicht verst^o noch dem lichname i»uüder uocli der Iselo, das her redelich un- sitbüich itode untotiich ^) ist. Do nam got Ad.taien uudc iuj le od oiich fn das paradils, das her das besehe, unde sprach .Js en ist nicht ^ul das der mensche allevnc sev, raachen wir vi» e\ricii Lreliulireu. Do taste got eyneo sloufT yn Adamen unde n.im \ eviic rebe uiü ses'ocr seiteo nahe bey dem herzen u^ide nuichle sie zu cvme weibe, iinde do her erwachte, do brochte her sie voi Adam uade do nanle her sie evnc ■coyane, wenn sie von cm kommen was. dorvmb Iso hat ein man sein weip Up vor muter vnde valcr. Difsc zeit hat gol aileyne gehirschet: VP gekl her Aiiam die birschafl uf dem erircicb.
7. Wio Adam «nde Eva dai gebot brodian. Es geschah .der ooch an demselben tage, do Adam unde Eva alfso aaeket ya dem paradiso gyogeo (wenn sie keyne suntliche bekorunge*) ■odi gedaockeo hatleo, sunder waren ane Schemde alfso die kynder), de weifsete oo got ziruoge unde edelkeil der bowme und der fruchte in Mm paradiso unde sprach zu on „Von allen bownien sult ir der fruchte gebmches, r«n dem bowme des wissens hofses unde guttes suit ir nichl «MM. ao welchem tage ir dovon essit (so sterbet ir des lodes." Do 4tr leviel das vornaoi , das der mensche die stat, do her von vorstofsen W9$f he^tzen sulde, do gewan her weder on bafs. unde alTso Bva afleyie besadi das paradifs, do für her yo eyne slangin, die eyn juno- frawea baipt halte, unde rette dnrcb die slangin unde sprach so Efn „Worambe hei och gel vorholen « das ir nicht essit von eUen boimeA der frnehteT** Do antworte das weip „Das hat her gelhaa demmbe, dis wir nicht sterben.^* Do entwerte die slange „Ir sterbet snaele MCfct sendem an welchem tage ir der frudite von den bowns, den her ■cfc TOfbolea hat, essit, Iso werd^ i^wir oogen unde vernwfle eff ge* ihm werden unde verdel elfte die goie, des ir got imle bolse wisset** Des wdf seh die frnehte ee, des sie Kfdteh unde sehoee sn essen w^ res, ende gehiste ir unde brecb der epphel nnde ele, oede gyogk n Aim yie» meene ved biecMir ^) ym, unde do Adea gesech, des sie dar ep|Aei geeseii Imie ende eicht geslorbee wee, do meyaie her, got bsile es ev n forchle gesprechea node eß nit ir dnrch Kebe, ende de wsrdsB yie voreinnfligc ougen uf gelben ende scheortea sieb, ende «eck* ICi ^wesler^) von (igen blettero ende bedecbtea sich.
1) mit Vernanft begabt, oosicbtbar 3) brachte ihrer, «d Msterblich. 4) Biwebd.
'3) Ycnndnng.
& Ton dca flaedwOi die got tcdt obir Adam nnde Em. Siek bitte Adan vor adModoi behaUflo >) «ider .dea reUMit, di« yn dem paradiM ftoodca. Do qiram got gegaogM oodi nuUOB tage ade rieir „Adam wo Usl da?^ Do aotwofl» Adaa „Henro ich bofte defM stynae oode incbnglL dormbe daa icb nacfcel waa, aade vor* bargk nicb/' Do apracb got „Wer hat dir bevaiit, daa dn oackot biat, doaa daa dn voo don bomna, des ich dir vofbotea hatte, geaae« haat^* vodo do apradi Adam „Daa weip, daa da aiir m efoer gaaal lynoe gabiat, die gap mir dar fruchte aade ich afa.** Do apftch der harre sn dem - weihe „Worvmbe baatn daa geihaa?** oad aie utwoMe „Die tlaoge hat mich betroogeo, die maeble daa icb ala.** Do apradli get la der aiaagea „Umbe dea wUlae daa de daa gelhae haat, iao oaha ttnder aliee ^rren, die uff erden leben, vorflncht aeyn, off deyatf hnut aaltn gdiin nnde alle deyne iebetage aakn erden etaen, vieatachaft aetse ich awaachao dir nnde dem weihe, nnde iwnacben deyme nnde yrem aaBMn, aie faal deyn bonpt intreten nnde dn aalt hvgen*) eria traten.^ Dada sn dam wailie aprach domoch got „ich wU manebfeldigeo deyne dorikickeit: m amenen saltn deyne kynder geboren, ander deynea man- naa gewalt aaltn aein nnde her faal die benebaft obir dich habm.** Unde so Adam apmch her „Dorvmbe daa dn .deynea weihen reden hnat ge- horchet nnde baat von dea bowmea frocbten geaaen, den ich dir verho- taa halte, ao iat daa ertreich yn doynen wereken vofflochet: in arbeit aaltn alle deyne tage nnde yn aweifae deynea nnlitzea deb brot eaaen, hia daa dn weder an erde wirdeat, von der dn genommen biat^ Do machte on gel pelaene rocke von kneten *) nnde xock aie on nn nnde traip aie niii dem pamdiio nnde kiela den engel den wegk bewaren.
9. Ton dem Sounabanda. Beyne nnde kewach hieben aie beide Adam nnde onch Bvn yn dem pnmdiao vnde waren nicht lenger wenn aech« atnndan dorynne, tede onoh nlTao hingn atont Cnalna vor oaa an dem cmti e. Got hiela den engel Chenbin mit eymo fuKgen awerle dea pnradilaea wegk vor en hewnren, uf daa aie icht sn dem bowme daa lebena qwemen unde aeyner frncble e&en nnde der ynne ewiglichen lebitten, nnde betten aie hiaher gdebit, ßo woran aie noch nnaeligk. Nn qwam hir noch der aohinde tagk, nMao got alle dyngk bereitet hatte, bynunel ende erde geniret Do mgitte*). her nn dem aobenden Uge, dna bar niebt BMhr machte noch geacknff, nnde gebeaedeile nnde geheiligitte on, nnde haaah do
1) Tcihofgcii« d) Baaton«
2) nadttttllcii. 4) mble.
Digitized by Google
17
alle seyne irergk die her gemachet halte niide sie wanto zu male gut DU ist die sadie dornrobe die Judeo den sooBibint tvfetQ vode on hei* Ug^n, oode wir cristea deo soDtagk, der nos Toa doa sonnabiDde ge- waadell itl omb deswillen, das Cratos ao dem sontnge eatphangen ist jm Mfaer niuter leibe oode mensche wart, aode an dem aoBti|^ af die «vtreich geboren wart, oade an den sontage von dem tode erstoodt unde Jfo seligen .lUveter mit Adam aode mit Evao oTs dem verborge der hel- len Joele. Es hat aoch gol jn den sehn geboten oode onch an andern fil steten die Teier des sontagis hertlicben geboteo zo baldeo, der wir Christen geistUchea ende wertlicbeo alfso nu acblen. aade doch tU obeler gethaa ist das man sie ane noldorfit bricht , wenn das man ane frcvil >) fleisch ao derae freitage esse, wenn dis ist des babistes gehot, der magfc eo erleoben aUso her an dem cristage thnt, aber die feier ist gotia ge* both, die kaaa der babist nicht erieabeo.
10. Von Kayn ijndf* Abeln.
0 weldie gar yemerliche clageo farten domoch mit gro(sem he* trepuTse Adam oade Bve^ do sie got irzoniet hatten nnde die wemdgti- che sut des paradises aUso schemeKcheo gerometen *). Do gyogea sie wM ertreieh unde arbeiten noch ir nariingen. Unde domoch Iso gewoiH MB sie kyader nnde brachten der als zwei ader drey ufl* eyn mal zu der werldc, der aamen nicht bescbrebeo syal« Do die weriet gestanden halte fünfzen jar, do gdiar Eva eynen fson unde eyoe tochler mit eynander. Der laoB wart Kayn genant unde die tocbter Galmana* nnde allso die wcriet gestanden hatte 30 jar, do wart Abel geboren aade mit om seyne smvster Delbora. Vil kynder hatte Eva zwnscben Kaya Bodo Abeln die ■iPgf—***fHB eynt mit eren namen, wenn sin worde anders zu vil. Abel der oam sidb an, das her der schoffe bulle mde nerte sich der milcb. SkMyn der sampnete kom uff dem acker das voa em solbee wachfs. Es ychach das die kynder Adams gole von seyner anweifsnnge oppbirten. Abel der opphirle eyn lemchen unde Kaya eyne garbin, do was das kom nf^eslagen. Do qwam das £ewer von hymmel uf Abels oppher nnde iForbranle das, abir Rayns opphir sach got nicht an. Dorvmb fso has" sete her den broder, unde do sie mit eynaoder zu felde gyng^n, do slogk Kaya Abeln todt. Unde domoch sprach got zu Kayn „Wo ist deyo bmder Abel?" Do antworte her „Byn ich denn eyn huter meynes bru- dera?** Do sprach got „Sich"), sein blut das rnffet zu mir von dem ettoeiche. Vorfiochi salta seyn onde das ertreieh isai dir keyne fruchte
1) fonngeMtst, da& es nicht aas 2) so sdihnpilich battoi iSomen mfis- MaUbwiDea gesdubo. sen.
3) stehe.
Tlite. G«K:li.Qa. Ul. * . S
18
ImBgeo/* Do ipradi Kayn ,,Grorser Ut ineyne bofsheit denn deyne btmhcnidlieit. w«r wäA inehil, dtr lob«l wich sa haaL>^
ft. Von der ersten gebuMTten stat. TVww begM Kayn, weoo her was yn golcs uo^enade, seyner etdem achte, onde yo seyner geswister haoost da^ sie keyne gemeyne- schaft mit om hatten. Gol vorbol das mao oo oicbt totea snide, und« wer das lela, der suJde durvDibe sobiDfaldigk gepeyoigel werdeo. uode aalsto ayn zeichen ufl oo, das man oo orkente, das om ifa^ houpt alle» wa|^e Do Dan her seyne 8wc&t(>r Cniman.iia zu der ce tindo gewan eynen fson der hiefs Enos ^) , nndi- huu cte die erste stat uf ert- retch onde nante die noch seyine ßionc Enos, der de solhisl gcborn u art. Itznnt balle her alfso vi! kyndcr rinde kytidcskyndcr gewunncn., das her die stat mit on buwetc unde besatztc, wenn hör gnr ein geirigk man was: her beroubitte die andern Adaincs kyndcr unde slal unde uniwilli- gtlle sie vn luanchcrhandc weifse, unde dor^iuhe fso muste her sich be- morea, das sie icbl ober on f[wenoeti lUKic on mil seynen k\ii(lcnn tot singen. Tier wns oucb der erste der yn ni;il-> z;il ad* r gewichte er- trachte, her satzle oucb mit dem ersten du- ende iJo der aeker sulde wenden unde salzte die nnlsfrvne uff dru seiden uude teilte d.is l;int eyme itzlicbco, dci' vn der hciian tcu st;U mit uni was. Dor ^•l>^ arliuite den acker eyn iizlichci- wo licr wuMc unde wo her zu qwara, unde ver /.n er«;te di> aibeilen began, der biiiiU <jn das jar unde was her be^.ilc, das sotiid her yn. Gar vti kyuder hatte kayn, der naroen nicht beschrcben sint, runder der Damen alleine, die etzwas merglichs gethan habin. Do <;cuan sein eidistcr fson Enos eynen fson der wart ^nant Vrad. der Ison \ rad der gewan einen fson der hiefs Maujahci, unde der Maujahel gehar eynen fson der hiefs )l;tt!nis,ihef. unde der gebar vorl eynen fsoo dar bids JLaniecb, der was yn den geborten der sobiode voo Adame.
12. Wie die hant^^^rl■kc zum cr«itrti wnidm ftinclpn.
Höret vort von Lamecbe, <lt!r gar vil unrih f uf cilreiehe iroih unde schalgbanigk genogk was. her wns dt i- erste ebrecher, wenn her do zwei weip nara onde got hat die ec p,eshri mit eyme manne und mit eyme weibe. Der zweier weip die Lamech hatte, der hi( !> evne Ada unde die ander die hiefs Seila. von Adan gewan her ejoen fsoji dei hiffs label, der svas der erste hirte unde schefer der sie yn rechte geoniinie alfso das her die schouf sunderte, die leramer von den alden, diy tra- genden von deo aodem. her inachle horden unde hulteii zu felde unde
1) wuckclte. 2) I. Enoch d. lu Haaoch.
Digitized by Google
19
haue ir mil den hunde», das alles vor nicht enwas *). Derselbe labe! hatte eyoen bruder vun derselben mnler der hiefs Jtibii, der erdochle ■lit dem ersten den ^esanp unde \;tnt die ooteo, die ") man uoili siugel, Ven 4em anderu w< ibe Sellan ^cnaii Lamecb cyneu Ison der birls Tu- teftajn, der macbte cv n lewtr vi' dem vefdc unde wolde sii !i wciiut;«, io wart her f^war, das erUt yn der erden von dem luer was zutlofseo. 4o suchte her sio meb') bcy dem waüscr unde Irugk is yn das fuer uude Mdbte formen unde gofs mancherlcy bildt^. Dis tat her lange zeil bis im her faot den yfseosteio, den Lianic ber das her weich wart, her voide aber nicht ÜiCaea aoeh sich lafsen giefsen. Do gols her \on era^) die benimer uode smette is. Üifser was der erste ^iefser unde Met. sein hrader lernte von der hemmer clyogea die noten linden unde syngea. Na hatte her von Adame voinomeD, das von gole zwei ge- llte ohtr die werlt sulduo gebn, das eyne mit wasser das ander mit ttmtr^ dorvab Cio faip her die kimst vn zwu sulen^), die eyne steynen iwleriigehi, ap eyner das, kwa ader wasser schaditte, da;; die an- der hiebe. Seyne swester die hiefs IVema, die spao garn uade machte im anle tach unde clcidu
18. Wie Kayn erichorsen wart. Es sagit die historie vort, das der ob^^nanie l.ainecb der erste schütze were oade gw wol mit dem bogen gescljilscd kuade, uadt ailso all wart, *■ deM gesiebte abe gyngk unJe tuiickel ougen gewao, unde decrah Xso rauste her eyneu jungen laCsen miL om geho, der om vor- ■Mickto unde ferre besehe, wo das nilt unde das gevogel were, das har Mhifsen wolde, nicht anders denn umhc fei unde unibe die fedim, det ICNches afsen dennoch die lewte nicht. Nu [ i^^k K,i\ ri vn eyme atnidie oade warte ap ymant icht trüge, das her uu bcruulHiie. Do tett ea der junger zu ande sprach, do were eyn thir yn denie strucbc. Oo aehols Lamech yn den stroch nnde crschofs do Kayn . uude du Lu- Mch sa deai atniche qwam unde erfaut, das her Kayn erschofsen hatte von aaeveifsange des Jungen, do wart ber zomigk unde ilu^k den jungen aiit dnahogea offdeo coph, das her ouch do slarp. AlTso begyngk her sweee totslege uf das mal. Na worden om scyne beide weiber yn dem aUir aUko gram node toten ym alfso vil leides, das her forchte, sie er- paaigitlaa oa, aade sprach zu on, uf das sie forchtig worden unde ym aielit letea ^cb han gelotet eynen man mir zn c) aer plage , unde eynen jngeliogfc mir zo eyme sraerzea. Got hat gesprochen zu Kayo, do her
t) was alles früher nicht statt&od. 4) Er?
2) do. h«. 5) er nu'ilst'iic die Kunst der Nolea
3} dsMcn mehr. ^ auf zwei Sauicn.
2 •
so
seyoeo braver AImId hatte eniagen, wer Kaya erslugc, der ivUe te- beafeldigk dorvmbe gepeiniget werleas mde daa habe idi mm getbaa. ÜB sage ich ach Ter wan, wer nridi tötet , der wirdet triebt dervaiAo aebealbldigk gepeyoiget, annder foheuzigk stoadl iebealUdigfc gepey- aiget.** Uade daa geadudi atfao ya der syotflaet, de teyner kyadcr io- biaxigk stnadt aebhi, noch der sippe an rechaeii, irtmaclMB.
14. Von Adnm' kyaderti. Von Adaoie «nra ich aber verder aagea. Neeb der Mit ab Kaya Abeb seyaea brader erslogk mde Adaai nade Eva gesahin den errtea teden aade daa res ir aaade «regeu die lewte tetiieb waren, do ataltea aie greCbea yoerar ■) aade geleabitlea aader eyaaader, dala aie vert aidier ayiaer welltea SMampae kemea. Uade das geleabde bitdea lie aUse hoadert jar. Ya dea ISio wordea die lewie airadigk, die tob oa kaann warea , daa aie ya gotes angoade qwaaien* Uade dorvadb fae ^a» der eagei sa Adam aade firaa nade biefa aie das geloubde breeben, wettn get weide oa eyne aader aeiige kuAt gebia vor Abeh aade von deme anide ir eriefiier geinira werden, nade Ao eotphing Eva ende gdbar ey* aea fsoa der hielt Set. Db gescbach aifäe Adam bnndert nade 33 alt was, aade lebitte dor noch acht bnadert jar. aide wart Adam 9 hnn- dert and 33 jar alt. Set der lebitte fimf jar nade banderl, mde gebar eyaea fson der^biefs Baos. Doraoeh lebille her acht bnndert nad 7 jar, allbe wart her 9 baadert nnde IS jar alt* Eaes lebitte 90 Jar nnde ge- liar Gaynan, deifaocb lebitte her acht hundert mde 13 jar, alfito wart her 9 baadert mde füaf jar alt. Caynm der lebitte 70 jar nade gebor Hallalehela, dernoch lebiue her adit baadert mde 40 jar, alfse wart her 9 baadert nade 10 jar ak. Mailalehel *> lebitte 33 jar mde gebar Jareth, demech lebitte her acht bnndert nade 30 jar, aUao wart her acht bmdert nnde 63 jar alt. iareth lebitte swei aade firsigk jar mde gebar fiaoch, demoeb lebitte her aebt baadert jar. Baach lebitte MF nade secbiigk jar nade gebar Hathnsalem, daraech obir 9 bmdert jar nam oa got ya das paradifs.
14«w Wie No« B^oni wart. Obir dilse seit lebitte aeeh Adam nade hatte weJ 60 par kyader bey Evm« nade der ist ya der scfartit aicht mcr dem realTe benmt. AITso battea onch die aa^m, die hie vo# bemnt synt, gar vil kyader l>cy yren tagen, der mmm aicht gescbrebm synt. Nn messe wir fttrt die sippe vm Adam rechen bis nflT Nem. Do Matbasalem bnadert nnde
1) da «iliob«a da grefte Kbge. 2) 1. Mahabdeel.
Digitized by Google
Sl
87 jar gelebilte, do gebar her eyoco fson der hiefs onrli Lanieeli, unde nncli tlenic lekitle her sobin huntJcrl undc 82 jar. ailso wart her 9 hun- dert uode 62 jar all. Dieliier Ut der eldbte niao der iifT crtrcich noch VC i|ii^m. Do Lnniceb hatte gelebit hundert uode 82 jar, do gebar her evoen Ison der hieis Noe, uiide dor noch lehitlc her funlT hundert unde /uBf und 90 jar. alTso wart her sobiu liumlert unde sobin unde sobin- zigk jar alt. Do ^of Kayn vorflucble uaibe den totslagk sevnes bru- <ler> Abel, do ^orlnii Adam scynen andern kynden, das sie sich nicht roPRj^pn sulden undcr K.iyns gcslechle, wenn is ^r>[ vorflorht halte, wen d.i< fiilden sie*) bis ull die sobinde gebort, die ^^eilc kayn iebilte. Dor- noch Iho nomen sie weibcr von Kayns ^cslrrhle (jiubr des willei das sie schone unde durvnibc fso piagillc sie got an yren kyndem, die
voo oo geboren worden, das die alfso Tsore wncfafsen unde alFso grofs worden, das sie die eidern nicht gecleiden noch wi>l emeicn künden, unde von den qwonien die rcfsen*). sie Irtlien ouch ander stumme tiiode unde liofsbeit. Dorviube sprach got, das der mensche nicht mer ain>o lange sulde leben, scyne tage sulden vort sein hundert unde 30 jar. urj'^e sprach oueb , dh rawelc das her den mcuschen bette gesebaffißO} her Wolde od tilgen von dem ertreicbe.
141». Wie Noc die arclie bnwetc. Noe vani gnade bey gote, wen her wus eyn gerechter man unde golforcbtigk. unde do her funlT hundert jar alt was, do hatte her nicht mer kinder denn dilsc drcy fsone: Sem Kam unde Japbel. Do sprach gol 7u om ,,Die Icwte synt swndlgk, il;is ei treich ist vol bofsheil: dorvTnbc w il Ich sie mit denie, das uf erlreit be ist, vortilgen. Mache dir erne arcbe uiit beslagen hoitzern, mache dir dorynne wononge unde kammem, unde leyme sie ynnewenigk unde ufswenigk mit dem wasser- tleister^ uade mache ^iie alfso: drei hundert claflem fsal yrc Icoge babin, fünfzig claflcrn ire breiio undc 30 claftern sal ire hoc sein bis an das dach, ein \eoster saitu machen eyner claflern lang, der archin thör salin >ctzco zu der seilen, hynderwart , esselöubeu unde siegiu"*) sallu dor ynne roachin. wenn ich wil brcngen der .syntiluet wasser uf das ert- reich unde wil alle das ertrcnken, yn deme der gcisl des lebins ist, unde vortilgen, ich wil aber mev iien Frede mit dir setzen, wen du dein wcip onde deine fsane unde yre %^ei[> suiien in der arche bleiben uode nemen dor ^ n von allcj (cv speifse, die zu essen töugen. von allen reynen thi< ren saitu 7 par doryn nemen unde von den onreyncn zwei par, mit den vfigda ihn onch alfso.'' Noe tat, das ym got gebot, uode arbeite mit
1) I>as jedodi luettea «e aar. 3) rernrir
Biesen. 4) SpeisebAUen im obem Stockwerk.
SS
.«teimc gcsindc an der archiri hundert jar onde 4o her 6 tiiindert jar alt wart, do regcnte is 40 üige tinde nnclit, iinde Noc ging mit den sevneo yn dre arche. Der engcl golis lieii» uiicli die thir daryn uode got slof^i nfäuenigk die arche zu. do nomen die wasser die nrchin uf uode das wasscr gingk 15 claftern obir alle berge ondc do irtraogk alliS) das do lebiUe. Hio eodct sich die ander herschafD.
15. Von der andern weiMe.
Cristus unfsei hn rt , dfi uns siindem von dem ewij^cn lüde erlosfe, 4o wir von unfsern eldt i ii Adame undc Evan yngefallfn waren, der wc^ide Von sundern yn scyme gesleehte (reboren werden, aber nicht von den snndern. die sfunune sunde adtr utikiischeit weder die niilurn treben. D»M iitiibe (so hat her Nocn iinde seine kiiulLi allevne vn der arnhen mit yren weihen behalden') unde die leute, die alle rnil sctgethancD sundcn beflecket waren, yn der synllliit ertrencket. Die ersle werll hat gestan- den tufäcnt sechs hundert imde tiü jar, alfso sente lei^tnimus schreibet, yo den jare«*) uoraafsen vil lewthe uf erden gewesl synf, weile das die lewle zu der zeit alfso lange gelcbil luift^ das ich nieyne das sie gai v il lanl durehwandert han uihIl» \illeicbte yo dem lande zu Doringen onch ir eyn teil gewesf s\ nt, wciiu ich vomomen habe, das man bey S.tl^a vor gezeifen vn e\nic steine funden li.il LUien eichen zunstecken, der noch der syntllul alfso tief yn der erden noch yn dem steyne sich nicht behalten mochte'), abir das vn difscn landen vor der svnt/lnt herschaft slol's ader stete ader ander gebildc gewcsl sey, des^) kan man keyn worzeicben gcTynden noch yn der schrift \or warheit erfarcn. Man an- gil*) vil von der syntilut, wie die refsen uf der archen habin gesessen, wie Noes kynder dor>-nne mit unkcnscheil suodigitten, wie der tcwfel eyn loch doryn breche, wie sich cyne krole yn das loch sperrcte, das •IIb nnwarfaeit ist, wenn got geseynctc Noen unde scyoc kyodcr tinde beslofs sie teihcr yn der archen, unde der bofsen vorgifligen wormc qwam nye keyner doryn. got machte oach eytien frcde zwuschen allen Ihiren unde vogeln dor^nne.
1& Von dar «jntfloet. Rm*) mocble ilie «rche oyrgen babia smdem 'gyi^ wo sie die
1) frhultfüi. zu führen, v^cnn auch seine Yorausse—
8) mihfood welcher Zeit. tanngm nnricluig sind , ist btadttnnn»
9) ritt von lleoaciieohiinden bearim- werth ; er entajiridit ahaUdwn neoeraa
tctesHolz, welches nur (birch eine Um- Berechnungen der Erdperiodca.
walzung, wie dl«; der SündflutM, y<\ tief 4) das hs.
in die lel<.i|;»' Erde hinuulerkommen 5) hat viele sag«!uhut'tc ErzÜhloit^n.
konnte. Der tinfall, deo Reweis so 6) Ruhe.
Digitized by Google
IhA fcya ««ilfele» g^doebte fot an Noen unde ao die mit om ya 4er ardie waren unde santc seyncn geist ufT das ertreicb. ande die wimser ■omeu abe , uode die borne des abgraedis unde der regen ofe den wolckee die worden gelegit uoJe geslillet, unde die wasacr begaede» flielsn XU tele, die vor gleich off dem ertreidie sluodeo unde notoee alfso fkofaig aode bnodert lago abe. de besluat die arehe nocb dem so- biaden n)nnt]f n unde ao dem sobin unde xwenzigisteo tage alfso die tye^ flat sieb gebabio batle*). uf den bergen yn dem lande aa AnaeeieB de siet man k aecb efa üodce stidm. Do vilen abir die wataer vaate me ') bia uf dea seadeo moodeo, unde ao dem ersten Inge des selbigen mondee do blanden zu blecken*) die spilxeo der hoen belöge. Deraacb obir vier- si|^ tage do tat Noe eyo vensler uff unde sante ufs eyneo rabin, der qwam nicht weder. Dornacb aaate ber afa eyae tubio, aade do die Tor «rasser keyoe niwe vant, do qwaoi sie weder unde her oam sie do ynn. Deraacb heilte*) ber sobin tage unde liefs die labea aaderweil afs der afcbea aade die qwam des abeodes unde brachte eyaea graaea swe%b ya yreoi amade. do vorstundt her mete"), das die wasscr ^'rle^rn we» ren, aade iemocb aber ober sobio tage do sante ber die lubin ufs, aade die qwam aicbt weder. Alf«o au Mee ^bs buadert aade eyaes jares ah n ^s. .m dem ersten tage des ersten mondes, de warf ber der archea dacb äff aade sacb, das die erdea obin tmckea was worden.
17. Wie got den lewten erluiibitte fleisch ande fische.
Unde dor nodi aa dem 27. tage de.-« andern noadis do sprach got weder Moen „Nu gangk ufs der arehen mil dcyner bursfrawen, mit deynen kyndem nnde yrcn weihen rnide mii allco ibiren, die mit dir syat, fibe aade irogel uade was du dorynoe gesampnet hast.** Do sprach abir got .,Nu wachfset unde mereih uch unde erfüllet das ertreicb.** & gyag do Noe ois der archco mit alle deme das doryoae was oade bawete gele de eelbis eyaea altir aade oam do von den vogeln nnde vihe uade eppbirte die gote af den altir nnde brante sie. aade got dem be* bagitte das oppbir ende sprach „Ich euwil vort nicht mer dene erlreicbe Bocb den lewten vorflucbeo noch cnwrii sie nymmc alfso geoMyalicbea pbgen 0* AUeaeit vort fsnl werden hifze unde frost, sommer unde \ryn- ler» tag onde aacbl, saet aade fruchte, owir herschaft aade forchle isal
1) flie Wa«««^, wr!rli»» rorhfr in glri- 3) ncMrh viel rni^hr. ch^r Flirh° die Erde be<teokt hatten, 4) sichtbar zu werden, senkten sich. ^) wartete.
2) da itaad die Arche itill am 27iilea 6) daran erkawnre er.
Tage de* aehten Monats nach Beginn 7) nicht wieder ein so Mg^ der noth. Verderben fiber sie ergehen lasteli.
«4
sevn obir alle thir unde vogel des ertreichs, alle tische des oieres nnde der w rtsscr gebe ich )ti üwir hende oode za c} ner speifsen alfso den grünen knl V), ufs^enomen das ir das fleisch yn seyme lilutc nicht vres» Sit'* fdo meinte her das sell^^-loi hipre , das irdnickte irtrunckeae onde irworgillc) „uwir blul wil ich heischen von allen ihircn unde Icwten, unde wer menschen bint iinscbuldiglichen vorgufset, des bliit fsal vergos- sen werden, wenn der nicusche ist noch g:otis bilde ^emachit. ich wil »yn ouch vorder schoiien . urnu dw. synnen unde ;;r'(I.iurken des mensch- lichen herzen seyo vou jiif;uut geneigel zu den .sundeii. ' -Nu mcrcket, das die lewte bis uf dieise zeit nye Heisch Doch fische geUeo habin Sün- der «Heyne sich der fruchte geoeret.
18. Wie Rot den retobogen m sune gaj/. Zu Noen sprach abir got alfso ^Sicb, ich wil meyne sune mit ach machio uude mit uwrcn samen, der noch uch koniet, oode mit alle deme das pit uch isi beide von vogela Ihiren uude \Lhe, die nl> der ar^ chen mit uch gegangen synt, das ich sie m ii nvmine mit der syniflut wassern tilgen wil. Dis fsal seyn das zeitiicii meyoer suue, das ich zwuschen mir unde uch wil setzen uode zwuschen allem, das do lehil, yn scynen geborten ewiglichen'): Ich setze mcynen bogen yu den wul- ken, unde der fsal eyn sunezeichen seyn /,\Mi>chen mir uode deme crt- reichc, wenn ich den bymniel mit den wölken obirzihe, fso fsal meyn böge dorynne erscheyoen unde fso wil ich denn gedencken meyncr sune, die ich mit ucb gemacht habe uode mit alle deme, das du*^) iebit/^ Dreierley färbe hat der reynhogen, die eync varbe ist gleich der luiW unde bedutet, das der mensche, wo der ist, unde alte vogel unde thir ane luft nicht geleben mögen. Das seihe mögen ouch nicht gethun die thir yn der erden noch die \ ische \ u diu nassem, wol das dip starckc Inift wedir sie isl^) uode dor von sitrlsen. Die ander l.uLe die ist was- servar tiiiilf l edulet, das got die werlii mit dem wassti georteilt «nde mit der >n [iiilut vertilget^) hat unde den bogen zu eyme siinezeichen ge- macht, wenn her do vor nye gesehn wart. Die drille färbe ist furigk nnde bedntet, das gol die werlit vor deme jungisten tage mit fewre or- teiln wil, unde fso siet man des reyubogcn oymnie bey fierzigk jaren dor vor nicht mehr.
1) d. h. in gleicher Weise , wie euch bidier ▼«fetabüien so esaen «laafat war.
2) den Rfgcnbogeo dir Söhne.
3) für die lebende md alle käaftigen
Generationen.
4) do : da.
6) obwol das Zuviel an Luft ihaea aidit «ngcoMMen ist« sie b biober Luft
sterben.
6) georteüt mit d«r gfatSaäk md« vortilget hat. ht.
«
Digitized by Google
19. W!« d«r ynyn zti den «raten fundeii wart.
Kam Nocs fson der mittelster der was eyn lichlvcriigk man. unde der gewao eynen Tson, der hiefs Cnnaan, unde auch om fso wart eyn luit Chaoaao genaat. Es qwaiu eynes tagis alfso, das .Noe des ackers p&iagk unde den arbeile*), das her vanl eynen weynsluck . der frochte ker vor nicht mcr*) gesehn halte, unde sniackte die vvtiuLer das sie gat unde sufse wareo. Do druckcte her sie ufs unde machte mosl uoile tiaogk sin, das her truncken wart, wenn her des weyoes crafl nicht kante, oode lagk do onvorsonnen yn seyme tahemakel an der halten, vorne eotploHiet, wenn is zu den gezeiten kcyne gcwonheit was, das man nedercleid an hatte. Do qwam seyn fson gegangen unde vant sey- nea rater schemelichen blofs legin unde besach on unde lachte seyn unde gyagk do zu den andern zweien seynen bradern Sem unde Japhct unde sagitte on, wie ir vater do lege, die qwamen nndc nomcu eynen niantel itf ire schuldem ande gyigen nickelynge zu yrem vater unde dackten on lobesehn. Domach alHio Noo erwachte unde nüchtern wart unde erfur, wie on seyn fson Kahm vorspottet unde vorlacbt halle unde die andern iweoe seyne fsone on hatten gedackt, do wolde her Kam nicht vorflu- cfaen, wenn on got selber gebenedeiet hatte, do sie ufs der archen gyo- gen, sunder her vorflachte Kuniefs Jsooe Chaoaan') unde sprach „Vor> AMht aey deyn kynt ChanaaD, her werde eyn knecbt der kyoder aeyner breder. Gebenedeit aey Seina got, Chanaan der werde seyn keecbt, Got der zobreite Japhet^), unde her wooe yn Sems tabemakelo, Cha- ■aan sey seya knechU**
20. Da« gedecht« Noe« hu «f Alnahaittea. Ea febitte Noe noch der synlOat deonoch drei hondert ande faob% jar aide ge/ebitte den tag, das man von ob unde seynen dreien ftonen zalte, das af ertreiche waren 24 tnlsent nnde hnndert man ane wei^ tade kinder, die ungerechnet bieben, nnde alTso her do wart 9 hnodert mde nun onde funfzigk jar alt, do starp her. Von teben dreien Isoneo ist alle die werlt besatit. von Japhet synt komen die Romer, von Sens gesiechte ist Cristos gebom. Dis ist nu seyn gesIeiAle! alTso Sem bndert jar alt wart, do gebar her Arpharat, in dem andern j«r» »ocb der syntflut. Do Arpharat ^) 35 jar alt was, do gebar her Sälen, ande 4o Sale 30 jar alt was, do gebar her Hebern, unde do Heber SS jar
1) als Hoah Mch mit dem Acker be- 3^ er ilndit« Chanaan, dem Sohne
•diafti^t*" und drnselbeu bearbi-itete. Knms.
Z) deren (der W'einstocke) Früchte 4) breite aua dm Geschlecht Japheu.
er bisber oodi oiemaU g. h. ö) 1. Arphachsad.
96
alt wai, do gebar Iwr Phalecfa. io Pbaleeh drel&igk jar all wart, do gebar ber Reg» mde do Reg fnaff nnde dreflsigk jar ah wart, do gebar ber Sarag. nade do Sang dreifsigk jar all vart, do gebar her Naeber, lade do Nacbor 89 jar all wart, do gebar ber Thare. mule al&o Tb« aebinzigk jar all vart, do gebar ber Abraban, von dene Criala» Mo»* nea'> isC Domocb gewan Abrabaai twene brader* der eyoe bieTe Naebor aade der aader Aram. Die Gbaldei, an den gczdlea boliea*) »e das fber aa vor got, unde wer ia mit ob niebt anbeleB woMe» de» worUbn iie ya daa Iber. AITso laiea aie Abrabam unde Araei aeyaem bradir« aado do ttarp Anm jn dem Iber: ^Mrabam dea bebaue gat» daa her Icbeodigk bleip. Do halte Aram eyoeo fiioB gelaläeo, der Uefa Loth« Dorumfae üo loch Abrabam do daaae mil teyaM weihe Bude mM Lothe heigea Chanaaa ys daa laodt — Voa dUaem ist bb gBsgh ge- aagit Hie eadel sich die dritte henchaA.
21. Wie die iwej unde «dMiingk aungen worden. Babiloaia was das erste reteh: wie sich das erfaup voa Noes hya» dera uade die aadera hoaigreich difser werlde vorl voa deme «premea*), des ist an aot aa wiasea. Cham Noes Isen der gebar eyaea Isoa, der hiels Cbaa. Der Gbas gebar vort eyaea Jsen, der hieb Neowotb. der Nemrot was eyo reise sweif ellee langk, ber wa« eyn grolser mde eyn staiher maa, her was der erste, der sich gewall an aam nW difser erden nade die lewte awang. ber was der erste, der yn beer gemachte , der ya bannyr geFurte aode der ya gestreil. Her bawete mil seynen gesel- len Inctan qnde Sufleae (?) onde mit dea andern eren gaolsen *) onde bo- derleaigeo yn dem lande Semnaar*) de» grofseo torm: ap die syntQot weder qweaie, das sie sich vor dem witoser der nlfe bebildeo. nade sproebeo „Kommet wir woIIob eyaea tonn Bwchen, der do gereicht yn des bymmi^ das wir eyn gedecbteoifse ntaehea anfsers aamen eer wenn wir die laat nader nas teilmi.** Do bachea *) sie zigeisteine unde nomen disterschom von dem irasser vor baigh ande mnerten do m^te* Do ate Ott gemnerteB fnaf tofseal nade vier unde acbiigk eUen hoch, do modite gel der bocbfart von oa sieht langer geleideo unde sprach „Sehit, dea volk ist eyo ^) nnde bat der arbeil begonnen nnde boret nicht of bya dna is seynea willen volbrcnget. komet, wir woHen xm on bynabea fiiren Bade wollea on yre anngen nnde yre spräche vorstorea, das yr ke\-ner des aadem spreche vomymet.** unde do teilte got den 79 honptlealea
1) fier^ckpramen.
2) beteten dn«i Fcti^rals cinfii Hott an.
3) wieder von Babilonia horgekom-- men »eicn.
4) lind mit ihren übrig» GeDOseen.
51 ]. Sincu".
b) Pjtieter. von backen.
)) t*in»g.
Digiti^cü by Google
t1
yre spreche vd zwu onde sobeozigk zungeo, das ir keyner künde de^ andern itpreche voracinen. umio do mieten sie von noi des gebuwis nnde torneCs sff boren
22. Du geilachto Nrjirot bis off Trojan. Obir drei hasdart ende 60 jar mock der syitflat do wart kooigk Nemrot mechtigk onde gewaldig obir alle laut uf dem ertreiche. Der selbe kooig gewau acht fsoae. der erste der hiafs Assur, der buweta das laat zu Aaeiriett node wart eyn konig dorynoe. Der ander der hiefs Gras« der Nwala mit dea seynen die Inseln, die do baUsat Creu, da iaaaa aua dam die «ridaa brengit, nada wart eyn koaig do salbat. Ckata wart das landt aaeb seyme navaa gaoaat Der Oes gewaa aynaa ÜMS, dar bieCi CaKas, Cetias gawaa eynen faoa, der biefs Sataraos. 0cr Satanus gebar ayaea fsaa, der hiafs Japiter. Satomas der konig la'Gnla i» wart Tarsaalea aada davor draagk an saya fson Jupiter raa den laaigraicba. aada her fnr ya eyne schifle ya Ylaliao , do na ffasa Mt*}, aada barg sich yn dea weldea aada gaboltxe var seyaM laaaa Japilar. darnaib wart her da Taa den lawlaa Lalynan genant, Yaa dana du laüa dia apraaha daa aaaaa gawaa. Da wart Sataraus weder sicher aada larta das volk da bafiar bawea, daa aelcer arbeitaa, dIa weyngarten pbtaataaa aada redelicbenS) labia, wena sie var alfko dia lUr labiltaa mda aarlea tid dar ackara aafsa aada aadar fradila. aada daraaih (sa wart ber vea daa lawlaa aiebt aileiaa var aynaa finafaa aada konig gebaldia, aander sia eratea aa allso eyaea got, aada noch seyaia lade wart bar atn apigou Her bawata do eyne stat , dia aaata bar da aach sayne aamn Satnmyaa. da wart aa erst bia dissil das anris kara getaaL Sataraas laaa Japiiar waa aaaMTaea klag, dar gewan eynen Im, der biala Dardaaai, der gebar do Trayaai. Der Troyus bawala dw slal IVaya aoch Adana bcgy n drai tafsaat 7 haadart 46 jar.
23. Wie die drey No«» fMoe drei kemge worden. Raicbar koaiga drey wordaa dia drei Naas baaa Sani Cbam aada Japhei yn yraai aldir, waaa sia warea valar aller lebenden lewtCb wen Saa raclala arit sayaea kyadara aa das teil dar warlda das da beiTset Asia, das da gabit vaa den Biltaga keigaa den afgange dar sonnen, aada bawata eyne stat dia biala Sälen, «die aa beilsat Jharasalan, daa Aem ist an so geiegit. Do wart ber aya konigk nnda aayn aaaia dar wart an gewandelt, das naa oa aante MeleUsedech. ber was eyn pri- Star aada der erste , der do opphirtc weyn unde brot. Dar aader fson
1] tU vrareo sie geuöüiigt, mit dem 2) Ur-gt. Bra des Tbornes «nfimMSieii. 3) venidnfiig , mensrfilicb.
Digitized by Google
88
Cham der zoch mit seynen k]rD<lem «a 4m teil ^ wetMe, in ^ ImUjiM Aflrica uade gehit von dem miUage bis do die Mmoe niider gdbit node seyn nane wart on oach gewaadelt, daa Iwr hieCi ZorttlM. Dtfiier kooigk Zorastes was der ertle, der die ioiil»erkDDtl vaat von de« ge- , siechte qwam der propbete Belum mde die heiligen drey kooigc, dio &isle das opphir brach tea, imde Nenrodi der kouig za Btbiloeiee. Der dritte isoo Japhel der bmrete ey«e slat wm den mere hie her keigea im« vnde aaate die Mich ym Japbet Des kynder qwoaee eher meer und« udennndee sieh das leOes der werlde« das de heifset Europa oode ist ke%ea aordeo vea dem uffgange bys sv dem nedergange der isoBBen« Der gewam sehen Cmm, mit dee her yo sokonflUgeD geseiten, feelTMii rsidi Dflde lant heslalte yn Ytalien, de Reme leit, yn Prangkreich Lem- peltya Engeilandt «He dalasche laiidt ende dm andeni koetgreiche, wie die heUseo, aa dca eadea*).
Wie iBe aptgote sa dem «nten «oidsn. €enogk ist gesagit yn dea laadea yeallwil amiis Toa dea geirrten *), wir sallea oach vorder kemea sa der Imrsthaft liie dissit des aieris yn dalaschea landen. Der keaig an Bahiloaiea Nemrodt der gewna eynen Isen, der hieCi Bei, der hehilt das reich noch seynes vater tode vor den andern seynen famdern nnde regirte an Bahibaien gc« eldigiicbea 65 jar« ende aUso her gestarp« do lieft her eyaea Isoa, der hiefs Nynus, der liels ya seyoes vater ere gar eyn schönes bilde aech der gesteh nade grofse af seynes vater grap liawea nade setiea, uf das her den vater • yn gcdecbtenifse hettei nnde gap do den lewten Isegethane freihsit: wer seynen leip ader gut vorworehte nade sn dem bilde nlT seynes vatira grab v|o«h, der halte frede. nade her erete das büde, weaa her do vor gyngk, aliso ap is seya leheader vater were, nnde lieb lag unde nacht der vor lampen bomen. Do das die lewte gesdieo, do ereten sie is onch gemeyniichen deme konige zu liehe, das her on disto gnediger were, nnde branten do lichte nnde wyroch. Do des der tewM gewsre wart, do fnr her yn das bilde nnde sprach den lewiea nn: do hildea is die lewie do vor, des der koaig Bei *) eyn got worden were ende 'mochte on geruchen*) nade gebelflSaa, das allis der tewfel yn syme aamea tat, nade opphirten ym do kelher nnde sehonf nade branten die vor ym. nnde nmb das do vil samlats nade bintis vorgofsea wart, Ise sampaelea sieb do vil iiigea. des wart der wAie aptgot Befatcbugk gnant , das sich dnlet yn yre spräche Bei der fligeu got. Dis ist der erste aptgot ge«
1) an den Grenzen Europas. 3) vil Iis.
2) von dcu dort lebenden Getdilech- 4] sich ihrer anoehmco. tem. ^
Digitized by Google
West. voD dem fso hubia sich alle aptgotCf wenn eia iulieher turüe 4iK ridite licli doraacb.
25. Wie Nynyvc gebnwct wart. reo;irte der konig Nynus noch sevnes valcr tode zu Babiionien zwei linde funfzigk jar. Üifscr konigk der buwele gar eyne grofse stat, (iic niiitr hfr noch seymc nanicn Nynyve. Dis ist die slat, do Joaas utn!>e drcit.ii^c vn drin wnlfisohe was unde do her drey tage miiste ynnc gehn, er ht-v .illc gosscu durch gyngk, unde schreiele, das ohir firzigk. tage die stat suldc uoder gchn, die sich do nUso serc vor got^ dyoiuUi- ;^llpn, dn^ ir gol schonelt* nndc vorgap on yre .siinilf. Der konip^k Ny- nu.- der £:c«.m evneo fson , der hiefs Treheli. des niuler starp zeitli- chen, do oain der konigk Nynus eyn ander \scip, die hiefs Semeramis. unde f]pr konigk Nynus gcstarp, do was Trebela bcN spvnen 15 jn- ren, do woidc sc\nc j^lipfFintttcr Srrnrrainis, das her sie ocme zu der ee, off das sie wuc konigynne bleiben mochte beide zu Babiionien unde Zü.Vviivvp, linde des en wolde der fson nirfii tlitin. Do dis das wcip gesah, do trpip sie ori \ un dem reiche, d.T? hvv vor on iiieo muste, w enn sie wnjtlen on loten, iiiule her muste die lanl vor er rumen , nnde sie rc- girte i)o aücyne 42 jar. Diefsc koaigVDQe, umbe das sie alfso vil reit Bode streit, fso ertrachte*) sie ZQ dem ersteo die nedercleit, der man vor do nicht gebruchte. Sie gewan dor noch das grolse l.inJt Indian linde d('r moren lant nnde bezwangk die leulhe, da.> sie ii luuslen uiider- teni^ scvn. Ulise konigynuc die wart Streifens unde iiiordens nvo sat uiide 3rhe\ tc sich sletlelichen dorvnne. Sie \\:\rt ouch iinkeiiseheit nye sat >if wart ir abir selbir muede, das sie selber bekante. tüe crlo- hiiti- Olli Ii \ denDcnigiicheo yo yrer herschaft, mnter kyuder swesler uude bnider^ (»ich zu ncmen.
26. Wie Bubiloniu gebuwet undü vorstor« l wart. In den gezeiten, als die konigynne Semeramis zu Babiionien zu Nvawe zu Indien imde vn der njoren lande allevne reffirele unde vren stiefTson Trebetani u(s dem lande voi lreiten lialto, do machte sie Babilo- niefl Jje stat weiter unde grol'ser, denn sie vor ■jcwest was, Sie lag hfv dem grolsen lunne, dnr obir die sprarfie vorstorcl wart, nf eymo weilen ^ferfiien \elde, du iiiaii sie uf allen Seiten weit unde ferre be- Mh.i«en mochte. Sic lagk zu male lustiglichen yn Weingarten unde al- leHev frochle onde obifs. Die stat wart gleich gebuwet vier eckecht, ir moem wareo 40 eilen dicke onde 80 elleo hoch unde obin bedachet,
1) ersann.
2} ebenen.
50
liai mao trucken dm tiile uuib die &lat*) mochte ge^en Sie hatte von hzlicher ecken bis an die ander hundert ihor undc lul^tcol undc sobm Iiundert tomie. er unibj^nng was 4i nioilcn «cgis, Dis stlireibel Jo- hauiH s niit deine gülden munde. Wie ai)ir liahilonia %ori>torel wart, das beschreibet Orosius unde npricht, das yn den gczeilen, alfso Efsdras linde Zacharias der prophete lebiUen, der konigk Cvrus von Pei>ien, der vil laude bezwungtüi hälfe, zoch vor Babilonien. unde das w asser Eufrates, daü ufü dem puradii^u lleufset, das gyngk iiiiuen durch die stal zu I i( iiero yn durch die muwero. Do sulde sich seyncr riller evne, der uHi der liebeste was, ynne erküicu uriiir \\ iis( iii»n , der erlraugk. Do simr der ktfuigk, da« her da»; wassci iIImi d Huie-^j niacheu wulde, das die Trawen i<5 (inhesch«Mjict gcwaieo uioc liti n. onde lieTs is teilen vn \ ici Ijiiinicj i unde yn scchziijk flofs*) unde weirsete is von dtM si u unAc qwan do zu den h asscnlochera yn mit den seyuco unde voihranle üi« tut, unde «ie ist wu^iie.
27. Wie Triie *) gebuwet unde tyn konigretch wart, Nu sulleo wir vort hören, wie ia qweme unibe Trcbelan konig jNy- nus Pson von Babtionieo, den seync sliefniuter Semeraiuis vortreiu-n halte, der schifte obir meer mit vil seynen gesellen nnde durchri it mam h iaui, Puln ^) Ylalieii Lamparten unde ailunibc, bis das her qwani an die Mo- sir^). unde do buwete her da eync stat unde naote die noch seyme na> men Trebens, die wir nu nennen Tryre, unde salzte do heo den stul seynes konigreich unde regirte do vil tage unde hirschte dem lieyoe onde an der Mofsir unde au dem Mi;yen, yn O.stcreich Swabtn unde Beiern, yn Francken, yn Doryngcn, yn Hesseu Westfalen onde Sach- Csen. Üifser isl der er&le forste gewesl yn dulzschen landen unde euch der erste dutzseher*). so isl ouch Tryre die erste slat unde das erste slos, das ve gctniuct warl yu dufzschen I.miltii unde vn welschen. Dis geschah noch dvi .syitUlut soben hundert 84 jar, unde zu der zeit was Abraham sobin jar all. Difser halle zu Trire mcr denn zweuzigk tufsent gcwopente unde streitbar manne, mit den her die laudt bezwang, unde alTso her do geslai-p, do nomen on sevne rillcr, seynen Itchnani yn kö- nigliche clcider gecleidet , unde wolden on nichten yu die erden begra- ben, sunder trugen on vor Trire uf eyne schone wefsen untie legitlen on yn die bimueo unde yn das grone gras uade iieXseo obir ob mowera
1) «mb die nrachtOb h«. 6) Apulieo.
2) d. b. gc — gaben. 7) Mosel.
3) duiin, seiült. 81 Dtiitsclio.
4) FluTsarmn. 9) \Vi««e, Anger.
5) Trier.
Digitized by Google
51
ndo «tlben e^-n ^ap. uode doniocfa Hko bobim alle aeyne rilter ofedb Wpywr Hüde tragen itzlicher uf seyme scIuJde erden iifl* yres kotifgt» grap, Dode unibe deswillen, das der lewie al£io vil was, iai ^Hier hobil do voo der erdea wordeo, den aao do ooch ayo!« anle W hmüti TrcbeUu
28. Wie dutzsche spraclie za. Trire sich erhop»
Prüfet na iinde merckct, wie sich fUe dutzsche tpraclie aade die bcndwft hat erliabin ya diJaen laaden, wenn under den 72, die mit dea ■pricheo za Babilooien vorwandelt warao, £to bat her Treberta die spra- At yn dis laodt bracht , die andera aynt zottrawit alfso weit allao dia varit Ml. doraaÜM £ia hatte Cristos zwei ande sobinzigk jungem, dia ber zn predigen uf^ saata ya dia 72 laodt« Aifso nu Treberta der ka- ai^ zD Trire gestorben was, do regirtea aayaa kyadar dor noch ym «al drilhaip hundert jar an dem Reyne unda ya dea laadaa amb iidl» aade w «rarea alle aeboaa aade graDse lewte« weaa lie vaa Naatrol den graläaa araane her koaiaa warea. In den gezeitCD do Wtreu JVk
dem lande, das nn Boringen heifaet, herzogen nnde yn My-
£gen uude yn dem Osterlandc herzogen, die do den konigen
in Tryre nndertenigk waren, wie aie aber bey namen gehei-
fsen waren nnde was slos ader stete sie buweten, des habe ich
nicht vor warheit erfaren, denn das ^) dis konigreicb sttindt uu-
gevBwet ^) nnde die berschaft yn difsen landen, bis das Troya
die grofse stat TOrsloret wart !n dirsen gezeiten fso erscbeya
got Moy&L ya dem bornenden pusche, noch der ityniilul achl hundert iinde 68 jar, Bode furlc <lur noch d;js israhelischc volk obir das rothe mecr, alliio ^) Moyses wart k tjtzij^k j.ir alt, imdt der israhelischeti was sechs hundert tufsent man aoe weip uiide kvadcr. deii vuli^iUe konigk IMiaro mit sechs hundert wagen unde fiinfzigk lufscnt gcwuppeuLeu, die t'iüun- ckeu. — ilie eudel sich die Vierde bersckaiTt.
29. Von dem golden Teile, das Taso« halte
Rache geschiet gerne olur die hochfcrligen unde obirinutigca, alfso an den konigen zu Tru\ m ^nschach, die von obirmule vor*) vorstoret worden. AUso die synlllul gewe&L was^ dorooch obir tufsent hundert
1) mr da» crfohr ich, dafii.
2) aoangefochte^.
3) aar Zeit, ab.
4) holte.
5) diemab (oder da Sdireibfdiler ?}.
JM
uodc ilrei uodc ach7i«;^k jar do ijuwole der kooigk Troyus eyne Stadl, die Dante hvr noch snyneni naiiien J rox ;i, cvne schone unde gar eyne profse, unde satzle doryn seynen konijL^JicLeu slul, yn <ltMti !;inde zu Fri^if'rt ven- scit Dieres. Is lebitte der selbe konif^k rnnruhe zeit utide starp uode liefs evilf'fi [->on. der hiefs LamedoDta, der regirle noch om zu Troyan. Is was zu den gezciten e\ n korii;^k yn dem lande Calcos yn der inseln die nu Hodes genant ist. der halle grofsen schätz unde cyn gülden veel, da<; wns mir xouber bewart, das is nyniant wol gewynneo mochte, uode wer die cbiuluer durnoch bcstebo wolde, des giinde om der k€tii<^k wol. Hiruninie fso vorsuchten vil stolzer wygande dornacb er glucke unde vor- torben. Nu was eyncs koniges fson von Romanien des laodes zu I ta- lien, vn deme itzundl iiomo ieyt, der hiefs Yasoo, der horte sagen von dem gülden vcllc unde der ebintuer, die do schal ^) yo alle laolf uode %'orniars sich, das gülden veel zu erwerben adrr donimbe za vorterben Mndp liefs oni bereiten p^ar evn profses schielf, unde daryn fso nam her gar wol gesmuckte ritters« ImITi unde wes her dorlTte, under den fso was ouch der frediger slarcker uismeling Hercules, der grofs wunder uff er- den gctrebcn hat. unde scIiilTlen do lanj^e weile uff dem mcere bis das sie an dem obiiide zu lande qwuiiHn. (io worden sie fru ^) uode Iralen üü uode machten filcr uode woldeo do ruwe nemeo.
30. Wie sich die fcde zwusdicii den Krichea uude den Troyeni hup. 4 fn des fso qwam die l)ot^r!iaffi dem konige von Trovan, wie das
fremde j^esle yn seyn iandl koraen wereu mit evme grofsen schiffe, die sein lant besebin niide vorspehin weiden, do sniirc der konigk Lame- donla seyoe gcwaldigeri zu on, die sie unhobisrlilichen eotphvngen, unde Sailen^) on, wie »le loisten'*) ane des konig^es wissen alfso frevelichen vn sevn lant zihen? sie sulden zu stundt ^^eri der las anbreche do ru- nien ader der konigk wolde sie alfso olie iroiiieiu das oo nicht vil gutis geschee. Do sprach Jason, is were von dti» konige anfursüichen gc- Ihan, das her fremde i;este, die seyoen schaden ader nymandis^) such- ten, alfso unli(d)ischlicben cniphynge. Do sprach Hercules „Sapit uwrem hcrn dem konige, das wir abe ziehn \^<dle^, unde iei$ii uns got das lebin: er denn zwei jar ofs konien, fso wollen wir wedir hie seyn, unde das her uns den fso^elhanen orlap gebe, alfso her nu ihut, des snile her keyne macht habin." Alfso zogen sie des morgens fru zu schiffe unde si|EjcIten yn die inseln Calcos unde worden do von dem konige gar schone eaiphangen. Derselbe konigk der hatte eyne tochleri die hieGi
1) enchoU. 4) wagteo. ^
3) sagten. Schaden.
Digitizedby .Google
35
Mttte« «ÜMnntljM aebcM mdt wofgdardt, die gtwtt Jaton dtt kiMigvt Jim alfso liep« das sie «• laiie, wie her ilat gnMeii Ved ge- wfii«M fiUe Hilde yret valern sebatB. mde do her det gewonen Wue, de ler lie ait OM des naehtes won daaaen node HeCk vater aeda aMr oade alle yre firnatb. Die braebte Yalaoo za Kriebea aiit ob beya aat den galdea velle aode scbatse, unde lietSi sie on do eliehaD aide ■acbie eyee gro(ae Ibrttlicbe wirtacbaflt attl fireydaa.
31. Wie Tfoya das ente mal Tontoret «ait. Sjm mrt aidit vei^gefaeo, waa der kanig vea Tiroyao dea HnalaB ■■de getiea, die ya seyaie iaade rowao woldea, de sie nocb dem gat- 4m filla railkeleai galbaa batle. Dammbe läe efa^i^lle das Yasaa ■ade Hercules aüao yraa fraadea, koaigea fiirsiea aade berrao, die «nbe aie gMMsea waren , aode boten sie aaib balfle, das sie die aabebisdiait ■ade beeblbrCe, aUso Bereales gesprocbea bette*), aa de« keaige ve« IVsyaa getedieB nochten nade oa gelerlea, wie her ftemde Airstea aade beiffa, die ya seya badt aa gastweilse fweaiea, eatpbaea soide. aade dis reit aade arbeite*) der fredige aade aovordrefiiene Hereaies ab. Aisobaat ya dem aodern jsre do bereiUea sie sidi sa sdiiflea« nier weaa 40 taCseat wel gesirler ritter aade baechte , onde zogea obir meer onde traten aicbt leire vod Troyan yn der nacht stille swigende aa Iaade aade alageB yrea radl alfsewio, das Hercales aiitawaazjg taiseat-gewoppei»- tea sidb legale unde vorbargk yn deo weyngarten oode gründen nahe bey der Stadt, aade Yasea der stiels aoeb aUttenacht an unde brante^) die derff ombe oa gelegea. Das sacfa ando vornam der konigk Laaiedoata uakt zoch mit den von Troyan nfs, alfso der lag aabracb, oade streit do mit YaTson bey den schiffen, das Yai^on vor om weichen rouste. Iri- des Ise socb Hercules yn die stat unde stiefs die an unde slugk do todt ifis ber taat. Do das der koaigk gesacb, do karte her umbe aade weide die stat retten. Do volgete ynt Yasea, aade Hereaies begeynete OBi als der Stadt, unde erslugen on mit se3raie volke oade forstorten die etat aade fortan gefbagea Bsioaaai des koalges tochler oade aader joae- fipawea v9»
32. Wie Priamns konigk zu Troyan wart.
ThalaBHm*) der koaigk vea Saleaaa*) der was do ante, dem wart
1) da« ongesiefliende Benebmeo. (d.h. führte so Pferde aus) und bestellte.
7) nack der dbnaals vea R. wmgs^ 4) steckt* an md veAiaaale.
■pimheaiia Droban^ 5) Tdanoa.
3] diese Botscliaft an die Fontca ritt 6) Safauaii.
ThAr. G«Mk.Qm. ID. g
84
BO bnethe iie weidelicb« magit Exi«M^) des koniges tochter von TrofMl nmbe des wUltn, dafs her der erste was, der das ibor errante mde ym ÜB «tat ^am. uode der gebrückte her aHüo teyner kebesea, wenn her tW*) eyn eliches weip balle. Ks waren dennocl) <^rey kooige mit on ioy mit nameo Cnstor Pollux ande Peleos, unde drv hcrtzoge Nettor« im l|Oa tdiOM buele eotpbyBgen von jungen knechten frawen unde junc- flrswen Dide rw grolMn eleyaoten aode gelde. Es halte Lamedon itr konig von Troyan die weile seynen fson Prianiuni ufs gesant mit eyne beere iif seyne fynde. do lag her vor eyiae slofse mit seymc weibe gi^- oant Heceoba unde mit seynen kynden Heclor unde Paris, die her ge> reit^) hatte onde dennoch dor noch^) mit ir gewao drei fsone mit na- meo Deiphebes Helenas ande Troylus. dorzu gewan her mit andeni weihen SO natürliche fsone gerader menner unde gutle wepener yn sn« kunnigen gezeiten. Alfso her vor dem slofse lag, do qwaroen zo om seynes vatern dyner, die ufs der slat enlliefTen unde entrcten^) waren, ande sagitten om mit clegelichen werten, wie seyn vater mit seyme voike erslagen were unde die slat Troia von den Krichen gewonnen geschynt vorbrant nnde zn male ^'orstoret were unde sevne swoster E.xiona mit andern frawen unde juncfrawen gefangen unde zu eigen enwegk gefurt weren. Do her das gebort hatte, do thal her onde die seynen ofser- mafsen clegelichen tindc liefs das beer znreilen ^) nnde ylele keigen Troyan. nad« do ber «acb die stat vortilget, da stalt« bar grofsea yamar.
'6'6. Wie Priamus Tioyan weder biiwcte. Es geschieh dor noch obir clzliclie zeit, dafs der kom^k Priamus gedachte, das her die vorwaste stat Troyani weder hnwru Nvulde undo die alfso grofs unde alf^io Neste lafsen machen, das iitn unde die seyaen vor allen lenleo velijjk 9) dor vnne ^eseyn mochten, undf liefs die slat älihü weil unde groi» machen, das sie drey tagereilsen uinbe ^'^) halle, unde liefs dorunibe sjar eyne grofse dicke uiuwern machen, der hoe*') w;is wol mit zwei hundert eilen, mit schonen zvnoen unde mit mermel- steync ynn mancherley färbe geteilet, vre lonne hotii obir die muwtun gefurt, das is den luten, die dor zu gyngen, lust gap unde alfso eyoe kröne ao au schawen. unde sampnele ' ^> dory» eyne grofse un&prech-
1) I?*»»?onp. Belagerung anP.
2) weil er schon vorher. ti) stellte an, erhob.
3) bereit«. 9) sici
4) and sodann nodi apSter. 10) im Umfang.
5) au Pforde entkommen. 11) denn fUhg.
6) gar sehr, Tollstäodig. 12) sampnelen. Iw,
7) anseinandar reiten, d. h. hob die
Digitized by Google
liehe meynige des Volkes, die köstliche schone pallas doryMi bamMaa, Dornach fso bnwete om der kooigk ao der ttateyn slofs uff eynen bom feU, der fonff handert scbrete ') hoch was, unde liefs das bnin» gleicb seoewelle ^) mit kemmeDathen uode mit gar hoeo tormen , mit wihen rolbea swartzen unde gniaen raermcisteyne allis durchsatxt, ande oante da.s Vlioo. von deme fso mochte her das gantze land weit do- minbe bes<>hawen. Her liefs dor ufT om 3) gar eyn grofsts pallas ehen, doryone her kostliche tische bereilte, unde die wende waren allen enden mit raermclstevoc gebildet, dorvnne ouch eynen Iron unde eyoM allir*) uode das bilde Jovis des gotis funffzen eilen langk von puren gulde gemacht unde mit rdelem gesleync durchsalzt undo ander Zf* ra^ge, die aicht alle ul« zu sagen stehen von ir meyn^e unde gute*),
34. Von Paris troyme *). Rune halte der konigk Priamus wenigk yn seyme herzen: her ge- dachte tag unde nacht an das ohil, das um die Krichen gethan hatten, »■de besDodern das sie seync^) swester Exiona kebifs halben bilden ge- langen. Unde dorunib fso machte her eynen grofscn houf ®) unde nam radt von allen seynen mannpri, wie her dor zu gebarin sulde. Do riten «ic ora, das her botsftialt zu den Krichen umbe sie tele, ap sie die*) yni weder geben wolili n. unde (Ins «Aeschach nicht, die bolschart was aml'c >iist. <iie swr>(rr nioclife xm nicht weder werden. Do sprach seyn fson i^aro ,.lrli rmlt imoer vn den wnlr vn^^pn unde wart mnede unde legille mich an das grunc unde f^Iit li vnn dcrn inittage. do duchle mich das drev gotvnne qwcmen, die zueilrn sii h mnl)!' eynen gülden apphil, da.s warpn ^Vntls Pallas unde Juno, an dem applnl .>tuuilt geschrebiu:
Der M(li]ili( l)>tcn Psal der apphil.'"' Do gyngen sie yrcs rechten zu
mir, weicher der apphi! bilHcher were. Do sprach zu mir die gotyne Jono ...Jst das du mir den ipphil gebist, fso wii ich dich zu dem grosten herreo niai tun undoi allen tiii sfen.*'" fso sprach die ander gotvnne Pal- las „„Gebislii mir den ;i|i[>lie[, ich wil <lii li machen knostigk*'*) vor allen lewtco."" Do sprach die drille golyune Venus „„Ist dos du mir den appbel gebist , ich wil dir zu kone geben das schönste unde edilste weip, des alle Krichenlandt hat.^^ node ich gap yr den epphel. Dommbe
1} Schritte. nicht beachrdbea lÜIaL
2) 701010010160 nmd. 6) TronM^
3) anf dem bSdbstcB Gipfel der Bug 7) weym f«Mfc hs*
IBoD. 8) cineo grofsea Hoftsg»
Altar. 9) d. h. Hesione.
b) deren Menge und Giit« lidi gar 10) kwMtrdch.
$*
S6
fso lalsct mich, liclu i v.iitr, tlie holen ketgen Kxiooani aofser wafsen viUeichte üo bekounien wir eyses Wechsels
35. Wie Paiis Helenam cntpliurte. Von stund alfso is qwani zu yoworte, do nam Paris') zu om sei- nen p;('s('llrii Drijilicliiun sevncn bruder Anlhenuicm unde Eneam nnde Schiiten obir iiiecr kci^^ni Kriciieri. unde von geschieh tc **) fso slugk sie do der w\nt vn die iiis( !ti o^ennnt Ciiharea. do hcflen sie das ^rofse scbiefl' uihU liiren ir eyn teil mit eynic deinen za laude. In derselben inseln, die zu Kricheolandc gehörte , do In^^ ^'.nr eyn grofser schöner fcmpel , do was yooe das bilde der fioiv rinc \ ( m lis, unde nfT die selbe zeit isi> hi-^vniffk man do dl<' .Tchic läge \ euusfc^t. uude grol.se meynige ufs den landen junger iewle unde schöner fr.n\('ri die hr^ichten ir opphir dorya. Nu was ouch do hyn koraen die utunri^liehe 6choue frawe lle- leoa, von der scbondc man obir alle lunl sagiUe, konigk Menelai \^eip unde der zweier koni^e Castor unde Pollux swesler. zu der qwain Paris yn denie tcmpel yn seynen königlichen ( leidern, gar ein schöner jnnger stoltzcr ni in. unde tantzte do des nachlis yn dem teuipilf alfso der bei- den gewotiheit was. D« beslalle her hvnder sich, das die von dem nieere seyne frunde gewapent yn dem teoipil quemcn unde den sehinien unde die lewte vyngen, unde Helcnam die naro her selhir unde furte sie 7U schiffe, unde Inden yre schiff vol Icwle unde g^ittis ufs dem teiupil, wenn her gar nclie «as. Die zwene konige üclenan bruder schifllen ir nach \mi\c wolden sie gciotet^) haben unde ertrnncken mit den yrcn do. AIlso brachte Paris Uelenani mit groisen frcwden zu Trovan vnn, unde Priarous seyn valer der p'nfjk zu fulse unde leilte e\ n wjIM s r<ils, do sie ufle sal's, unde alleä volk ymi der »tat das lielf zu. Aii&o behtll sie Paris zu der ce.
Zhen jar sechs moodeu uode 12 tage lagen die Kricheu vor Troyan.
36. Wie Troya das ander mal ventoret wart. Nu Im erftven die Kriehen, des ön die von Troyan eUso grorseo eberlait ende hoen gelben betlM, ende qwameu zusaropne ende hildea der vtabe raA ttnde werdm des eyne, daft^iie dw mxucht rechen wol- den, unde besdiiden do yren fninden in Athenis, unde de sanpoeten sie sieb, do hyn qwamen 69 konige unde fttrsteu unde bereiten sidi de, dss sie ballen grofser scbiff tufseal sweibnndert ende zwei unde zweo-
1} Base. 4) von ungefähr.
2) nMcfacn wir dnen Tausch and er- 5) gereet. hs. langen dadnxdi TergdUnig. 6) L : do qwamen sie.
3) Paris fehlt hs.
Digitized by Google
37
s%k ml gewopaatm lewten mile satttea ilea konig AgooMM s« ^bb fcflvptnme. Unda do sie qwonieD obir meer tu ladt«, do ggwwuiaft ■ie xo haidl ande vorteriHtieo vmif sloi , Der kooigk PrieoMs der qwtm ■U der fiel gar mit greffea velke unde itreil mit oe, er lie daae voa den aare za itade qwaiaei», ende tedt en greraen schaden. Do lagen jse for der slat aebn ^tie. jar nnde Straten eile zeit mit eynander uade verelea sieb Icgeli^en yn der etat nnde yn dem beere, was de lewte cniagen wart, das alebit do nieht za vorzelen, wemi b waJs die werlt fcalp weder das ander balbe teiL niebt grofscr sampnnnge der lewtbe ist fer ader necb gewest. Nocb den 10 jaren do gössen die Kricben cy« gr«l*w n>rs, das vier bnndert gewopente der yn gyagen, nnde die beslerseo sich dorynne. nnde sie süssen do die baden *) an nnde sefM ap. Do liU^ db ▼onTVoynn nJj nnde besohb das rofs nnde wei- den das yn die slat breagen zn wnrzeichen der grofsen .herfart onde aanfilen dommh die mnren do aederiegen nnde die graben vollen, nnde do sie ^ nut arbeft yn die slat bracbian, do karte der Krieben beer ■■h ende ^amen zn dertelbin Incken yn die slat nnde gewonnen die slal nnde ctfifen die bnig Ylien nnde vorli|gitlen die zn gmnde.
Vor der etat zn Treyan Ingen acht bnndert tufsent nnde sechs tafsent gewoppeole.
Die Krieben erslogen yn den 10 jaren iS konige nnde eyne konigynne Amaionnm, die do streit. So ersingen die von Troyan SS ken^e nade Iwnogen von den Krieben.
37. Wie die tron Troya Tkyi« gewomiMi. Do Tpaya vorsloret wart nnde Priamns Hector Paris mit allen yren Isonea yn dea IG jaren, alfso man der vor lag, yn den streiten Orsin- gen wnren, das*) was des koaiges swesterlTson der jaoge Pria-
■oe nnde Antbenor« Nodi dorne nlfso die slat gebowel wart obir aader- halp bnndert jar*) segcn sie do danne mit drey bnndert sebilbn, nnde 13 tnfient gewopente, die lebende bldbeo waren, nnde qwomen zn Ve- nedia zn nnde bnwelen do die etat Padoa nnde woneten do, Unde do selbes sinrp Antbenor, das hewdset nocb sein grap. Der selbe Anlb»> aer lirfs eyneii Cmn der biefs Senno. der zech vorder beigen Vagem wert*) nnde bnweibe do Sylambriam. Baeas nnde des kon^^ swesler^ Aea, der ond hieb Priemet, die zogen oncb mit v^mn grofsen beer der vorlreben barger von TVvyan dnrdi Afncam nnde ^fwamoi ya Yl»> San, nnde do gewann Bneas das konigreieb nnde ahigk den konigk tot
1) fcnliiklMi tidi dnrdi Znng. 4) da. Dr.
2) die Lagerzeitc. 5) ISO Jabr xuch Brbaaaog der Stadt
3) lieber Cap. 37« a9ver|{l. die Tor- Troja.
rede. 6) wäm: gegen Uogern su.
38
«■4« woMlt, do an Rome leiu Prianm der juo^ zoch durch wekcke laat mde ^mi an den Reyn imde gewan das koaigkreich zu Tiyre unde hmrtflB 4o Saatverfleo oode Bunne unde Byngen aade aan do zu der aa aya graftaa wmf die bie>) Tbeotooica, die was rerscDgeschlecklia Inda von dem staMM Trebelan, des eidern unde onch ber^> rsfiaa wa- ren, nnde die andern bern die beweibelen sidl mit den salben geslechle« af das yre kynder siargk unde groh worden, vaa daa %yUl sedir konMn dar starcke Seifridt Hagin nnde Krimebilt« von den man oueb geseage kat Unde do von fso synt die Dutzschen noch sn laline Tbeotonici ge- aantf anda aniba das willen onch, dafs Eneas eyn konigk yn Vtalien was unde Priamns yn dataschaa laadaa, danunba £m» heUMa heida landt SB btiae Gennania: eyaes stamaias.
Zu Troya wonb ya der stit sechs hnndert Uirsenl nnde 7t tnfsent weppaaer.
38. Von d«i konigen zu Doryng<*n.
Es getchach obir «tzUche icit dornoch alfao S«iino Athe- Doris fsoii Situnbriam gebnwet hatte, das her mer lande be- scbawen nnde erfaren wolde. nnde des sehlfte her ?on Si*
tambrien uf die see durch Pnifsen unde Riifsen nnde qwani ya duizäciie landt bey der see, do die Saclifsen wonen, do m der zeit die Doringe woneten, unde yn Mifsen Osterlandt nnde die Marcke unde die andern gegenoten dommlie, die do onch geborten zu der zeit yn das konigreich zu Tryre. Din geschach zu den gezeiten aUso Sani wart eyn konigk zu Juden des il:5iahelischen Volkes, noch der syiililudt tiifsenl imde 7^vey hundert jar. Unde do her aliäu hcrlicheu do für uüde mit on wonen wolde, do koren sie on zu eyme konige, unde her hiefs der konigk Ton Doringen, nnde do her gestarp, do regirete noch om zu Doringen nnde zu Sachfsen seyn fson genandt Hareomedt. Der selbe der streit nnde brachte ?i1 landes un- der seyne hcrschaflTt von A\ Phlfaleu bys keigeii Uclitiiien. unde das konigreich bestundt unde werte alfso mit deine selbeu ge- schleckte bis uf die Komer unde keyfser Jnlium. Wenigk stein was yn den landen unde lü dorff, wenn der renber eje Ton den armen edeln lewten der was nicht Es waren onch der borge wenigk: sie torAe nymant bnwen, die konige unde für-
1; hiets. 2} der selUt «amt seinen Eltern.
Üigilizeci by LiOOgle
9B
■im wiMoi IM nkfct. Eb wireii Sachtm jw Mjlata
ynDoiyigeii 711 Westfalen 711 derMardce mide 711 Oster- lande Bnttscfieii iiiide Wenden ander eynander gemenget: die
Dutzsclien qvvamen von dem Reyne, iinde die Wenden von Polen unde fiehemeu. — Hie endet sich die fuoük herscludt
99. Wie Bom d«i hcnSgnldt ra Ttallen geiftn. Eiiets, der det konigis voon Thifao, gnluit der Priftnits, Imi^er- fson, ttttde der juoge Priamas, die gewoDoea ande verBloret wart ^) drei banderl mde 30 jar er Roma gebmret wart, za den gezeiten eUÜio Abdon cyn regirer was der kyader tob Jsrahel, der qwan mit seyme vater Aa- dbisee aode ntit seyaie fioae Etcaaio sa der keBigyme Dydona, die Cartki|;en die grobe meditigo etat bowette. bey der blebeo «ie e^licbe seit, de daoae aogen sie an die aUt, do die lyber flnfset ya das neer. Do tpraeh eyn geist an Eneao des nacktes ya den slalTe „Enea, da seit forlreibeB dea latfaiscben koaig nnde salt bie yn dlTsam lande ein kooig werden, seoek za den sobin beifni ande do viadesta an wandeben ander etme bowme eyae weilse sawe mit 9 weilsen verekeln.^ das was an der etat, do itsnot Roma leit, unde der bergk, do ber sie vant, der beilset •oek an Roma dor voa der wisse berg aode yn Albane monte. Do nam ker sa knllÜB eynen andern, der do wonele, node streit weder dea tati- aisckea koaig aade weder den konig Tbaamm von Tbosken, der sein sweer was, unde oberwaot die xwene koaige unde erslag sie. unde yn dem streite so wart Pallas Evaodirs fson, ein starcker man, von*) dem ritser Tomo irstoekea, des grap sedir zu Rome firndea wart bey keifser Heyaricks gezeitea des andern, unde ker #as ouck novorwafsia aade gaalz aade za seyaea boopten Staat eiae Incerae unde branto, die konde man mit keynmi dyngen vorlesckea, denn sie beraten *) eyn todi ander diem Ifaer yn dns toebt nade blifsen dorya, do vorlaseb sie. ker ms alfso bog, alfto die taore aa der stat zn Rome bock was, oade Kalla eine waadea Ifaaftebalbis Ibfses weil, nnde aa eyaeo sleyn was gabowea „Hie teil PaUas, den Tbrnas erstaeb."
40. Wie Romnlus uuJe lltinus geboren wordeo. Troya vorütoret uudc ou Eneas gestorben *) , der drei jar das lali-
1^ es wt offenbar so so lesen: Eneas mit falscher Constmction fortführt „rief
unde der janc Priamtis, der des koni- qwam." c f. übrigens Cap. 37 Aom. 3. ga von Troyaii gnaiit der (elder^ Priu- 2) unde von ha. OHt» brodnrson was , die (sc die Stadt 3) bia aie eadlteb bokrtco ii. a. w. Trof») n. a. w. » waraaf dann der Verf. 4) nf<M mortem Letihi Aeneai teonit
den Friamus , dessen freiiero SekickMle ragnnm Letinoniin tribtts annis, anno ter-
Bcbon ca|i. 57 eraöblt waren, vergiCit und tio a captivitate Trojae.'* Marl. Pol. Lib.
Digitized by Google
40
Dische konigreich ynne halle, do regicle yn Vlalien noch ym sein fson Escanius, der mil om von Troja koiniuen was, dn jar, unde noch om 10 kooigo seynes geslechlis yn drcnhundcrl jarcn. untlc do wn^i eync jungfrawe von seyme stamme guant Rea, die wns yn i\un\ iv\n\y\\ der golynne Vcsfp, ^ui- ( \ ne siiberliclie ursfrwelfr m iit. zu der qn'am hc\-inrlif hen Mars der n'tlcr ikkIc slüf her ir, iiride ^ie '^char do die Zwil- linge liomulum unde Hemum, untlc do l yi uiulcr noch dem geselze lebendigk begraben, utidr rlie kynder worden uf das veil geworOen yn die pusche das sie die uolUc gefrclsen. unde do worden sie von e\Tier wolirynne gesögil unde genorit. Alfso stehn sie nocli 7ai Wome aa etz- licben enden yn merruelsleyne liawcn, Lnde do sie do gewüchrscn das sie grofs wordt n, tlo nomen mc m sieh die hirlen die scheffer®) unde die struler, wo sie die gehaben mochten, unde treben do die kooige fur:>leu unde herren ufs dem lande. Dis geschach alfso Troya vorstorel wart oLir vier hundert unde vier jar. Es halten do die mil Treberlan, die von B,il>ilon?pn kommen waren ohir nieer, unde ouch die konige seder') 40 stell' unde veslcn gebuwel, do nu Home leit, die bezwungen die zwe- nc übgnanle bnider, unde aliso der eyner Remus gestarb, do liePs Ro- mulus cyno muren turcu umb die siete alle unde naute die noch seyiue namcn licmia. Dis geschach alGso die werll drey tufsent zwei hundert unde o(> j ir ^^^eslandcn halte an der zehnden kaienden des meyen, das ist an senle Georgien abinde, vor.Cristus gebort sobia huoderi 62 jar.
41. Wif Romc ^ebiiwcL wart. Zu Home wart do die slat mil evner weilen hocn niuern begn/ieo, die halte 42 wcKsche mvlen unde drey hundert lormc. 15 tor unde aii- dir phorten vil, sobiu tulscnl uode 90 bergfrede. Sic halle ouch sedir 30 schöner borge unde pallas. das ersle was der stal ^emeynlich '*) mit- ten dorynrie i^ebuwet. das ander buwete der Stifter liomulus. das dritte Neronis des keifserSf der cynen frosch do gebar, do ym die eiizic sul- den eyn kynl machen, ulT das her erfurc wie cyncr frawen were, die eyn kynl gebore, das vierte Sulriani das fünfte des Fredes, do Romuhis saile, is valle nymnier neder, bi^ das evne mait eyn kynt geberit, das noch alle christnacht vcllet. das seiiiste Iroyan^). das 7. Adrian, das 8. Neronis. das 9. Ciaudv. das 10. Anthony*), das 11. Camili. das 12. Jiily, do her begraben ieiu das 13. Croiuacy. das 14. Eufeittiaoa, des
1) Butdie.
2) scheflfen hs.
3) ^saTnt (liii Königen nach ihnen»
4) zum Gcmdogut der Stadt.
5) tdl. ut das des K.
6) Siisorriaou«. Mart. PoL L e.
7) 'I'rajatii. 1. c.
8) Antonioi. I. c.
Digitized by Google
' 4t
tm^) Ntfe Allesciti was. 15. Tili wh Veapunni. in 16. CoulaiH tU. la» 17. OomieuMii. du 18. Olimpiadb, «b scota Urarmdiii gedl» slal wart das 19. Octaviani. dai 90. Veaeris. iu Sl. Gweronis. das SS. Cad^alMC, bef daaie die Hat was« di« do hieß die helle, eye loch p die efde, do vO fljei« oade gestaacket via gyagl oade dea Roaieni pefM oUriast tedu Oo spraag ya wiliigticbea Marcai Talios*) woie gevapeat aode lolaete die ital: do tedt aicb die grobe so oade hraale ■ymme. dis halleo die aptgole geaagit, daa aie airao aoldea eriosl wer- im. Das 33. aa dem laart« JbthoaiaDe*). daa 94. Teberiaaa. daa Kapaciaae, daa 90. Haximiaoe. daa 97. Lodaae. das 28. Diocleciaae. laa 99. Olyapiadea. daa dreilaigale Alieiaodriae. Dada der so achlseo har^a.
42. Voa den lathnfte m Aooie. Wia ia were ambe das capiiolioai, daa ist daa ratbofi so Rome^ dea > iik aa val SB gedeockea. Dia bnfa wart gebowet mit boeo moero, atar- ibaa taimea, veateo pallaa af eyoeo geacbicliteo bergk ya der Stadl mit |i«lsaa aebooea veateo gewelbea ooder oode pobir der erdeo. weon ooch jicr BMjaaage saldo ia eyo houpt aller sloa oode borge dilaer weride aaya. Do pflogeo die alden weiTseo oode die ratifaDiaBDe der atat zu waoen Dode ola za ricblea die getehelile aller laode oode lewte. la was ynweoigk ao seyneo boea moero alleo eaden mit glafse unde mit golde dar oader acboae besatzt, das is eyn spigel waa aller lewte dorinne. Do woreo oocb ynoe alle gemach mit dem gebuwe begriffeo^), die berreo uie fursten babea sDlIen, volkommeolicbeo oode gaolz. aa dem bocbateo ja derselben boig oode ratbofaea do was eyo tempel voo mermelsteyoe, yaoonib allia mit golde bezogeo oode besatzt oode mit golden thorai aade vaaalafladeo. do waa ynne der aptgot Jopiter, unde seyn bilde waa aaaa&ea grob oode woa gegofsen von feynem golde unde daa aaa yoo eyme goMeo trone mit gar koallicbem edelgealeyne alles besatzt, daa der selbe tempel voo deo ftomero geocbtet wart daa her alfso gnth were, alfiio daa dritte teil der weride, mit schätze kleyaolen gulde unde edelem gailajao. Do aelbes iraa ouch eya aodertempil bey, der hiefs asiloai, gar icbaae gebuwet mit auioeherley mcrmelsteyne kuaalficbea dorcb eyaap der gesalzt. Oo salbet wart yaoe der koUaer ioliua voa den ralifamaa^ Ha Sfsiocheo«
1} Saoo fehlt hs. St. Luciane I. Ludoiane.
SO 1* GOrtiot. 4) to diewn Gfbaade dngndiloflieo
I) Bei Mut. Pol. heibt c» oenlich wnreo alle Be<|iieailidikeitco, die o.».w.
42
Alle tempel za Rome zu beBchrelbeo, alfao die der apigote gewest gyzt nnde so der heiligen werden, der nier wen tofsent tynt, das were besundem elzo vordrofiien onde arbeitsem. suadem eUliche die grosten omre man wol .ble afs riebtcn. Za den ersten der tempil nIP dem rat- bnTse, do Itzoat ?oa rede getban wart, do batten die Römer 3nine die aptgote aller laade, onde ilsficber aplgoi der hatte eynt sehellen an seyme balfse oade was atfso ^naeht; wen sich eye landt nah warlT von daa Römern» fso karte sich der apigot des landes ombe nnde die schelle lawta sich ^) onde die phleger des ralhnfses die selten das den ratUsmeisteni onde die saadtea deaa yrt rilterscbaft ya das lande nnde liefsen is weder bezwyagen. Goliseus war eya tempel der sonnen ende des nondeo, der gebnw was anmafsea hoch aede zamale schone gemacht mit eyme stimtea hymmel nnde die plaaeten dor ynne. Mitten yn deme tempil stondt der fsonnen apigott, der reicfaete mit dem boopte ebir allen gebaw nnde der halte eyven gülden apphil ya der haat zn eyme zeichen, das die Romer alle werlt y» yrer haut betten. Das bilde was hnadert nada IbttIP ande zweasigk ftilse fangk nnde stundt nff seinen fnfsen nlT geriet* is was euch fbaiken AiTse dicke, nnde yn seyn honpt langen 30 ro* mische malder koras, onde das was schone ebir goldit, das man is Saab wer zn Rome zn gyngk. Vfi» das bilde gantz von ere gegofsen warda nnde wie is nf geridkt wart nnde an die stat bracbf nade wie is gePomat wart , das is Staadt nnde nicht nmb viel, das ist der sohea wnnder eyaa dlfser werlde.
44. Von dem tetnpei Pantheon.
Nu stehlt Doch zu Rome cyn grofser beideniseher tempsl gnani Paa- tbeon, der wart alTso geboet. Die altberrea zu Rome vonomea, daa ■ich die voo Persien weder sie salzten, nnde sie woldeo Marenm Agrip- paa mit funflT legien dar senden, Das^) was om leide, do qwam dos nachts zn om yn dem slaffe CibiUe eyne mnter der gote unde sprach „Wiltu mir eynen tempel buwen, alfso ich dir weifse, (so isallu die von Persien be* zwyi^n.^* Das saile her den altherren, die geloubitlen das. unde do her «e bezwungen hatte, do buweten sie den tempel Gibillen nnde allen aptgotten, alfso sie on gelari hatte. Sie trugen von erde eynen hohen beigk onde straweten dor yn manch geschichte ^) goldis .onde machten den gleich scbeibelichf das her uub hyo 14 hundert fufse unde 64 fufsa mit dem vollemunde^) bebilt, nnde welbetcn obir den berg eyo gewelba 44 fofse dicke mit eyner tor unde mit eynem scheibeltchten veastar
1 1 1 it 3] manche Schichten Goldes.
2) do. iw. 4) Fuadameot.
Digitized by Google
48
«lite. wkU iu g^nde f elraekent«, io biefMB sie die lote die er- de« iCb InigM «ede wce eyn igtieher yn seyiier erdia goldit Ibode, des •dde toBMTB. elibo wert sie risdilidien ufs getragen. Die&er tenpel iet yivwg vier bmdert fblse weit, pobir den le«be oble steedt ein erie tuia]>hü, der wae voigiildit lede alTso grofs, des keia regee se im lodM ye vU. la dilieai tempei itoodt GibiUe niClee yne nede die aptgote ae den weeden almib. Hemocb nocb iaeger leit do bat der ba* Kft ÜMiftcina dea keif$er Peceei, das ber on den tenpel gebe, nnde das leicbacb. do wiele ber ob yn der ere der amter onisers berren lese iSriili aade yn der ere aller beiligen. dis gescbacb of dea tag ailir beili- gsa, iB^ do von qwan das nls, das ana nocb aller beiligen tag yn der eriiladMt jcriieben nf die seit begebit.
40. Tob d«a diden boapikircbm. toag aUor dynge sn swe^^en von den kireben nn RoBe« die seir du sie cristen gewest seyn gebnwet nade gewirdiget worden synt» Ssate Ishanaes kifcbe an Latberan die ist grofs gewirdiget, wen der ba» int iit eyn UscholT obir alle biscbofe der cristenbeit von derselben kir- eben, esde do ist gor grols beiliglbon. do ist des beiligen emtaes gar eu grals Stacke, das der keifser Coastautlnns von Jbemsdem bracbte, nnde die tafti, die Pilatus lieTs Cbristo obir sein bonpL nageln an den ernne, der an geicbiebiB stebit dreierlei schrilR, beberbeniscb krigiscb nnde la* tys: n^csns von Nasaret der Jaden konig,** nnde vil aaders beilgetbnaMS. Zu lesle IV»ler, do der babist seyne woannge bat, do ist ber eya apt. Die birebe ist weit nnde greCi, sie bat yn die weite swey hondert nnde 40 bbe. do slehn die memelen snien, die der keiCiier Ceastantinns von' Jbsmiln bracbte vis Salanonls tenpel, do Cristns seyoeo rocken an eyne sde legitte yn den tenpil, wenn ber dem volke predigitte, do noeh dir bewiMn htte von geledigit werden. Do leit begraben sente Peter dar Arsle der apostela, nnde ein nitir Ist obir seyn grap gebnwet, nnde bsy yn legen begraben vil beiliger bebiste. Sente Paolos kirebe die leit » d» Stadt, do ber entbonptet wart > «ade do sprangk seyn honpt drey wein ifrange nnde spracb drey stnndt ,,Jesus Cristns** nnde do entspran- gen as dea steten drey bome, die nocb do synt, nade der erste stebit sader dene boea nllir derselbca kircben. Sidde nan von den nndera ktfcben scbreibea nade dea beiligen steten, do wandeneicben gesebcn leyn, das bjaderle bie an Isere.
46. Von dem eraua loniMlien konige Romnlo. Es worden so dem ersten konige an Rone die swene gebruder Ro- 1) dordi welche (Siele) nodi die BeteneneQ geheilt werden.
Digitized by Google
44
nnihw und« Raau. aUio die mit dem ersteo Rome gebawet kao, alljo BjDt ito oodi yü der slat die ersten mit der keraelialR gersesU Do sie 18 jtr alt worden f do habeo sie an die stat sn bawen^ mdedonMch ohir drei j«r wart Remus erschlagen von Fabiano, der houptman Rnmu- Joe was unb den krig« den die sereae gebnider umb die beraehaft do batten, wenn sie gleich alt waren. etzKcbe sprecbea, is were demmbe^ dai Remus die freibeit breche « die sie gesalzt uade gemacht hatten, das nymaot sulde obir die berredoBge der stat reiten noch gehin bey dem hal« Ise. Linde do Remus geslarp , do regirte Roroulus do aileyae, mde der kofs do nfs dem volke hundert der eldistea uade weisteo aade nante die aitherren : die suldea dem volke unde der stat vorstehn nnde radt uode gerichte thun. Dörnach n>o lafs her uTs deni volke hundert tufsent die stercküten unde geredislea*) die ber vast nnde nante die riuer nmbe des- willen, das sie ryten unde striten suiden Unde alfso zu Rome weni^ wdp was^), do ronbeten sie den Sabinen 3're tediter unde ledige weip, demmbe Ronnlus grofscn streit mit on habia muste. doch drangk ber m cyne sune ap. Unde domocb alfso her zu Rome 38 jar geregirte, ao sulde her reiten za Campanien yo das landt. do wart eya grors unge» wilter unde eyn wulken nnbegap on unde forte on von danaen, das oy-* mant erfiar, wo ber byn qwara. Noch seynen gezeiten fso nomen sidi die aitherren zu Rone der vormoadescbafil aa*) unde stoaden der stat vor asderbalp jar.
47- V^on vit^r konißpn, die noch ym rrgirteii yn hundert unde 24 jnren.
Eyn an (In kouigk wart do von den Hörnern den allherren noch Homula g« knin, der hiels Pompyus, der regirle do 41 jar. dis was zu den ge« zeilea alfso Efsdras xn dem judischen lande dem jlicrusalischcn volke das gesetze vorkundi^ille. niePspr konigk gap zu dem ersten den ritlern sotdt Noch om Pso rc^ii h' Tuiiiis Hostilins, do Manassc exn koniq^k \ n Judea was. dtelser trugk mil dem ersten purper cieider an unde Ik ^icllic, das die nyinant mer Irajjen sulde denn die konic;«. unde do der zu llonie drei unde dreifsigk jaf ^n^i o^ni ir, do vnrhr.ifile on der hlip;k '^^^ i mii alle seyme hufse unde gesynde. in den gczeitca wart gi Imwci yn Kricben- laode die grofse stal Bisaociuni die man nu nennet Coustanlinopel. Noch dielsem konige regirte za Rome Anchus. diefser bawete an dem meere
1) Romalas der, hc denkt er nicht, was er Cap. 47 ~n rr-
2) rüstig.«ton z.ih]cn wdrs, daft Rom danui« öi,000
3) Das VVorUpiel ist folgendem Satz £inw. hatte. desHartiniitPolomu nacbgebUdet: mille 4} wenig an Weibern war. «tJam pngnatores elfcgit: quo» « millMa- 5) ^^m^ fehlt hi.
rto numero miliies appellavit. Wenn der 6) VÜk^ Chroniit 100,000 dnm macht, so be-
Digitized by Google
46
16 ni;^ieo von Rome eyoe Stadt die heifset Hostie, die eyne phorte des meeres ist. her Hefs oach zu Ronie evoo brocken obir die Tyber machen, nadc do her 2S jar geregirte^ do starp her. Unde noch denie regirte ZQ R<Moe Priscos Tarquinus. der machte rechte iiiuw(»r iimbe Rome uode die g:e(uach') yn die Tyber nnde die gewelbe under der erden, do der quodl iifnie nivsl yn die Tyber*). her buwete euch das Capilolium. das ist das raihuis zu Rome. Zu diesen gezeilen was die zal der roruiiichea borger vier unde achtzigk siimt tafsent, die alles sich do gesampnet hat- ten uode iouien waren von liirtco schefern unde loordem, -unde die stat ist rillr\\c|re eyo ^) Zuflucht ohiltetiger iewte gewest. aode aifso dieiser kuaigk 27 jar gereigirte, do slarp her.
4& YoD den swefen letzten römischen konigen Sergio unde Torqaino. In den ^ezeiten all^o NMlMtehüdonofsor der konigk zu iinhilunien Je- rusalem genau., den Icnipil schiote unde der ufs naro 30 grofse guldeno trincbchalcn unde tufsent silberne schalen, 29 niesser mit güldenen unde silberaen heHtcn, 30 güldene kopphe, vierhundert unde 10 silberne kopphe unde aodir |:^ldeo nnde silbern redelicber unde grofser gefefsc nier wenn to&ent, uitde vvn«rk do den konigk Sedechiam "*) unde fürte yn mit sey- me \olke zu Baluluiiien unde hilt sie V" d* m f:;efenckenirse 70 jar: do rcgirle der sechste konii^k zu Home genandl Sergius, der liefs die graben machen uiube die älatuiuweru zu Home unde trachte du zinj»'^) den man ycriichcn ofl* nnm von den Icwteu, dt r vor nicht was gehört, unde do her geregirtc die 37 j.u , do wart her von Torquino dem hochFcrligen er- sbgen. Nüih um Iso regirto derselbe Torquinus unde her wart der so- bin^e römische konigk. uude der erdachte allerley gezogk, do man die Icwte mele peynigel, kerckcr stocke vel'scr kluben unde der gleichen. De« fsoD hiels ouch Tortjuinus. der besliefl* mit gewalt die edeie Rome- lyane Lucrcciam, die das cren frunden unde yres mannes frunden uude yrcm mamie clagiUe unde bclruplichen hekanule unde yn yrer aller keigen- wertigkeit evn nicssir yn yr hertze slugk unde wolde dorumbe nicht len- ger lebeij. uude do wart her mit seyme suuc unde mit alle seynie ge- siechte von den Romern vortrebin alfso her 35 jar do geregirte. unde do irolderi die Homer umb den ungefug nymme konige haben sondern siA koren under uu zweue ralir^uiaone , die suldeo an der kooige stat vorder iraldeo.
1) Hkvcntündnis der Worte des Mart. 3) ynn hs. PoL: „hic ärcum ad ludos Homaie aedi* 4) h^. srlirfnt Srrrrh TU lesen, ficarit. Uuros et cloacas" etc. 5) erd.u lue zuerst die Einrichtau^ «-
4 add. ilewfset oder ^t. oer BeschaUung.
49. Wie die tetiCmMniie m Bome lundietee. Nu Süllen wir vort sage» wi« die Römer jn ilat liiUeR ailt iem ni- urslutco. Alfso die werft gettandee fcatle drey toGMot vier liendert wiie 80 jar oode oaela nocii der zeit elfte Rone gclniwet wert sweiliindert undc 44 jar de wart Rnttai la Rone obirratiTsmao, yn des gezeüeo £e Sabini qwanen vor Rene mde tatee od grolseo acbadea an4e verdryle, dorambe die Roner latxtee, it» die ratiTslewIe so Rone mit der gvwall vor Salden gehn mede dat im aneraeaniglicb gehorlaan snldeB aeio, w«wi ye dee gexeileo eyae iweitracht aader dea ahliema oade gemeynen Vollme wai wofdee*). Za 4eo geseitee fae gewaa der koaigic Toa Par- aiea Zinn Babiloeien ende vontorte die grofse stat nnde de ^wanea allüie vO wilder tbir aade gewonaea, lawea greilTea tyatwenae aade der- gieidiea, ya die wvttea gewelbe, das sie dereadi die lewte eicht nfs getreiben knadee, aade aUae Ueibit sie ewiglicbeo weite. Derralbe ko* aigfc Cyriis der weite alreilee weder eye laadt de synt ylel weib yame, die beil^ Aauieaeit nade gewaa die uf nit seyoea bolsea litteo, das her ir yaa eyne tage faalT nade sechzigk Staat tnfaeat todt siegk. aod« dovanbe Iso besampeele sieb yre konig^nna aade trafen mit seyaie volke yaa den eegea geberge oade erslugk yn alle «eyoe votk, das eyaer aidik do voa qwam , oade sie bip yn doraecb aeyaea kopk abe aade warf on yaa eyaea eyner vel blates aade spracb ,^teb bat gedorst aecb blol«, an tiyagk Uatis aaedt*)!** allse aecb sie weder yaa ir laadL
fiOl Das Home voo den Datstch» gewoanen wart, Sedir wert eya ander ratibnao za vemnadee gesalzt, der Uefa CrassoB. der ledi do nit eyme grofsea beere ya weisebe laadt bey dm Rodaa aade qwan nit ea wa streite aade slugk der Walea de bnadert to- fteat oade fim&igk tafseat todt mit dea die do yaa dem Rodaa ertraa^eM, aade vier tafseat die flogen vor dea Remera yn das gebirge de der sm« yaae lagk aade vortorbea ya dem saee. Dernadi wart derselbe ratiÜH maa anderweit ulsgesaedt weder die Datsseben aede Walea. nicbt verre voaa Tryre do streit ber mit oa aade slagk ir yn eyme streite seebzigk tafseat todi oade vyngk yr gecbs tafsrnt, oade seyaes vetkes Toan dem Roalera wordea do drei talseat eniagea. AtTso aiaa ao redieat, 4m Rone drei baadert aade drei aod 60 jar gestaadea bette , do sogen 4i0 Swobia *) die Reyaleader nade die Waleo vor Rone nit yren bertzogen
1) ,, Cujus tempore* Sabin! gravi manu His temporibus facta est Roma« dissen—
et appnratd Romam contendiint iura- sio plebis a •enato." Mart. Pol. Sapp«
dere: propter quod Romatti dictalortm 2) satU
oeaot, qai coaialea potcalla ptaeiret. 9^ Der Chroniit la» nahncheinlieb ein
Digitized by Google
«7
genaadt Bronnie, unde do zoch on ufs Romc cntkeigen der rntiftunan Fa- bias mit grü/^cr inrynige der Homer, der wart do vonn den Dölzschen crslagen mit alie sejme beere. Do zogen sie vorder unde gewonnea Rome node singen doryntic junger manne mer wenn tulkent todt uode brinfpfi vi! hHpTs- unde hrochen ouch vil liufscr ncder, unde was noch voo Wgem tochio zu Home, das Hoch uff das capitoliuoi, das ist das ratifa- fcoPs. Des aachtis machten sich die Swoben bey dr»s ratirshufs unde wo^ iea i& gewynnen tinde hotten ouch das gethan : do melte sie eynn gantze, den sie dobese >> batten, der sckreiete alüio fsero das aie irwachte« iinde if weretiCD. '
51. D«a Roma aadarweit gewodoen wart. Zviagen begnadei do die Waleo uode die Datsidien anderweit die RoMr aide ^ewoaaeo die «tat abir eyas*) uade alrelea mit eo yn der itat aale allao de ejrao reicher Wale mit eyme freidigea Romer ef nen tdosl*} hilf node. der Romer on mit seyme apere eralaclt« do nam her ym en grofs golden balfabandt, nnde doromhe wart derselbe Römer von dea aadcni genant Torqoetus der halfsbender, unde seyn gealeckte die bribcn noch Torqneti, das sieb deotel die halfsbeoder. Unde do die Wa- len oade die Deatascben dorynne lagen nnde aie beertin, do maebtea die Römer eyne riehtnnge mit on nnde gaben on zwei tnfsent margit goldia, das sie Toa daonen toegeo. nnde das taten sie. Domoch zogen die Ro- mer als oade gewonnen eyne grofse stat genannt Penestran^) mit andern sobia Stelen, die der voo Peaestran waren, die nomea oucb die Romer ya. Dil was alfso Rome dreihnndert nnde 6S jar gestanden hatte. Zo dcasdlen gezeiten do bnweten die Walen, die Rome itzunt zwier hatten gewoaaea, mit yrem herzogen Rrennien vier grofse mecht^ stete Neye- ho Papie Bcene^) nnde Enzen. Zo den gezeiten wart onch zn Hace- doBim der grorse konigfc Alleiander gebom, der alfso grofse wmder- wngfc gelrehen hat, das dor vonn eyn grofses bocb gesehreben ist*), nie do her 13 jar gere|pirte do wart om vorgeben das her starp. Za laa gezeiten do sdireyb Esdras zu Judea nawe bneher nnde vant eyne ■aawe ««yrse beberbemiscb zn schreiben von der rechten bandt zu der Ijrnckea: vor acbreib man byn nnde her allÜio man ebrit^).
52. Wie die Romer die Ssampniten beswangen.
AITso Allezandcr der grofse gestorbe« was, do begnoden die Ro-
1) da oben.
2) nochmah.
3) T}wt , ritterlichen Zweikampf.
4) Pffloctta.
5) 1. Berne d. b. Verona?
6) cujus acta mirabilia et strenoa ffpo- cialem librum regutruat. Mart. Pol, L 9*
7) pflügt.
48
mer znnemen *) nndc krigitten do mit den Sampniten. die stai as ge- legen ^) zwuschcn den zweien landen Campauien unde Apniien. uode die fartcn silberne wappen ^) unde obirguUhe wenn sie strelen, alfso reiche waren sie von gute des laiuli?. uiide von der pliorten des mceris*) unde von vil andern nutzen, dieselbe slal was zu den f^czeiten wo! Rome gleich unde oucb der sLat zu karlhagin. linde zu d^m ersten fso m'ordea aie von den Römern obirwnnden, die vyn^'fn imde erslupt n ir zu male vil. Dornoch yn dem andern streilc dn pc« oniicii die Sam|iniirn unde erslugen die Römer, das ir wenigk dor von (ju nn. Zu dcai diiucn i^ircttc do worden der Snmpniten von den Komeni 24 lurftent irslagen, uade vyngen do yren koni^k unde die andoiii obripen*) unde zogen vort vor die slat unde p:cwüaiii.'n um\c -iuitiachen sie. Dis jE^eschach nochdemo alfj^o Rome gebiiwct wart vierhimderl unde 56 jar. uudc nvmant was do \ oer den Romern allso sweergcwesl unde all'so scharll alLo yii koitzer /.l ii^), alfso die Sampniten, In denselben is^ezeiten do liefs Ptolonieus dei ko- nigk zu Kg\ |iU ij /n Jlienisalcm holen die zwei unde sobinizigk uFslegcr, die vm waridcltca die huclici der aldi'n ee vonn heberhemischer spräche yuii chaldeischc. vnde die weile ^) weifsaj^itten die drei propbeteo geus Zaebarias uode Maiacbiaü voon Crislo uofserm berreo.
53. Wie die Römer mit den leonige von Kriclicii ttreten.
Dornoch krigitten die von Ronic mit den Karentinern ^) alfso Roinc gestanden bat vier hundert unde 44 jar. unde do die vonn Karentea ge* &ageu, das sie den Romern mit macht nicht wederslehcn moehteu, do nomen sie aa sich mancherley hnifle unde gabin soldt wer den nemen Wol- de, unde do sie das «bir nicht behaliT, do nomen sie zu bulfTe unde zu eyme hoaptnanne Pirmm den konigk vonn Krichen lande, unde was stete an dem raeere loogen*), die brachten on 80 tufseut gewoppcnte zn fufse yan sdiiffea uade sobie tnfseot zu pberde uode zwenzigk gewappente ele- phanten, die bergferde^^) ufT on trugen unde ynu itzlichen zweliT wol gcH.ippcnle mit geschutze unde geweren unde qwomen aue wissen der Romer uade unvorseben ynn ir landt Vlah'en. uode die Romer zogen kei- gea OB nfst do sie das erfureo, unde bilden mit on gar eynen grofsea
1) quum potentes eise ooepiitent Ro- Pol. I. r.
mani. Marl. Pol. 1. c. 6) in so kurzer Zeit.
2) a Samnitu, qai medii eraoi in- 7) 2u dergleichen Zeit, ter ete. Mart PoL L c. Dar Ghrooist 8) Tarentioem.
meint das uachlwr geuaente Capaa. 9} MisTentaaden aoi „I^iiham — ^
9) Waffen. vocavermit a tnuHOHUiaia
4) et ex portobw narinii. Marl. Mai> P I 1 c. Pol. i. c 10) befestigte Thunnche«.
5) com reliqua muhitodine. Marl.
Digitized by Google
49
tinUtt ^ er mnulten vil ufT beiden seiten todl blebea. Noch fsoi) fewoanea die Römer, nnde der konigk Pirros der flocb zo KarenUn mii «mgk vvlkM nnde TorloFs do die eiephaDten uode grofses <^udt anda zoefc dorooeb b^nibit vnde mit schemdM weder heym. Domoch fso vor- hmko Utk die tobh Karentin mit den vonn Karthagin , das za den ge- leitra allso e3nie grofce stat was alfso Roney ude sie lagk ynn Alfinca an dene Beere, nnde sie wart vor Rome zwey nnde sobiesigfc jer ge- bewet, nade Mneee alte merif«lele xn hulffe der melbe.
54. Wie die Eoraer mit ejrnef «langen streten. SUngen unde grofser worme waren zu der seil vil ynn Aflriea. Alfso diefser buot vonn den Karenlinem unde den.vean Rartn^^o mit den steten ja den landen zu Aflriea weder die Romer gemachet wart, do santen die Römer yren ratifsman Atiliura mit grofaem Volke ofs ut die Stadt Kartagb . onde wedir die andern stete die mit ir waren ynn dem bunde. unde do . her rn den landen mit vil Streites vier nnde aobinzigk stete bezwangk oode gewao unde sie ondertenigk den Römern gemachte, do qwam her ley eynn wafser genant Vardago ^) onde slagk do uff seyne gezelt, unde do worden vil seyner Ritter onde lewte ufs seyme bere, die ym wafser katfeo') unde sich erkulen wü)dea ader wasser holen, vonn eyner slan- gen, uodc*) ynn dem schilflb do woneten, frcfscn unde vorlerbit, vnde dorumbe fso bereitte sich der genante ratifsman Alilius mit scymc beere zu streiten keigen der slaogen unde suchten sie. unde do her mit er be- fao(ie zu streiten, do halten die seyoen keyn geschutzc noch wofTen drt« er gcscbaden noch an ir gehafTlen mochte, unde do vorterbelte sie mil yieni vorgifligera adenie seynes volkcs unde erbeifs vil guller riller. nnde do her das gesach, do biefs her das volk abe lafscn unde vonn yr vichfn unde do alle ir gewere hyn legen, unde bies sie sfeyne nemcn uudc ,ui(iernch ir zu treten, do wart sie lodt geworfTen. Sic lialle do au (it r ieoge himdert unde zweozigk Mie. Die buet^) saute ber zu &ome. ^
55. Wie die Romer mit dfn Karthaginern streten. Karthago die houptstat aller stete gelegen ynn Affrica die wolde das
landi za Strilien unclp die andern inseln des meeris beschirmen xot drn f|"rricrn. unde zu der /eil .iK'so l'iume gestanden li.iHc \ liT hurHlcrt unde
^iar do zocb vono yren w^en uTs Uaaibai der eldir mit unmelsiger
1) Donodb. wonete folgen maOte) irt kann gjanb-
^ BagradM. UA} «• wird etwa an ai|pina«a ««in:
3) badeten. „deren viele da waran Und.**
4) EtD relatives nnde (woianf dann 5) Haut.
TkDi. üctdiuQa. UI. 4
grofsen menige der lewte nmJc mit (Jreilsif:;k olbereiteii ele|thanicn unde »cMAe vn Sicilien, undo do waren /wcne i;ilirsninne mit yrem iheere, (liV strelen mit ym undr crslui^en \'n> .sr\ ii \nlk unde namen oiii die schiffT unde die cicvanlen, das her kiiiiic lior von qwam. Uor noih fso zoch AtiÜiis der liomer mit (■\ nie licere vor K;!rln^f»n. imde sie weiden rvnEu ffrede mit \ m maehcn, unde des woldu hoi' iiiclil iicmon, Do "santen sie noch Volke unde stretcn mil om unde gcvxonnen om den stioit an undo vyngen Auilium. Do das die Homer vornomen, do sanleu sie uTs Kmu- lium den ralifsman mit drey hnndr-rt schifl'en vo! ii ppcoer jn AfFr icaui. V« sawU'u die von Knrlagin drei luindcit «^fhipd mil gewapenteii keigen on, uude die qwamen zu streite, unde die Horii< i ^^rwonnen den ffreil. linde do warl der gefaogeac ralil'sman Atilius keigen den gefan«^< n ^ on Karlhagea ledigk gemacht. Dis wt<; dpr /eilende streit, den sie mit eynander hatten, aodc der vonn Karthagen worden do dreifsigk tuTsfril erslagen unde fnnffliDndert gefangen. Zu der zeit wart Hanibal der aiiie vono den vooa fiyspanien tot yao seyme streite geflagen.
a6. Wie Hanibal mit den iu>mprn &ireidt. Hanibal eyn kooigk ynn Affrica des alden Hanibals fson dersampnc- le eyn grofses heer unde zoch ul^ die Homer unde legitte sich vor eyoe «tat die den Honiem nridt i fenis^k was, unde vortilgitte die. do tiantcn die i^omri- c\ ii rneihligen bolhfn /ti vm den wolde her nve presehn. Dornoch Y.ovh lirr vn VtaHen ulf dir Homer mit sechsbundcri stunt lu- fsenl^) maiien gewoppcot zu fulse unde mil 20 Infsent tu ( fn rdc;;. De- rne zoch enlkf'i^en der romische ralifsman (W\)\i> he^ der stal Ticien unde iianibal wart Isere wunt, unde der Hohk r luci ward do lodl Ge- stagen bis uf 20 lufsent, das nicht das zende teil yrcs bceris was, die qwameo zu letzt dor von. unde Hanibal wolde do yri Tinix ian ziebrr, unde yn dem gebirge l.jg i^rol.ser sriee, das die kaniele clejdmnt aode j)lic'i tJe dor ynne \ ni lorlien. Do volgilten om die Honiet- unde mit den 20 lusco- den crsiugen sie sechs hundert mal lufsent man \on iland)al> beere. Dis geschach nlPso Rome 5 hundert unde 35 jar »gestanden fiatie. Doruoch fso strelen sechs ratifsmane^) der Homer mit lianibai hrv der stadt Tholosa*). Do worden der Römer vier unde firzigk stanl lulseat ersla- geo, 20 der althcrren ersiageo unde 30 geiaugeo. Harco ^) der coUlock
1) das „rxercitas tjus c«utum iniLia" ao», es heifst neioUch ,»Lttcius Aenoi— Mart. Pol. ward woL vericteo in exer- lin Paulu et PtiUhw TWentiat Tftrro cftns MC c* oooantet.'*
2) drca Tidnam. Maii. Pol. 4) Caoosa. ^ Matt. PoL
3) Diesf 6 Conpin r.ih]l Her Chro- 5) 1. VaiTO.
nMt an« den zweien seioe» Teite« ber-
Digitized by Google
51
alleyue luU funfzigen. unde were do Haaibal vor Rome komcn, Ler helle 1-5 gewonnen ane were. Do sanfe Hanibai keigeu Karlago drei raaK güldener vyngcrieyn, dy deo edelo crslagen von yreu headen ^^üouica waren. Do waren dir Homer alfso gar vorzwivell, dafs sip die Stil n i?dcn lafst ii wusle ütehn unde dor ufs flien, helle') Scipio gethan der raul&iDan, der sie mit barem twerte zu bleibeoe swaogk.
57, Wie Huubal Rome gtwymtta wolde. Rifcbliclieii um do Scipio, alläo Jungk alTso W waiy ofii den tom- fdi In Jnmisek der den goten do geoppbert wu, uode die eigene luicekle, die s« Rone gekoaSt waren, aede die hirtea scbefer marder Mer ide allerief lewie, unde madite die so rittern allso Romnlns ^ •■eh ror gethan hatte, unde gap on die reichen Ronerynnen an der ee, ■ade saaipoele gar an hant, das her zn Rome sechs tnfsent gewoppeote ImUs. do gewan die vorsweyvelte stat weder trost. No spricht allso Onmi: Wer au der aeit die römischen ritter gesehn nade gekant bette, der vere do von zn scfaemeden komen, wenn is was entawer eyn kynt ader spi fsadelyngk ader eyn koulTelingk ^) ader eyn morder ader ejra hnfe ader qra tchefcr ader vorsditilde ^j, eyn logener ader der gleiehen. Alfso Rone gestaadco hatte faaff banden nnde 43 jai , <lo qwam aber Haaihal vor Ro- M nade volde is gewynnen node vorstoreo. do qwomen die Römer } n gre- ise fimhle, nade die weibifsnamea trotea nf die mnwem an were. nade alTso Bsaibal zn dene thore tradt zn stormen, do bcgeynete om Sylinns ait sechs bilsent nnde bestatte seyne spitze nahe vor dem thore. Do qwam eyn grofsea weter bagil nnde siofsen nnde treib Haoibaln von der ttsdt ja die gezelt. nade do is weder schone weter wart, do tradt her ebir dca Remem zn: do qwam an bant noch eynn grofser weter nnde tre^ on das aader mal ap. nnde alfso her das gesa«^, do erkante her dsr aa vsl, das sie got wolde beschntzen nnde nicht vortilgen laben, mh doraaAe fso zoeh her weder abe. In den gezeiten wart die insel Vglcaia yn SiciKen sneliiglicben, die vor nye gesehn wart nnde noch do iit n didser zeit.
58. Wie Kartago von den Römern TOrstoret wart. In den gezeiten alfso Roma fbnllhnndcrt onde 46 jar gestanden hatte, ds aecb Scipio der Romer mit eyneni beere ya Hyspaalea ende gewann do cfic nawe stat die his onch Kartago nnde vaat do grofsen schätz yaae von silber nnde von golde, den her aeynen rittern zn solde gap,
1) add. „m mdbt.** sagt: tone — Romani de pnUico pMtio
2\ offenbai* ein gekaufter Mensch, d. h. servos emptos militcs ÜBCenmt. Sklave, und hier mit BezWuing nnf rfie S) Scholdnor. ia jaL Text Torhergehenden Worte ge-
4*
52
unde begreif dor ynno Magonem Haaibais bnider unde sanle den gefangen zu Romc. Do danne Fso zoch Scipio yn Affricam uodc »Ireit mit dem hcr/o^jen Penorura*) unde slug ora 40 luisent todl der von Kartaijin. Do sanlea die voo Karlagin noch Hanibal, das her on zu reUangc qn-cme, der qwam zu Kartigin unde streit do mit den Romern, nnde die Romer gewonnen do den slreil das ander mal, unde Hanibal der iloch, uode Scipio tr.id der slal zu unde gew.in dii- grofse mechtige slat unde be- satzte die. Dorooch airsu die [lomei wol 60 jar Rartago halteD ynne gehabt, do vorchten sie. da> nn dieselbe slal noch zu mechlig worde unde worden das eynr, das man sie zubrechen unde vorstoreo suide. Do zoch Scipio mil gewait doryn unde gebot od, das &ie alle vre schier linde yren liarniscli ym antworten sulden. unde das gcschach. unde do worden die mau ufs der slat gclrcben unde do woldcn sie nicht abe schei- den, man niuste ir gur vil tot slaen. 25 tu fsent junger frawen unde mei- de hatte Scipio gefangen unde wolde die keinen Rome gefurl haben, unde wol 30 lufsent junger man. unde do man liic si idt ansties unde die branlc, do liefTen ir gar vil yo die bufser unde vorbranlen lieber denn sie den Hörnern dynen sulden. Die stat braute steliichcn 17 tage unde wart vorstoret alTso sie sobio hundert jar gestanden hatte.
59. Wie Chorintus gewonnen wait unde mit den Driitzschen gestreteo. Bey den zweien ratifsmannen Comclio onde Lucio, die^) die ge- walt zu Rorae hatten alfso die stat sechs hundert unde sechs jar ge- standen hatte, do waii l tif»rintus die reiche slal, vorfumet ohir alle werlt, von dca llouina gcvxunnen unde vorstoret, und*: alle laut yn Achia ') den Römern underlenigk gemachl. Do waii lutme reich von der grofsen nieni^'e der gnldcii a[)ig(ite den Icwlcu gleich an (ior grofse, der die menigc do was, die man allis ufs der slat do nmU; alnnib ufs dem lande zu Rome Liatliiea ^j. Zu den gezeilcn fso enipranle der berg Aelhna zu Sicilieji yn dem lande, der noch tegelichen flammen ge- bit. Zu den gezeilcn ilreit oucb Judas Macbabeus der lolielielic i itler weder den konigk Anlhiochum. Obir 22 jar dorriacb alCso die slat Rar- tago vorstoret wart, do hif Jseii >\r die Homer die yren^) weder buwen, unde die worden vonn Houic do liyu geiut l uH dein raeerc, uudc iic wart
1) facta pii^na cum Poem's. Mart. Pol. tiuidinem atatnarum coluninarnm simula- im Exemplar des Chronutea siaod viel- cronimque auri et argeoti Corialho i^e kidit com dnoe Poenonun. sacoeiM« quam omda mgttlla coflfbucte»
2) do. ha. Mn( fn mmt, nonnii gernts metalK ex
3) Achaja» Qlo factum est, qnod Connihuai dicitur.
4) Der Chroni'f Imt hier wieder sein 5^ nie ntnifi l) - fahlen römiidMO Co- Original nicht vcistehcn können ; es luu- looisten den Wiederaofbau.
let (Mari. Pol. 1. c) : Saue propter mui-
Digitized by Google
63
du «e^r gihhret. Die Ramer die itreleii oudi mit den DelndieD onde ■il de« LiBperten*), die den Römern vit oUriaslet taleo. oede de wordn tm den ftomero 80 tofaeat enlafee ende sweee ratiftmamie Ulms nde Emalw mit freu Äonen'), onde de qwomeo ir nidit mer dam 10 der von, die dns botenbrot ke^en Rome braelklen. Dontocb MfM nblr die Lamperlen nnde die Datsadien yn lulien uff die Romer. de Mnfen sie on enlkeigen Mnvrnm nnde Qnmlum *) zwene ralifsaanBe mit qrnem beere, vede die qwemen obir sie er aie sieb denn in slreiie fsscüciklen'cnde singen ir bnndert tnfsent onde 40 telsent todt nnde vye- gen ir bnndnt onde sebinn^k, ende de bieben vert die Lemperten nnde die Diliscben de beyme nnde bfiden firede.
t
OOL Wie ^ Romar ftnti Anun boiwingen« Ks bat die geicfieit ven natnren khmt gennge. nnde dennnbe etfio die Hemer die Inait nmbe aicb gewonnen betten nnde des dritte teil der «tfMIt Aflirien, daa de gebit von dem mitlege bia yn den nndergangk der ÜMaaan, noder yre biraebeft gebrocben nnde die streite do in ende kncbt, do weiden aie en nicht genügen leisen, aie enbetlen denn oocb die landt die yn Asia, das ist yn dem drillen teile der werlde von dem a^aage bis an dem autlege ^er kennen, yn yre gewalt bradbL nade dammb Im aaniM sie den ratlfiman do hyn Pompeyom den gro£sen nrit cyme gar macbtigee beere, nnde yn korlier zeit qwam her ya Egypten bot «da beige« dem kenige nnde aDe aeyaen laaden nade atreit do nnde beiwag die kenige. nnde de ber die eile nader der Roamr gewalt balle gsliaebt, do zodi ber yn Jndean nf die Jaden nnde beleg ibemsalem lade das volk Hiream, nade die Joden geben sieh an gnadea der Romer «da dersan die Iber nlT nnde liefien die Romer yn. nade es wotde Pom« peju nicht slaten, das ymant seyaee volkes yn den tempil do gynge^ dbaa Icr gyngk alleyne *) daryn. Dis was sn den geieiten alljMi Zaeba- riss sich vertmwet baue mit Elisabelen, die seale Jobaanis des tenfers ddem warin. Allso Pompeyns nn dils« landt in Asin gnntz heswnngen bdte, do socb her weder ke%en Rome, nnde die Römer eniphingen eo barüden nnde lateo ym greise irbarkett aUSw ir gewoaheit yren kemphin wu, die sie nfs senien. Hie Ist in mereken, das die Römer 7 bnndert jsr an eynander waren, das sie yn der zeit ny keynea somaer stille ge- kgen, sie herihrten*) nade Straten, denn eynen sommer aOeyae, nad^ dÜe yn eyme jare 10 streite ader mer battea.
1) Verieicn aus Arobronaies. con«uI." 1. c.
2) Muventanden hu« „Marcus Aemi- 4) l}cr alleyne hs.
Im eonral «t dno fiKi cmmdii.*' ]. c. ö) Daf» dt» Rtor 700 J. ohne tlo-
3) Miavcntaadm am „Marinni ^Miaia teriwedimig in der Lage waren, keineo
64
$1. Wie Jolim doUMli« lasdt ImwMgk. Roms wir wm Mcfatigk worden sweier teil der werlde. Nu yo der roichtbiiB ngyogk ood« das gelocko, do dachleo sie dor noch, daa sie onch das dritteil an a« breebtea gaaat Baropa oode Ut daa teil Iceigea aordaa voa deai nfgaage der loaoea bia la dem oodeiipage, ya deme alle wabehe oade doliicha iaat gelegea lyal. Do gyagen sie ao ratet wie lie die kea^e ya dea laatea vortilgetea, die eich aidit aa ale kerew woldea, aede die laot oach oader aick febreebea, das sie berrae obir alle werlt neakleB wardea. aede aaatea do ata dee edela aade geatreagee ritler JoKam mit groffem volke nade mit grolaem icbatxe ya dataaeke aade welscbe Iaat, aad lalde do fanf jar nlaea teyn. uade do was ker laaf jar ya welscben laatea aade fliaf jar ya datsaehea laadea aade atreil ende beiwaag die laet. Do worden ym 90 tafaeat ya dataebea laadio tot gesiagia. Do qwaiii her keigen Doringan mide bezwang den
konig von Doringeii uiide satzte yn abe. Daslclbc iet lier jn
andern landen alomb, unde uf daa die laut vort yn der Ko*
mar gewalt kleben, (so bawete her yn itilichem lande eyn
slos unde bcmante das. In Düringen buwete her eyiie biirg
unde nante die Confuaio» die wir noch nennen Kofhufsen
(eonfudo dntet aich eyne Torstoninge) unde meynta daa ko-
liigreich zu Doringcn sulde do Yonn verstört t seyn. In den
SacMsen buwete her Luneburgk bey monachejne. in Mj£aen
bnwete her Julekurgk noch aayme aamen, die wir na nenaoii
^leburgk. In den IIc.'^.scü buwele her Horiibergk vonn bow- men huisern ^) unde satzle dor uff woi aohinzigk ritter undo balehnta die Tonn den reicha.
02. Wie Jalias lieiber wart «ade staip.
Zu Tryre yorstorete her daa konigreicbe an dem Reyne unde buwete do eyn sloa noch seyme namen genant JuUcL
einzigen Snmmei &Ull zu siUcen , ohoe wol das phcmalit;«' bei Nnrdhpim ^ele-
zn becrfarthen. gene Schlofs Buiunerburg ^Bomeoeborg),
1) e« hSIxentea Ilimienu Es iet «tatt fBr wdcbei andi andeniirte and alter
Hombergk mit Dr. la Icten BoTiiielbiif^, der Name Homberg TOrkoouU. ef, P«|p-
«te die Etymologie aetgt; gemeint iit dcenttein C«hran. II, 740.
Digitized by Google
56
Id DoringiB MtzCe her die graren tob Bichelingen zu ampt-
mannen unde voyten zu Kiiffliufsen. iinde etzliche meynen
das sich die graveschaft zu BichliDgen uf die zeit gehaben hahe
ndfl BicUingeD gebuwet wart Sa gaachach auch obir manch
jar zu ejnen gezeiten, das der von Bichlingen eyner uf dein
flartze ejnea hertz vyugk, der hatte eyu gülden hallsbaudt,
da atnidt an geaahrabin ,Jfjiiiant faal m»jnn acfaade aein i),
wenn Jnh'us der gap mich frei." Dor nach alfso Julius die
U&t bezwungen unde yn allen difsen landen alos gebuwet
bitte, da loch her faeym an Rame Do gip PoBpeyu dcD rat, 4h wm M meht enqibteB soMe nmbe das her mgehorrsan gewest irore: ber mlde fbaf jar leyo nfseo gewest, noda was 10 nTsea. nade do sie hBm lieht weldea yn laiseo, do zech her hyader sieh nade saD|«ete die Detascfcea aade die Walea oade soch vor Reme mit gewalt, uade J'lmpefi» streit mit ym mit detf Romera, uade Jolins der gewaa dea siieii lade rortraib Pompeyam aade aocb yo Reme aade shig dea trefsil if *) oade gap seyaea rittera got aade gelt. Pompeyus der siirp vTsea« aide Jdns der wart gewaidig obir die Romer ende naale sieh eyaea keylser aade dor^) flmf jar do alfso gewald^gk ms, do hiescbea oa die Romer yse free radt, oade do her dor yn qwam, do stochea sie yn on*) 93 wmer, oode amelilea om eyo hoes grab yaa eyaea obirgaltea kap* fUm sppldl af eyme mermeisteiae*). Hie eadet sich die sedkste her*
63. Wie OeUfiMiii» der luAtkm gtümn «ere. Caams oade Bratas swene ratiftmaaae sa Rooie die warea des eyae mebe, dss der beylaer Jalias erstecbea wart, aade aech seyaie tode fs» asmi sie sidi der hersdbaft sa Roaw aa« do qwam Oclaviaaas, keitser Iifoi aefOt keigea Rome, ya der seit alfso Romo sobiahoadert aide la jar geslaadea hatte. Oer was eya schooer hobiseber jaageliagk. her wm «oder die borger sa male gallich, seyaea firaadea getrawe, aade
1) niemaad soll mü-h brsrhddigeo. 4) nachdem er.
2} Zo dp, 61 a. 6i gibt Mart. PoL ö) io ihn, d. h. durchstachen ihn mit. mr den Bimn ; der «agsnlwfte Inlialt 6) Gorpos ejos pro roetrie conbnrtaiii ■t m udcrM Qoalleo Mtnonumn. «t; statnit •utam popnbit io foro toli-
3] fractis foribos MmioB epoUftTil. dam cotommro ntmoream viginti fer- ÜBt PoL me psdoni, lopxt quam tamulaüim. 1. c.
hatte Virgilium ande Oracium unde ander woigelarte lewte zn male liep Dttde fleils sieb ao die scbriffl uode larte alfso fsere, das keio tag was, es benenie oin deon erbafte not, her lafs yo den bucbern unde lernete wifsheit adcr scbreip adcr ticbte, ande satzte nawe rccbt unde gesetze ader besserte die alden recht , unde arbeite den geoieynea nutz des Vol- kes. Es was zu den gezeiten nymant dar, der behcndiglicher schreip unde xowelichir lefse. vier brifTe von vierley materien die tichte ^) her mit eyander, das vier scbrciber gescbreben. Is was oueh nymant gere- der uode gelugseliger yo den streiten, her rumitte sieh euch an den letzten 3), das her die stat zu Rome bette fuodeo vonn zigcisicynen ge- buwel unde wolde die nu lafseo das sie mit mermiistc) nen gebuwel unJe obir al gezircl were. Her was oucb alfso unkusch, dn> her bey zn elfT weihen eyne oacht sltefl". Zu der zeit fso machte der meisler Virgf/ius yo der stat Neapolis eyne ereoe lügen uode hyngk die ynn der »ladt thor, dorumbe fso was kerne flirre voo der Stadl mer. Dis ist d^ ftobia wuader difsar werlde aber eyoe^).
64. Von dcu streiten die Octaviaous wt:(I(*r die Römer tedt.
VW h.'ifscs unde kriges gewan Octaviaous zu Rome vooo den, die seynen ohmcn kciser Julium erslagen hatten unde die om ouch der her- scbalt, der her sich do annam, vorgunden Dnrumbc fso hatte her mit denselben fünf streite zu Korne yn der sladt. Den ersten streit hilt her mit seyncn frunden weder sechs ralilsmannc zu Home. Das waren Philippus unde Iliifhr, weder Ciclinn unde Atyuni weder Nyrluuni uode Anthoniuin^). Do worden vil Homer mit on erslagen. Den atiderra streit ledl her dornoch weder Brulum unde Cassiuni , die orsache gcwest waren, das sevn ohme Julius erslagen wart, die er5liip;k do Oct.tv irinus wedir mit vielen eren frimflrn. Den rlritlen slreil Hill her wedir Liiciuni uode Anthoniiim den slrcif s^ewan her ouch unde slugk sie todt. Den virdeo streit hilt her weder Fompeyon uade seyo geslecbte**), oode die
1) tt beilifa uch der Wlsseoschafteu nenst, PMippen$ef Perusinumf Sicuium, mit ioldiem Btfer, dafs, sofern nidit AtäM», ex quibtis primnm et noviiu- imtibeisteigHdie HindcrnisM eotgegen- mom adversas M. Aaton&m. Mut. P. standen , kein Tig vetgiog, «n dem er Uas ist der Text zu des Chronisten nidit la» u. s. W. 6 Spnatoren ! Auch das ..novissltnum"
2) dictierte. verstand er nicht, lafst daher unten den
3) an seinem Lebensende. Stea Krieg widnr die Epigonen statt-
4) „wander'' nt nidit etwa Pcaiuk, finden.
sondern ejne ist adiwiehe Form, glweh 7) Ludum Antonium. Mart. Pol. L o.
heotigem: das eioe. ^ Das Sextum Pompejum des Textes
ö) misnäuntfii. wioder »of io«ti^ Art misverslstaden,
b) bell« civili« i|aia^ue gessiL. Mult-
V
Digitized by Google
57
cniqgic her ovch va/d» t%itte sie. Des An Aeo Midt bilt ber wader der ■hfHMtei, U& ertbigffi vee ym wenn, Audei die oftirenigk Rome ge- leikeB «m tuide eidi redieD weiden, der eyee grofse meetge wet« ende der vart vil von yn de enJngen, die andern weidaa flnchügk vnde den fa%illa her nicht, nnde de ber die volanie, do heroäbitle her tu Rmw swaniglc tnGwnt filtern yr gorlele nade riiterachaft, die weder M fewert waren, nnde der oeeb Cm» gap her 50 taCMat eigeae kaeehte irea hema weder« die mit gewalk frey weiden seyn, nnde Uefa •obin tnlieni kaecbie des genwyaen rolkes an galgen beagen. Hie UMle fto wachie her die vean Roaw allio Tercbilg^, daa nynant ner vort weder en ladt
66k Wie OcUiviMM» die ludt banraa^ b dei allao der keilaer Octavianna mit den Roaiera ya der etat ünin mU die weder on warea beawangk, de ealraa Aatbaaiaa keilaer JiBm mager nade Itefa aeyae swester Odavia geeaat hyader oin nnde fcebirte £e nnde locb de yn Egipten onde aam de eyn aader weip, ge- aial Cleopatra, nade meehle das landt wederspeajg^ den RenMra nnde dnn ksUser Oetaviano. AMso der nn in Ron» alle diagk ya gntle aalse kncht halle, do schifte her mit eyme beere weder Aalheoin« onde qwnni ya das labdt so Cipern. d« streä ber mit Aalboaio eynen ganaen tegk, ude dar kcilser gewaa den streit nnde singk do Anthonins volkes 18 tn- fseot todt nale vya|^ Aatboaiani nnde beawangk do die laadt gaati. Cadsia der seil do nam das reicb des gretsen AUexaaders, der gester- tea ms, eyn eade. Do daaae socb her dotcb Hongeren, dnrcb Beho- neo Polen Mylsen Sachisen Doryngen Swaben Heyen Osierreieb bis af daa Hayn ade keigea TVyro mit 13 legiea') goder- ritter, die siachten an itr zal BO tölsenk nnde SO rilter, onde was drei jar yn dntsaeheo iaadea, das her die ganls ander das römische reich brechle, allso ketlser Mn TOT balle an gebabea, nade sIreil der ambe aiaadiea harten streit, Bade ym worden erslagen wol 20 tafsent riltcr. ^er sodi oach yo Hy- iffaaiaa oede HflberDiao nade bezwaagk die. do vaot her boyme, die aocb do sUha, do geiilM äffe wachlsoa; die fruchte die vallea uff das wasser aade waden khindigk nade gestalt allso genlse, nade maa isiet ir Oeiscb aa dem freitago wol
66. Ww dl« Börner Octaviaoum wdden «nbctm. Sihflia war eya wetp an Home die dea wUsageaden geilt hatte nade
1) quam GwuMmiam Octavianiu per dedm Ic^ionibns niHtem sg^reMUs est. lUkrimm (dsnra$ «dieint der dnootit L c ■OS Tkjro gflHMdht m haben) com dw^
&8
vii snknalUget ^iogft dn« wancgwyno «i« mde Avte eye beitigk Mmb. AUliQ nu der keyfser OcUmms all« laat beiwno^n bau« oode die «der der ronisdieo reicliq^walt bradite, das die alle den Remeni ayafihaft^ worden nnde frede traa aUao weit alle lanl waren« de weiden en die Rö- mer an beten vor eynen gel nade aeyn bilde lafaen aetzen yn eyaen tem- pel nade eyae gotUcbe ere erbiiea. Do voriiot on daa der keilaer ende Wolde togelbaner ere ane rat aiebt neaea onde tipnieb, ber wolle on dar af aatwort ibnn obir drei tage. In dea fao vorbotte ber vor si^ Sybilles die weißagerya nade oam yren radt dor obir onde fragitte aie» ap euch eya aiecbtiger berre nf das erlreieh komen aalde, dean ber were. Do antworte aie om „yo^* onde aprach „Is keoipt eya koa% von dem byaiaiel af das erlreich, der bynimel nade erde yo scyner gewalt bat, onde der faal daa ertreicbe vomawen mit dem gleabu ende das velk vonn der bo» laeii geisle gewalt erlolaen, nade ber (aal vor aeya velk sterben node von den lade erstebn. Die werlt Csal mit Tuer vorgeho , uode die telen ail- lea weder (dbendig werden, onde her fsal deon mit greCMT gewalt kom- men nnde geriebte aitaea <diir die bofscD unde die guten.^^ Alfso her arit v aluot uf seyme pallas, do sacb bmr daa aich der hymmel uff tedt, nnde sacb do eyne adM>ae jeagfrawe yaa der sonnen siehn , die tmgk eye kiot an yrem arme, sie hatte den monden nader yren fniaen nade 19 Sterne an eyaem kraatae nff yrem bouplbe.
67. Wie Criaius gcbom wart Es geschach noch den jaren alfso Romc ^buet wart do man zelte 7 boadert unde 52 jar unde alfso der keifser OclaviaDOS gereigirt balto zu Rome 42 jar, das die Romer alPso grofsea frede baltee aade die iewte obir al nf dem ertreicbe , das sie erfnrcn wolden, wie vil lewie «f ert- rmche wern. nnde der keiCiMr liefs ufsgebn eyn gebot, das bmb die iewie besebreabea sulde unde eyn iislieb measebe saldo komea yn die etat Qode yn das g^richte, do her ya geborte. Alfso mustc Joseph nnde Maria komen tn Belbleem. Do wart anfser herre Jhesus Gristos geboro an Belbleem vor der stet aa der achten kalenden des voibomes, das ist janaarins, an dem sontnge frn zu miltemacht, do die nacht aa dem leogi- alea was. Do zaite man noch Adames gezeiten ader angeoge der weride fünf tufseot hundert unde 90 jar. la der aacht fso erscheaea die eogel den birten uT dem velde, eyn uawer stem den dreien konigen yn Oriente. Zn Rome flois eya bom mit (Stc ufs der tabernen der suldener den gen- , taen tagk mit starckem flofse. Do vil die erene aale, die Romulus ge- satst baue uade der tempil der ewigkeit der nymer gefaliea sulde bis daa eyae reyne mait gebare. In derselben nacht slortien euch alle suader die mit den stnmmen snnden belleckel waren, nCi geslofsea QetaviaMs
Digitized by Google
50
tekmCMT «HejrBe, deo gol io sdiooaCe obIm ndar leuid lograle. Do Grift acte ti^ ah mrt, do wart bar baiaalaa. Da bar IS taga alt was, 4a bracbfea jm daa fcaaiga das apphir. Do bar tacbs wacbaa all wart, üo oppUrCe ao Maria ya dem lanpil so Jberonlaia.
08. Toa den koaige Horodet dar di« kjnder tott& Nacb Crif Im gabort ya daai aadarn jara da zocb Maria mda Jaiapb mk dan kyada Jbaio «ada flogaa >) vor Harod« yn Egiptaa laadt Nach Critlna gabart drai jar do fieTa dar kouigk Harodas dia kyader tatan. Nack Crblas gabort viar jar do tolla Haradai aaya eKehaa weip Mariaa» ■ao. Nacb Crialat gabart Amf jar da lolla Harodai Myaa fsoaa Aii- atabalaB aada Allasaadrooi. Nock Chrbtof gabort sacht jar, das Roma gabasC wart acht boadart aoda 58 jar: Hcrodem Aalipatris fsaa der ht- 4tm kaaigt dar dia oascholdigaB kyadar galotat balia, dca bastandl ayaa grolsa saocba amba dia saalllche bofsbait dia bar begaogea batia, aada lait yawaaigk aada ofsweaigk sciaas leibas swarlicbas vagemach aoda peya. bar lail haager aada kooda ayaiaier ailso vU gassca, das bar das hiBgm gcbolseB kaada. olsweaigk war sayoa haal vol gryadas aada awarea, mda da woebfaaa wanaa ya sayna fiilaa flais^, das sia ?ao sajBM laiba spraagao, aada gyagk vono yra alfso groTs gastaaf^, das iiyaaat bay an kleibaa aiochla. bar swal aach dormala alfiio grors*), dta her sich aiehl barcgaa kaada. aada do bar easab ')» das bar aicbl gaaeftaa aacble, do liefs bar nfs aliao stetaa darffea aada slafsaa der «Idislea aada richslaa Jadaa kyadar vabaa aada dia behaldaB aada braabia aayaaa swagar AUaiaadraai aada sayae swastar Sakma dar zn, das sia aai anslaa swarsa, waa har^) gaslaiha, das sia dia gafaagaa Jadaa taa ataadi Idaa woldaa, af das» dia sich sayaas lodas frawaa waldea, ha- trabet daaa wordaa uada sayaaa todi allaa aadaa ya dam laada bawayao* iOBL aada des gasduch raaa aa alTso.
69. Too dem Icbsa Criiti AHso MO saita aach Grislas gabort sabb jar, do hiab dar aagd JaaaflNa, das her Mariaa aada das kyat wadar ya das jadiscba laadt hi^ahla. ia daaisalbaa jara wart Herodas ÜMoa Arebelaas aia koaigk ca Jharasaleok Dn&er bwra Jbasas Cristas dar wart eatpbaogaa aa dar eshiadaa kalaadaa das apffiBs aa ayna fraitaga. Adaa wart oacb oaiba diaaelba jarsait gasebalba aa daai ftaitaga. Mayses der farto dia Jadaa aaite dia salbia janait abir das ralba aiaar aa den IMiaga. Cristas iail
1) flohen. 3) Prat. roo eozcbeo : rersteheo, ^e-
3) er sckwott lo stark anf* mdunn.
4) rie. b«.
«0
Mriir anbe die 1611» janait m dem Aeltage. Abrahi» der opphirta seyoen ffonn uff die lelbe jeneit gota m den frailige. Do her IS jar alt wart do stGi her yan deai tenpil aado rella Toaa der eehrift aiit das gdarlen meisiem. Do her SO jar alt wart do giag her ia die waeleomig« aoda vtste do 40 tage, airso *) her ofs der loaffa gyogk, do oa aante lohaoae* toa/ke ya dem lordaae. got der qiireete ooeh die Judea yaa der woiteBoage 40 jar aiit bynmelbrote, Griitoa der herre predigille af eri- reiche 40 aioadea, her wai ya teyaer aroter leihe 40 wochea, her lag ya deia grabe 40 etaadea, her was aoch teyaer afersteadaage 40 tag« mit leyaea jaagera vif erlraiehe. Airae her Sl jar ab wart, do apifaete her foaf tafaeat measehe aiit Ibaf hrotea oade swea fiaehea, Alfao her M jar alt wart, do wart aeaia lohaaaea gefaageo oade ya dem jare dor- noch eathoapL Do her 53 jar aade aeeha moi^ea alt wart, do alarp her aa dem cnie. Ohir Ibabigk tage dar aoeh aaate her aeyaea heO^gaa geiat dea jaagera.
70. Too Crittitt »Ah» and dar awhaar knattea. Griataa aaber herre der ladt af erlreiche aaseiliehea vil grolW waa- derwerche aade aeichea aade hesaadeia dreierley zeiehea, die aae*) got nymaat gelhoa auigk. Das eyae ist die lotea lebeodigk aa nachea, daa die vort esaea «ade triockeo, gehe «ade stehea aade maach jar dornocfa ' lehia. Das aader ist die «fssetsigea, die aafae aade maadt uode aader giedenaafs vorlora haa, sa reyaigea voa yrer suche uode den die vor- loroe gledemafs voaa standt weder zu breagea« Das dritte ist der lewie gedaockeo zu wissen. Diefse drey zeichea ma|^ nymaadt aiit kaaalen aoch mit aoaber noch mit den bofsen geislen zu wege broogea, allso mit seyncQ kunslea Virgiüas ladt, der au JNeapolis fleischhatteo machte, do keyn fleisch ynoe Torlaih, wie laage maa is dorynne behiit ; unde ya dem laade Campanieo eyneo tonn, do eyne groFse glocke ofTe hing: weaa man die (autle, lso,wagitte der torm gleich mit der glocken; aade eyaen gaileo, do is ayouier yn geregeote. Es machte ouch Socrates eyaea tona aa dem meere uode dorufle cync loceme, do sich die mertewte nocli nchtea: dea tona legitte her ofT glefseroe krebifse yno des meeris-saadL Der apigote Foroatis der grofs uode yrsera was, der hyagk yn seyma tenipM ynn der luft unde behiit sechs haadert pboDt an dem gewichte« Zu £phe8o do was der greise tempii Dyaaea gehuwet uff eyae eyaige sale. la Smiriaa was eya pailas alTso gemacht: was maa doryaae reite das horte ama yaa allea aeyaea kamera, wie meliehea maa aprach. Dia syat der kaastea wnader.
1) naditfeni. 3) redet«.
2) ohae» snfter.
Digitized by Google
#
«1
71. Von den naturlichen wandern afT crtreichc. Hie yo diel^eu iaiiiien heidit man das vorwunder, das yan aadera landen oymaodeQ wunderltchen bat. lo Hybernien ist eyne infsel gnandt Tbaoata, do idod nymer keync slaogeo yaoe vyndet uode wo mao der erden yn andir Kindt hyn brens^il, do tötet man die slaogeo mele, wenn man >ie uDrflet ader der obir louiiea. Sardin beist t-v n inscl , wn do wolfe yn komnH'n. die sterben zu banl. Chile') heisl eyn iusfL Jo ge- ialsen^) dip bowuiij ir blelter nynimer, uode do wert is ouch umbe wy- nachten sechs wocbcn nvnimcr tagk. In dcme rlevnen Brtlaoien do isl cvn lirirn, wenn man eynen sicyn dorvnn \xir[r('t. ^^l erhebit sich zu stuniU c\ nn prois stormweMcr. Zu Snmanrn ist evnti born, der \Tin dem ieolzen luUcr ist ynn deme sonuner bluti'ar, yn dem herbiste Irube tinde vnn dem wvnter grüne. In dem gebirgc Libani du syol zwu stete, zwnschen den isl eynn boro, der in der wocbcn nicht mer denn eyncn taj^k flufset slerglichen, die andern sechlse isl her trucken. In demselben lande jst ein grol'ses wasser, das alle nacht aliso harh» q^cfnirscl, das lewte undc tbir dor obir wandern, des tages fso Hülset is snelle. In niririn lande bey Garaoant isl eynn born der isl des lagis alfso kalt, das 0» n\ njani gelrcocken kan, unde des nachls allso luils. das nymant dorvnn greiffen thar. In Ampiro ist eyn born, do man homcndr wische*) ynne vorleschel unde die vorleschten ynne enlpornet. Es ist ouch eynn born, do nih's, das man doryna wirflet, da» wirt xu steyne. Dis aynt ■aturhcbe wunder off ertreiche.
72. Wie der keifscr Octavianus sLaip. Es gescharli noch Cristus gebort 15 jar, das der keifser Octa%iaruis yn dem raeyen uls santo eynen ratiPsman genannt Oniriiiliiiiim mit 20 lii- ^^fot siaooen wol ^c/ugel'*) an den Heyn obir die W aten unde Dutzschen, tiie wedirspeoigk erden wolden deme römische reiche, unde die hieben allAo ^ar nfsen unde \sonk'n erslagco, das <^uinlilinus selbandir keigen Rome iiwaiii. Do beirubete sich der keyfser alfso scre umbe die gutle rittrr ch iin , das her weynete unde seyne eigeoe haer uPs rouHe. Dor Botb \r,n dem andern jare do sante her dohyn Tyberium seyoen maegk mit gTofscm volke, das her die ritlcrschalt rechen solde, der qwam mit an zu streiten unde vyngk der Walen tmde der Dutzscheo tiü tiifsent ge- »<i[>( nte. In dem andern jarc dnrnorh, alfso Cristus 15 jar aii was, do «an Archiiaus der kooigk zu Jhcrusaleui yon das enelende gesandt. In
Tinle? 4) bnonende Reiser.
2) lassen abfallen. 6) wol USgariistet.
3} der im Frühling klar ist.
0«
dfeinselhen jare fso rfchcnlen der keyPser unde seyn aiaogk T\ Lcriiis den >
ziors, der vonn den houpten der Römer gefuUcn was, do mnn Jie werlt
beschreip, uode vaol römischer borger an der znl 90 stunül ük-I liunderl
tufscot onde 80 tufsent mensche zu Home In d» iiis<-lljen jarc slaib Oda-
vianas der keyfser, alfso her soLia uuilc suLiuzjgk jar kcyfser gewest
was uodo sechf&ei), zu Campanien yun dem i;indc yrm der &tat geoandt
Atelia, node wart begraben ulT dem merzen veide'-^).
♦
73. Toaa dem luiCm Tjberio. Uide CT lunit ynn den jare donoch alüso (KüaviaBU getlorbeB was lod« Grittm 16 jar ah wart, do wart Tyberiita in Rone keilsor, d«r regirte do 23^) Jar. mder des biracbaft wart Crialua geaiartiit. Dilser keylaer der was eyn grober treocker^). her was sast weifse ge- an^k CT rittersckaft aade gelugseiigk yn dea sIreiteB, ker was der schrift eyaa welgelartir ibct ande konde wol reden onde hatte cyoen keheiidea aya, her kalte aUr eyae boJse outogunt an ym: her tat aUso ym eym diagk wol hebagitte, das her nieht eawolde*). Oo Cristrn 17 jar «It wart, do wart Pylatus eyno vorannde onde eynn richler au JherasaJe«. Do Gristof 18 jar alt wart, do starp Ovidius der grofse neisler« Do Crislas 19 jar alt was, do qwaai eynn glafser als eyae walde za Tyhe- fjo den keyfüer onde seile yai, das ker eyae knast heUe ftiadea, das her glefser aMdien knnde, die aieht tobrechea aoeh znvilen, unde gap der ' gleCier eyos den keyfser, aade das warlT her weder die erdea, onde dag hleip gaatz, aber is valle sieh; oade do aan der glefser eyoen hanaiAr uade riehte is weder ufseynaader, das is wart alfso vor gestalt Do fra- gitte oa der keyfser, ap die kaast ynandt mer kaade, dean ker. do spraek her „neya.^* do liels oo der keyfser ealhoaptea, ulT das die kaast Seilt*) vorder qwene, aade sprach „qwene die huast afs, was tochten dean der koaige aade der forsten gefefsel^^ Difser saate noch den koei- gea aade behilt die a« Rone ande satxte lanteo an yre stal. her SMchl« seyaes hrnder fsoaa so heyJser oade vorgap on zo haot doraoch.
74. Von Cmto do h«r 20 jw alt wm bis da$ her atatp. Noch Gristns gehört 20 jar do werden vO koaigreiek yn dotzschen onde yn welschen laadea von Tyberio den keyfser vorstoret onde zo her>
1) soll, wie sich aus Mart. Pol. ergibt, so raufs man den ChroD. im Verdacht hdfMn: doher77j«raItwa*and*fi6iar baban, dab er diesen „trend«r** mam keyfter gawest waa. „hie fait Octamn! prjv^KUa*' machto.
2) in Martio campo. &) sinulaiM ae ca veUe, ^aae nottet*
3) 1. 18 [cm V für X Terlc«en). 1. c
4) Da die Charakteristik des T. iibri- 6) nicht, geos wörtlich aus Mart. Pol. übersetzt ist,
1
Digitized by Google
63
zoglhuin gemacht^ ondc welcher konig; des oiclil liiun woiile, den saote her yn üas cnelendc, undc niustc do sterben. Noch Crisliis peLort 22 jar do vorlerbilte her da^ kont^eich zu Swaben unde macble nJs deni konige yim ! ubodcü eynen herzogen von Swaben. IVoch Ct istiis gebort 26 jar do buweie der berre Philippus eyn furste zu Juden eyne Stadt iinde naat« die Ccsaream. Noch Cri.stus ejcbort 27 jar do satzle der keyiser Pila- tum zu eyme richler yn dem jüdischen lande. Noch Criälus gebort 29 jar do buwete Herodes eyn kont^k yn dem judischen lande eyne nawe stal, die hiefs her noch des keylsers nanieii Tyberiadis. Noch Cristus geborl 30 jar da Av.irt her getoufl yn dem lordan. An dcmselbin tage obir cynn jar, do Ciiidis 31 jar alt was, do hatte senle Johannes inilM Cii.sins niulcrswester hociizt it \ n dem dorlfe Ghana, düs yuu dem lande zu Gai- lilc.i leit, do machte Oistiis wasser zu rothcni weine, unde sanipnele seine junger unde nam santc Johannem vonn der brudt unde fürte on dan- nco. oird^fiselbin tag hatten \ m die drey konige vor 31 jareo das opphir Lracht. Alfso her 52 jar alt wart, do tat her iin<iprechlicheD viel zei* cheo. Do her 33 jar alt wart, do starb her vor unfser sunde an dem erotze under dem konige Iii i odt? unde von dem richter l^ilato vonn vor- relberiifv .ladas Scariolh seynes jungern. In deraselbin jare alfso Crut ga hyminel tuer, wart seote Suffao gesteynet yn deai owiste.
75. Von dun kouigcn die Herodes gnandt waren. Drey ««ynt genc.si der konigc zu den gezeiten, die Herodes gehdrsen han: von dem hie vor geschrebcn stehit, der die kynder liefs toeleo. Der ander Hf r«Ki( > hiefs Agrippa, vonn der stat an dem Reync, die ge- heii-t-n uas Agri |i[mii.i , die wir QU nennen Kolne, do wns her eynn ko- nigk. der lief« .seutn J.k ohcn den heiligen .ipost^ln loten. Der dritte Herodes der lieft senle Juli imtcs den (uulier enlhoupten umbe das her od strafte^ da» her seynes biuder weip dem hmder entphnrte unde mit ir zu hilt. unde dorumbe fso badl yre tocfaler, die sie bey seyme brudcr halte, vonn gerete') der moler umbe sente Johannis ln iipt. Unde domoch so borte her sagen vonn den zeichen, die Cri&lu^ ledt, uncic mcynie is were Johannes onde hette on gerne gesehen, do weich vor om Cristus yno die wustenange. Derselbe Herodes der was ein koüigk yuu dein lande zu Gallilea, do Nazarelh ynnc Icit, do Cristus erzogen was. Dor- tuobe fso hiefs her Jhesus Nazarcuus, undc dorumbe fso santc on l'iJa- tos, do die Juden on toten woldcn, dem kooige Herode, virnbc da& licr vonn Galliiea was, das an Jherusalem stofsct uiule yuu scyne hirschalTt gekörte. Do worden Herodes unde Pyiatus gefrundc, die lange zeilge-
J) fehlt ht. 2) auf Zomthea.
64 _
fynde gcwesi wnren. Derselbe Herodcs der wart miib die siinde, die her an Cristo unde Johanne begyn^k, mit scyner liufüli en Herodiaden k«- gcn Lugden ' ) yn das endende gesandt, unde il ) storben sie beide yo annolhe iindc yenicrlichen noch Cristus geborth zwei Qode tierzigk jar. io demsciben jare staip ouch die moter CrisU.
76. W'ip Pylatus geborn wait. Eyn konigk was an dem Hpvne ^Otersen der hiefs Athus, den (ias gemeyoe volk noch ncnnel koni^'k Arthu», der buwelc an den Wcvn cvac ZU brochene slal, die zu vcrre dorvon gelegen hatte, nndc hitl^ die .Ma- ganna« die wir nii Meotz acnncn, nnde gap or den nanicn voa zwen was- sern die ynn den Reyn do (Iir^en: der Miiyin \whir der stat unde die Cya do nebeoe. Der benaclile ^> an dem Heyne das her nicht mochte obir ge&chilTen unde herbergille yno eyocr molcn. do halle der njoller gar eyne scboae loehlir die hiefs I'yla, die heslief der konigk des naohtiü unde sie entphingk yona via eynen fsonn. unde do sie den geuerte das her dreier jar alt wart, do sante sie on seyme vater dem konige, iinde der salzte der muler namen unde seynen namen /u ^arnpnc unde machte dem fsune cyoeo oamen das her suide hcifseu IVialus. IVu balle derselbe konigk cynen fson bey seyner elichen frawen, der was nahe bey Pylaiu«« aldir. die worflen mit sieudern noch vogiicben unde speletcn als mit eya- ander, allso lange das Pylatus alfso vil hemisehlichcn geschyinphtc, das her seynen brudcr mit eyrae steyne zu tudc gewarf. Do mochte on der vatir nicht lenger geleiden unde sante ynn zu gisil dent ke^ i^et zu Home, alfso die tursten ere kynder musten lluin, unde du was her bys das her zu eyme manne vv.ul. du sulde her ryngen mit des konigs fsone vonn Frangi t fch, den warf her mit seyme kopphe uf eynen steyn das her slarp. do wfilde i)n der keil'ser nicht lafsen loten unde sante on vnn die inselo zu i'Oiitieii, die alle die ir ampitlewte ennorlen*^), uü das om ouch aiJso geschege.
77. Wie Pylatn« zu Jherusalem richter wart.
Du Pylatus yo die inscla zu Pontien qwam, do !iilt her is mit des nechtigsten gar gutlichen unde machte om die geroeynea undei ienigk. dor- noch fso übinjwam her ouch mit den reichen, das sie ym gehorfsam wor- den unde on forchten, unde dor vom» erki€i<,k her ouch den namen, das her Pylatus \»nn Ponlicn noch heifset. Nu wareu die Juden Herodi zu Jherusalem uagehorisaai uuiije das her vonn heideuischer arl was unde zu
1) ,,Vienn:^m" Mnrt. Pol., vorher ist Chronisten, aber crzahit , Herodcs sei von Lugdii- 2) übernachtete, num geboren «gewesen} das irrte dea 3) ermordeten.
Digitized by Google
iea bal« licfat gebon. uJe innmibe do H«r«4«8 fonian, das Pyla- m die ^«H Ptatiw Wswwigea hatte, die sich vor an nymandc kcrcn wMtn, liBte htr aoch on nde badt aa, das her seyn ampUnao zu ihawiiFiHB worde, iioda das tat her. aode do her die Juden om oach fcerteadigk genachle oade ym gewan, do saate her bynder Herode i) kei- gm BasM SB den keyCwr, das her oa hesteUgitte zu eyme amptmanne so Jhenissleai «ade la eyaie fiehter ader vomaadea yaa dem jüdischen iaadt, das ob Herodes aichl BM»ehte abe geselsea.^ AUso'dnmgk her sich Bit der gewatt ya. Doraiahe Iso haste oa Herodes his af die zeit das sie skh ohir aaJserm herrea Jhesa Gristo Torsonelea. Die Jadea bedroweiSB Pylataai nit dem keilser, aaihe das her *) Crisl eyaea koaigfc batte gcnaadt Bade weide Bieht gerne ohir oa richtea. Seyo weip ryt ym, das her is aicht leihe, vadie des troBies wittern der ir getrsaMi hatte. Dia graiseB a^chee, die Jbesvs getbaa hatleii die sfraftea Pylatam, dor- nhe Jse aw^gfc her die heade oade heile sich gerne aaschatdigk ge- Mtfht
7& Wie Pjrhto» dem k»yber «chreib. AUSm maa schreib aoch CrisCas gebort 56 jar, do wart der heflser l^fherias siech aade anl der narertiekeit hefleekeL Do horte her ssgea, das sa Jherasalen eya prephele nade eyn artst were, der aJle senchedea tewten halieie. Do saate her sa PyUto sayaea heyaielichea aade ge^ waMigea geaasdt Vololsiaaam, das her ym dea artet seadea solde. Py- lalBf der ^am yo groüse ftvehle aade schreib don keyser seyaea eaW schuldigt a krief allW: „Voa Pooeiea Piiatas seyoem gaedigea henrea Ty- herio heil aade allis gut. U ist newiicbeo gesdieaa aade ich hya vil kei* geawcriigk gewest, das die Jadea ya hasse sich aade yre aechkomelynge mal yrer fteiiEihktit befleckt hea*}, waaa er velir oo gewifssagit hatlea, das ir godi oa seyaea Jkoaa af ertreich seadea wolde, der ir koatgk saldo werdea. aade der was koaiea, oade sie sohea seyae seichee, die her aeachfeldiglidieo tedt. die blyadea nachte her sehade, die lanea gchade, die «Isselaigea reyae, die totea lehiade aade deigleicheo vil. «■de ds das ivolk aa oa gloehitte« do vyagea oo die Ihntea der Jaden ■ade hnehtea oa vor auch aade dagitlea felsehlichea obir oa, dfes her efm oeaberer were aade weder yr gesetae tele, aade brachlea oa mit ge- si|^ so .deoi lede aade srit yreai erteile, aade sie lotleo oa noch yreai feeeiis Deraahe ün bitte ich owir gaade, a|p ynaodt mich aaders vor- hfechts, das ir des aicht gleabea woUil. leb BMSte des gerichtes recht ■■As leolle haidea.«*
1) biato- Hmodet' Rücken. 3) befleckt Dr. ftUt ha.
2) «her «icli'* h«.
nk. flcMkQa. ID. 5
66
79. Wie Pylatoi »eyn ende nam. Radt nam zu hant Tyberius zü sernen gelrnw on ^ewaldigen wie her dor 20 thun sulde, das Pylatus Jiiesum halte s:ct5tcl do nien sie oui das her eyne ander botschaft dar zn Jhemsaleni bestaUe, die erfurc ande eigentlichen lenicte, wie is eigentlichen nrobe alle dingk yuu uarheit ge- sehen were. Do sante her eyneu andern seynen heymelichen dyner dar Albanum gen;m(lt, der vorscheto allen enden utiibc diibc geschichlc. Do weifsele man uu zu cyoer witwen gnandl Veronica, die helle das aolilze unde die geslall Cristi gednickl yn eyn tiicfi, das her selbir helle geihan do her zn seyner niartir undo dn (jvvam fiiT zti W'ionir;! onde
saeh das yn gedruckte anllil/, Ciisli uiide iernete votm ir alle dviju;k. dor iimbe her nfs gesandt was, nnde reite mit ir alfso vil, do sie um das antlitze nicht vorkouRen leven noch hefelen') woldc, das sie das aiiUilzc nam unde zoch mit om keiften Ilonie zu dem keifscr niil groFscD frewden. unde do der keifser das antlitze gesach, do druckete her is undcr seyn anlHUe mtl grofser yonigkeit onde wart gosiindu Alfso ist das antlitz noch ZQ Rome. Do sante der kcyl'ser abir zu iherusalcm unde liefs Py- tatum holen unde satzte on yn eynen torm, das her gedechte, was todes her om anlegen wolde. onde Pylatos der forchte sich vor eynie swerea tode unde wolde om den selber lichten nnde erstach sich, do liefs der keyfser seynen lichnam yn deo Rodao werlTeo, wenn dis geschach zo Vienne*), do lier on hyn getaat halle. Do toten die bofseo geiste al£so grofs nngemaeh dn laleo nil ceyM Kdbnanie, das her an liefs ufs dem Roda» nenm wie yn eyn Inch atft ayme groCsea ttoyna leackea.
9X Wie Jodas gabam ««ct. Na bte roi Hcrode onds voa Pylato, wie die ir anhebea onde ir «■da fewMiflB kaa, vvrmlt itl, ao gdlont lidi oach wti vao den Jadan, der GritlOi von«l>r was, otewaa voa aajBa begyn aada eade an sagen. AHh«, Ii was in Jheratalna eyn aaa der Ueft Rabea fv« des gaalacli» YsadMT. der lalle eyn weip die hiera Gybarea. eyaea aacbüa do aia fccf yren aianne iagk, do Irenele er, dat ifo eyaea Aea gebere der Mm UiM gleiek wer». Do enehragk sie eade erwadite aad» craaftli. Do fragitte tie Rebea, «ai ir «ere, do aegkfe tie am «rat yr getniaiel kallev do apraeb her, mm salde an trone nicht gloubea« do aatwarle rie wmAm apcaeh nBabe icii eynen fheo yan difiier nadit eatpbaagea, daa wirdil epn «arseichen aMyaea IroaMa nnde efser boften gebördt.** Do die aeil tÜkm qwam noch der recberaage nnde daa kynt eyn raon mm, do qn—en Üim
1} aoTcrtmien. 2) d. h. Vienna im narboneneischen
Gidiien, da« heatfge Yieaiie.
Digitized by Google
eldeni yn groise Ibckl» ndt raodrteii sys aidkl gtlotm ttide wvren «ya gcrae Ms gawBit nie vtrdtn 1« fttit, dM sie is yim eyn ledi- cheo IfittB «B^ Mlib is iir 4lM iNKfflr. «idd Inr JMs iHT eyne iastla vsa d« Mere dte ksitset Sewiodi, sJfto wart «n dir Mme Judas tm Seariolk Bs sotd» d» dift fliPstyM 'dss Isiitt n das wasser spacirta fdb wd« «rsaefa, Ais das wmr das sdMreyadwQ haUe b£i geworffen, mikt tadt das «ff aada vaiit das fcyat doryoas» das aaoi si« s« ir heyine- Uehen, weoa sia keia kyat baHa, awlo aiacfcle sieh grols mil d^ani Dnde sprach, sie trage eya kyat aada I^Ue skh n kyadaAfftls aada sprach, har war« ir Aoa.
81. Wie Jodw utfom tmUt «nbigk» Alba Jadas ayaes jam all «as, da eatpfayng die Itaniyaaa so Sea* riath tyaaa laaa bey yraoi aBdbea laaBiia^ aade do der Aen etnnis grals wart, ds tal an Jadas v9 abMastas allka laage das teyae natar Jada&a aaiis, das kar eya faadafiofk wera oade Saida bälieb sayaia bmdar aal- «aicfcea aade aadarleaigfc taya. Das sdenele iidi Jadas aade vH kiip fwnsfaie brader yn haTsaadä sl^gk ea todt aade ieek do ieigen Jbera- salaai aada qwam do yaa Pylatas bonf^) unde der gawan oa gar Kap, waaa eye itslichs bat seynea gleichea