Wt i è i i * M.sAV«Vt i l «jy/AiP

■IO

=00

in

LO

DOCUMENTI DI STORIA ITALIANA

PUBBLICATI A CU.JA

DELLA R. DEPUTAZIONE SUGLI STUDI DI STORIA PATRIA

PEB LE PROVINCIE

DI TOSCANA, IIFI'TMBKU E DELLE MABCBE

CKONACHE

bei

SECOLI XIII E XIV

ANNALES PTOLEMAEI LUCEìw:

SANZAKOME IUDICIS GESTA FLORENTINORUM

DIARIO DI SER GIOVANNI DI LEMMO DA COMUGNORI

DIARIO D'ANONIMO FIORENTINO

CHRONICON TOLOSANI CANONICI FA VENTINI

VOLUME UNICO

IN FIRENZE

PRESSO O. I»- VIKUSSKUX COI TIPI DI M. CELLINI E C.

ALLA GALILEIANA

1876

Digitized by the Internet Archive

in 2010 with funding from

University of Toronto

http://www.archive.org/details/cronachedeisecolOOfire

DOCUMENTI

DI STORIA ITALIANA

PUBBLICATI A CURA

DELLA R. DEPUTAZIONE SUGLI STUDI DI STORIA PATRIA

l'KR LE riiOVINCIK

DI TOSCANA, DELL'UMBRIA E DELLE MARCHE

Tomo VI.

CRONACHE

SECOLI XIII E XIV

ANNALES PTOLEMAEI LUCENSIS

SANZANOME IUDICIS GESTA FLORENTINORUM

DIARIO DI SER GIOVANNI DI LEMMO DA COMUGNORI

DIARIO D'ANONIMO FIOREXTINO

CHRONICON TOLOSANI CANONICI FAVENTINI

Volume Unico

I N F I R E N Z E

COI TIPI DI M. CELLINI E C. alla Galileiana

LS76

ver

9737U

AI LETTORI

Dopo avere illustrato la storia italiana del Secolo XV con le Com- missioni di Rinaldo degli Albizzi, e le storie municipali con le Cronache Fermane e Viterbesi, la R. Deputazione in questo VI Volume ha raccolto alcune Cronache antiche dei secoli XIII e XIV, le quali a buona ragione vogliono considerarsi come fonti storiche di grande autorità ; sia perchè raccolgono le tradizioni dei tempi affatto mancanti o poverissimi di storie, sia perchè sono testimonianze spesso uniche di fatti sincroni ai loro scrit- tori. Il gran conto in cui oggi giustamente si tengono tutte le antiche scritture che hanno carattere di fonti storiche dalle quali poi scaturisce la Storia studiata , fa sperare che anche a questo Volume miscellaneo non debba mancare il pubblico favore che accolse i precedenti.

Gli Annali di Tolomeo da Lucca e la Cronaca faentina del Tolosano, per quanto fossero già divulgati colle stampe, pure meritarono ambedue di essere emendati da gravissimi errori, e l'importanza grande che hanno questi due cronisti, giustificano le cure che vi furono spese per darne una lezione genuina e corretta. I Gesta Florentinoricm del Sanzanome erano inediti quando la R. Deputazione ne deliberò la stampa, e come cosa ine- dita si sarebbero oggi offerti agli eruditi, se la compilazione di questo vo- lume che è andata per le lunghe oltre le previsioni , non avesse dato tempo

VI PREFAZIONE

all' Hartwig di precedere con la sua la nostra pubblicazione. Dobbiamo però avvertire, che siccome il libro dell' Hartwig venne in luce quando si era da noi già compiuta la stampa del Sanzanome, così di nessun giovamento ha potuto esserci il lavoro del dotto tedesco , che per ragione di data sarà pure la prima edizione divulgata di questa Cronaca. Già per quello che ri- guarda il testo, tanto F Hartwig quanto noi, abbiamo tratto la copia dallo stesso codice e sarebbero riusciti inutili i confronti tra l'una e l'altra stampa ; e per quello che riguarda i commenti , il fine che si propone la R. Deputa- zione nelle sue pubblicazioni , non consentirebbe che qui si disputasse sui giudizi manifestati dall' Hartwig intorno alle fonti della Storia Fiorentina.

Si danno come inediti il Diario di ser Giovanili di LemmoJ e il Diario anonimo sul Tumulto dei Ciompi, documenti che possono ugualmente inte- ressare gli studiosi della storia e della lingua.

Le prefazioni apposte a ciascuna Cronaca dal Socio che ne curò la stampa , danno ragione dei Codici dai quali furono tratte le inedite , e dei raffronti di stampe e di codici che si praticarono per dare più corrette le ristampate. Tali cure, unite agli indici copiosissimi per nomi e per cose che fanno seguito al Tolomeo ed al Tolosano, confidiamo che valgano a render facile agli eruditi lo studio di questo Volume, il quale oltreché per la ma- teria, si raccomanda per la diligenza che vi posero i dotti scrittori incari- cati di compilarlo.

M. Tabarrini

Segr. della R. Deputazione.

Di Roma, nel Maggio 1876.

ANNALES

PTOLEMAEI LUCENSIS

AB ANSO MLXI AD AN. MCCCIII ■»i >< rumili

A MENDIS INNUMERIS EXPURGATI

AC AD INTEGBAM LECTIONEM AD FIDES! CODICUM RESTITUII.

STEMMA DELLA FAMIGLIA FIADONI

TRATTO DALLA RACCOLTA DELLE ARMI DELLE FAMIGLIE

CHE SI CONSERVA NELL'ARCHIVIO DI STATO DI LUCCA.

AVVERTIMENTO

Era da più tempo desiderio fra gli eruditi che gli Annali di Tolomeo da Lucca, uno dei primi fonti di nostra istoria nei secoli XII e XIII, venissero nuovamente in luce purgati dai molti e gravi errori che li deturpano nelle stampe. Moltiplici cause, di cui sarà detto in appresso, contribuirono infatti a rendere oltre modo guasta e viziata la prima edizione che se ne fece in Lione nel 1619 (1). pregio veruno di correzione od altro miglioramento qualsiasi acquistarono nelle successive ristampe che ne fecero i collettori della Biblioteca dei Padri (2) , e il Muratori nella Raccolta delti Scrittori delle cose di Italia (3) , essendo che altro non si facesse che riprodurre materialmente il medesimo originario testo corrotto.

Come sia finalmente riuscito di ricondurre a buona lezione il testo del nostro Annalista, emendandolo dove errato, supplendolo dove mancante coll'aiuto di nuovi codici , sarà prezzo dell'opera discorrere brevemente ,

(1) Ptolemaei Lucensis , Episcopi Torcellensis , Annales. Ab. An. saltit. MLXad MCCCIII. Lugduni apuJ Iacobum Roussin M. DC. XIX; 8.°

(2) Bibliotheca Patrum , tomo XXV , pag. 949.

(3) Script. Rer. Italie, tomo XI, col. 1249-50.

6 AVVERTIMENTO

premettendo una succinta notizia intorno alla persona dello Scrittore , del quale generalmente è conosciuto poco più oltre che il nome.

I.

Fra le antiche famiglie popolane di Lucca, da lungo tempo venute meno , tennero onorato luogo i Fiadoni , ricordati da numerose carte dei secoli decimoterzo e decimoquarto. In una dell'Archivio Capitolare di Lucca per mano di ser Ciabatto de' 13 di novembre 1263 , si nomina Iacopo Fiadoni come possessore di beni a confine con altri di proprietà del Ca- pitolo di san Martino (1). Da altro documento si apprende pur anche il nome della contrada dove erano le loro case , che fu nel punto della città che di quel tempo si denominava Puteo Tereldo , oggi Pozzotorelli ; Homodeus de Puteo Tereldo q. Rainonis Iacobì Fiadonis * si legge in uno strumento per ser Iacopo Cassiani de' 14 di giugno 1271 (2). Di chi nascesse Tolomeo non si ha positiva certezza , non essendo costume da antico di notare la paternità delle persone dedicatesi al chiostro, come fu di lui che da giovinetto abbracciò l' istituto de' PP. Predicatori.

Fatta però ragione dei tempi , e degli anni in cui respettivamente vissero i vari soggetti di questa famiglia di cui si trova memoria , si può con buon fondamento tenere per un dei figli di quel Rainone di Iacopo Fiadoni , mentovato nella carta allegata qui sopra , fratello per conseguenza ad Omodeo o Amadeo , che quivi comparisce come contraente in una permuta di beni coll'abbazia di Sesto , e a Puccio , ossia Iacopo dello stesso Rainone, il cui nome si legge in atto per ser Bartolommeo di Gherardino Tacchi de' 15 di settembre del 1296 (3). I quali due fratelli Omodeo e Iacopo dovettero esser cittadini di qualche conto e assai avanti nelle grazie del popolo, essendo

(1) Arch. Capit. Pergamena S. 35.

(2) Arch. pubb. decontratti.

(3) Arch. come sopra.

AVVERTIMENTO 7

che , l'uno , e l'altro s' incontrino più volte sul cadere del secolo XIII e sul cominciar del seguente nell'officio di Priori delle società delle armi , magistratura popolana intesa a difendere e sostenere i diritti del maggior numero , contro la potenza e i soprusi dei grandi , delle quali il nostro Annalista pone l'origine nell'anno 1197 (1). In fatti fu quello il tempo in cui a cagione dei contrasti suscitatisi in Alemagna dopo la morte di Ar- rigo VI per la successione all' impero , lasciati i Comuni della Toscana in balìa di stessi , colsero il destro per iscuotere il giogo de' Duchi , dei quali ultimo , Filippo , fratello del defunto imperatore , allora in armi contro il competitore Ottone di Baviera favoreggiato da Innocenzo III pontefice. Nel quale generale commovimento prevalendo la parte popolana, come quella che tutto aveva da conquistare contro la supremazia dei grandi devota all' impero , donde traea lustro e privilegi , e quindi all'autorità che da esso emanava dei Duchi , fu sollecita di provvedere ai propri interessi , costituendosi con ordini propri , i quali a poco a poco introdotti nel civile reggimento , ne divenner da ultimo la parte principale , anzi il tutto sull'entrare del secolo XIV.

Se non che la famiglia Fiadoni venuta in auge durante quell'aura di fortuna che forse non spirò mai propizia alle comunali franchigie , e ispiratrice di opere grandi alle toscane repubbliche , dovette assai presto venir meno non trovandosene più memoria oltre il secolo XIV. Anzi gli ultimi documenti risguardan due femmine; l'una delle quali figliuola di Puccio di nome Ghisliuccia maritata a Coluccio del q. Bartolommeo Buoncristiani testava per ser Bartolommeo di Giovanni Lunardi a 11 di marzo del 1333 (2) ; e 1' altra figliuola di Amadeo , di nome Tolomea , fu badessa d' un monastero di vergini nel suburbio della città, come da pergamena dell'Opera di santa Croce per ser Guido q. Ghetto Forteguerra de' 10 dicembre 1340 in cui Soror Tholomaea filia q. Amadei Fiadonis abatissa Monasterii s. Caxiani ad Vicum etc. , riceve un legato ordinato in. suo favore con atto di ultima volontà da Iacopo q. Bindo Galganetti per mano dello stesso notaro (3).

1 Eodern anno MCLXXXXVII ut in actis Lucensibus scribitur dicuntur primae factae Socielates, quarum auctores fuerwnt Rodulphus Viviani et Lottus Chiatri. Ediz. di Lione, pag. 121.

(2) Arch. di Stato, provenienza dallo Spedale di S. Luca, libro >£« 2, reg. 17.

(3) Arch. di Stato, provenienza dall'Opera di S. ^<, lib. G., reg. IX, e. 170 t.

.'8 AVVERTIMENTO

Venendo al nostro Tolomeo , non potrebbe con tutta certezza stabilirsi l'anno della sua nascita. Il Muratori nella prefazione alla Storia Ecclesiastica del medesimo Tolomeo inserita nel tomo XI delli Scrittori delle cose d'Ita- lia (1) , cita un manoscritto nel quale si dice nato il 1236.

Sebbene ei nulla dica del luogo ove si serba , e qual fede possa meritare , tuttavia si ha buon fondamento di credere che il manoscritto indichi il vero anno della nascita di Tolomeo , concordando con esso numerose testimonianze di eruditi lucchesi , fra i quali giova di ricordare più spe- cialmente Niccolò Pinitesi studiosissimo delle patrie antichità , il quale nelle sue Memorie intorno alle Famiglie Lucchesi che serbansi Mss. nella pub- blica libreria , parlando di quella de' Fiadoni , ha queste precise parole :

« Di questa casa fu il 1236 Bartolommeo Fiadoni, che si fece frate e < fu Vescovo di Torcello , e sotto abbreviato nome si chiamò Tolomeo da « Lucca che scrisse le cronache » (2).

Tuttoché il Pinitesi vissuto nella seconda metà del secolo XVI , sia distante un buon tratto da Tolomeo, gli si vuole tuttavia prestar fede , perchè diligente e accurato nel l'accogliere le notizie , perchè essendo ereditario nella sua famiglia l'amore alle memorie della città , fra le carte de'suoi antenati , fra i quali fu un Gherardo vicino ai tempi di Tolomeo , che a detto del Lucchesini (3) , fu autore di una storia di Lucca oggi perduta , potè trovare la notizia , registrata di poi nella opera Ms. sopra allegata. Nella quale è altresì da notare altra particolarità , e cioè che il nome battesimale del nostro scrittore fu Bartolommeo , del quale , col tron- camento della prima sillaba si fece Tolomeo; nome sotto il quale unicamente fu conosciuto. Che però il Pinitesi anche in questo abbia detto il vero , oltre quanto già ne opinarono l'Altamura , V Echard e 1' Ughelli, si raccoglie da questo che in tutti quanti i documenti ed atti autentici contemporanei è costantemente scritto il nome di Tolomeo , come appunto si scrive lati- namente quello di Bartolommeo troncata la prima sillaba (Tholomaeus). È anzi un po'singolare il vedere come di quel nome abbreviato siasene sotto

(1) Rerum Italie, script, tomo XI, pag. 741.

(2) Bibliot. pub., libro segnato P, Ms. nnm. 853.

(,3) Memor. e Docum. per servire alla storia 'li Lucca, voi. X, lib. VII, pag. 451.

AVVERTIMENE i 9

la penna delli scrittori formato un altro al tutto diverso , quasi cbe il nostro Scrittore fosse stato battezzato nel nome di alcuno dei Lagidi, o dell'astro- nomo e geografo alessandrino , anziché in quello del santo Apostolo delle Indie. Vero è che in verun atto autentico o documento dell'età sua è detto Bartolommeo , onde potè credersi generalmente che il nome suo fosse ve- ramente Tolomeo , e quindi lo prendessero a scrivere latinamente nel modo che usavasi parlando di coloro che lo portarono {Ptolemaeus) (1).

Ignoto è l'anno in cui vestì l'abito de' Padri Predicatori nel convento di San Romano di Lucca , come s' ignora ogni altro particolare di sua giovinezza. Le prime notizie intorno alla vita di Tolomeo fa duopo raccoglierle da vari tratti della sua Storia Ecclesiastica ; fra i quali è da notare primieramente quello che tocca alle sue relazioni con San Tommaso d'Aquino , dove narra d'essere stato non pur suo discepolo , ma familiare e confessore : quemque * egli scrive , ego probavi inter homines quos numquam novi , qui saepe suam confessionem audivi , et cum ipso multo tempore conversatus sum familiari ministerio , ac ipsius auditor fui (2). Il che dovette essere nel tempo in cui l'Aquinate da Parigi dove dettava Teologia, venne a Roma chiamatovi da papa Urbano IV, cioè dal 1261 al 1269 , nel qual anno si ricondusse a Parigi. Tanta familiarità e intrinsichezza con un uomo il quale non ebbe chi lo pareggiasse d'ingegno, e lo superasse di santità, è certo un grande argomento a favore della dottrina e della bontà della vita del nostro Tolomeo : onde Giuseppe Antonio Sassi giustamente ebbe a scrivere al Muratori : Nohis non leve argumentum relinquens quanto ille (Ptolemaeus) eximiae integritatis opinione floruerit * cui familiariter adeo Angelicus doctor delicatiorem sui partem , conscientiam videlicet suam credebat (3).

fu quella la sola volta che gli fu dato di conversare coll'Aquinate ; imperocché essendo questi stato costretto dai superiori dell'Ordine a istanza di Carlo I d'Ansio fratello di San Lirici di Francia ad accettare la cattedra

(1) Avremmo volentieri restituita hi primitiva grafia de' documenti ; ma nel dubbio che potesse nei meno esperti nascere qualche confusione di nomi, ci siamo attenuti all'uso già da secoli in- valso, e seguitato dagli scrittori.

(2) Histor. Ecel. , Iib. XXIII, cap. Vili in Muratori, Script. Rer. Iteti., tomo XI, pag. 1169.

(3) Muratori, Script. Rer. Hai., tomo XI, Post. Praef. ; pag. 750.

10 AVVERTIMENTO

di Teologia nell'Università di Napoli, nel recarsi a Roma a fare atto di obbedienza al Pontefice , fu quivi incontrato da Tolomeo , il quale gli si fece compagno nell'andata da Roma a Napoli ; onde ei fu presente al fatto della prodigiosa guarigione operata dal Santo sulla persona di fra Raimondo che infermato per via, correva grave pericolo della vita (1). Il qual fatto sulla testimonianza di Tolomeo si legge registrato negli atti del processo per la canonizzazione dell'Aquinate, pubblicati dai Bollandisti negli Ada Sanctorum del mese di marzo (2).

giunti in Napoli l'abbandonò; poiché narrando Tolomeo di certa visione avuta dall'Angelico, soggiunge: Hanc autem visionem audivi Neapoli ab ipso referri et cura quadam laetitia (3).

Se non che la morte avvenuta di l'i a breve di San Tommaso venne a sciogliere crudelmente la unione di quelle anime virtuose.

Avendo il pontefice Gregorio X intimato un Concilio generale in Lione , in cui dovea trattarsi principalmente l'unione della Chiesa Greca colla Latina, vi aveva particolarmente chiamato Tommaso d'Aquino, la cui opera stimava di molto momento , per l'autorità grande del nome diffuso e celebrato in tutta Cristianità , e per la soda e vasta dottrina congiunta a mirabile modestia di vita , e a temperanza e dolcezza di modi che gli attirava gli animi più restii.

Ossequente il sant'uomo alla volontà del Pontefice si era posto in cammino , quando giunto appena nella Campania , colpito da Serissima malattia dovè riparare nel convento de' monaci circestiensi di Fossa Nova dove ai 7 di marzo 1274 passò alla gloria de' Santi. Tolomeo ne ricevette l'annunzio in Napoli dov'era tuttavia dopo la partenza di s. Tommaso. Post tres dieSj scrive Tolomeo , Nuncius venit Neapoli de Campania nuncians nobis transitimi dicti patris et doctoris (4).

A dimostrare la riverenza e l'affetto che Tolomeo gli aveva portato vivente , altro non potendo , si fece nella Storia Ecclesiastica a mettere in

(1) Ilistor. Eccl., lib. XXIII, cap. X. Quivi si legge Raimondo, forse in iscambio di fra Regi- nal'lo, come sta nei Bollandisti, e nei biografi del Santo.

(2) Ada Sanctorum Marta a Io. Bollando et aliis collecta , tomo I , pag. 706.

(3) Histor. Eccl., lib. XXIII , cap. XVI.

idem, lib. XXIII, cap. IX, col. 1170.

AVVERTIMENTO 1 1

rilievo i fatti principali della sua vita , esaltandone le virtù e la dottrina , ponendo in mostra le opere dell' ingegno , che forse pel primo registrò e descrisse paratamente. Anzi si vuole che alla sua diligenza nel riferire per singolo i titoli delle molte scritture di San Tommaso debbasi la conoscenza di alcuna che oggi si crede perduta. Nella parte seconda delle Memorie della Religione domenicana in Lucca raccolte dal P. Federigo Vincenzo Di Poggio si nota come nella Biblioteca del convento di San Romano (2) fosse già un codice che conteneva un primo libro o trattato sulle Sentenze, che parrebbe fosse cosa diversa dai quattro libri sulle Sentenze di Pietro Lombardo , scomparso fin dai tempi di Tolomeo. Il quale in fatti nella Storia Ecclesiastica dopo avere nella rassegna delle scritture di San Tommaso registrato i quattro libri di Pietro Lombardo , dice in ultimo : Scripsit etiam tempore quo fuit Romae de quo supradictum , iam magister existens* primum _. super sententias > quem ego vidi Lucae , sed inde subtractum nusquam ulterius vidi (1).

Dalla stessa Storia Ecclesiastica di Tolomeo si ha riscontro eh' ei percorresse la Francia visitando gli Archivi de' Monasteri di varie città dove rinvenne documenti di non lieve importanza rispetto alle sue ricerche. Scribitur ab aliquibus , dice in un luogo , et ego inveni in Archivis Beati Hilarii apud Pictavium quod Concilium Arianorum ec. (2). E altrove : Et nota quod in quodam monasterio Galliae Aquitanae inveni symbolum istud ec. (3). E forse per la stessa ragione trovavasi in Tarascona intorno al tempo dei famosi Vespri Siciliani , donde vide apparecchiate nel Rodano le navi che dovean condurre l'esercito ad occupare la città di Vienna sul medesimo fiume , che il re de' Romani , Rodolfo , aveva assegnata in dote alla figlia Clemenza , maritandola a Carlo Martello figliuolo a re Carlo di Sicilia : linde quando Sicilia rebellavit * factus erat apparatus navium in Rhodano circa Tarascone _, quem ego vidi ad invadendum Viennam, narra Tolomeo negli Annali , non però nella edizione di Lione , dove si tace la particolarità che egli vedesse cogli occhi propri quell'apparecchio di navi.

(1) Histor. Eccl., lib XKIIt , cap. XV, col. 117:i. (■>) Ibidem , lib. V, cap. XXII. (3) Ibidem, lib. VI, cap. VI.

12 AVVERTIMENTO

A un uomo della inente e della esperienza di Tolomeo non potevano mancare , come non mancarono gli uffici e le dignità nell'Ordine a cui ap- parteneva. Gli atti e le memorie del convento di San Romano in cui aveva vestito l'abito di San Domenico fanno quindi in poi frequentemente onorata menzione di Tolomeo. Copriva appunto l'ufficio di Priore il 1288 quando in Lucca si tennero i generali comizi dell'Ordine de' Predicatori , nella quale occasione il Comune e i privati concorsero con larghi sussidi alle spese , come ci ricorda lo stesso Tolomeo negli Annali : Isto anno fuit celebratimi Capitulum generale fratrum praedicatorum Lticae * quod fuit honorabiliter susceptum a Lucensibus cimi fama totius quasi orbis, Tunc Lucerne Connine donavit Capitulo ccccc florenos; multi etiam cives fecerunt largas eleemosinas Capitulo (1). Nel qual solenne consesso Tolomeo venne acclamato predicator generale (2).

Non dovette però rimaner lungamente coi suoi Religiosi di San Romano ; imperocché il 1294 era in Aquila dove fu presente, com'egli narra, alla inco- ronazione di Celestino V. Trasferitasi poi la curia col nuovo Pontefice a Napoli, egli pure vi si recò e prese parte alla processione del clero e del popolo della città che lo supplicava di non rinunziare alla sedia pontificia , al che d'altro lato lo stimolava una parte dei Cardinali, a capo dei quali era Benedetto Gae- tani che poi gli successe col nome di Bonifazio Vili. Ma nonostante le preghie- re, e il favore che apertamente gli dimostrava il re Carlo, Celestino persistè nella risoluzione di rassegnare il pontificato ; onde la vigilia di Natale fece il gran rifiuto; non direm per viltà, come piacque al nostro grande Poeta, ma più presto per sentimento di virtuosa umiltà non stimandosi da tanto nella timorata coscienza da sostenere grave peso, egli che passata la vita nell'eremo , quanto abbondava in opera di santità , altrettanto difettava di esperienza e di avvedutezza contro le frodi e gli scaltrimenti dei cortigiani e sollecitatori di grazie , onde veniva facilmente aggirato , con iscapitame la dignità del supremo gerarca : Propter inexperentiam regiminis , scrive Tolomeo , circa fraudes et hominum versutias _, in quibus curiales multum vigent (3).

(1) Ediz. di Lione, pag. 204.

(2) Di Poggio , Memor. cit

(3) ffistor. Eccles., lib. XXIV, cap. XXXI.

AVVERTIMENTO 13

Tornato in Lucca fra i suoi, di cui fu nuovamente Priore nel 1295 (1) vi sostenne diversi carichi e commissioni per conto dell'Ordine , o per mandato del vescovo Paganello, come in atto per ser Astanova Saladini da Montopoli de' 6 di febbraio 1295 (2) , o in qualità di esecutor fiduciario di ultime volontà , come da carta per ser Guido Caldovillani de' 22 del medesimo mese ed anno (3) , o in quella di paciere a troncar litigi , come in istrumento rogato ser Dario Dardagnini de' 24 di giugno 1298 (4). E proseguendo , si legge nelle Memorie di San Romano ch'ei resse in qualità di Priore il Monastero di Santa Maria Novella di Firenze negli anni 1301 e 1302 , e poco appresso fu Definitore provinciale (5) in Orvieto , Spoleto ec.

Altri onori ed officj non si vede che avesse nella sua religione ; bensì alcuno dovette averne, come vedremo, nella Curia pontificia che papa Cle- mente V avea trasferito in Avignone. Certo è che ei colà dimorava nel 1309 presso il cardinale Leonardo Guercino detto Albanese dalla città di Albano di cui era vescovo (6) , come attesta una carta del convento di San Romano in data dei 29 di ottobre di quell'anno, con cui nella qualità di esecutore testamentario della contessa Capoana vedova del conte Ugolino da Dono- ratico nomina i frati Ugone ed Opizzone suoi procuratori a trattare alcuni negozi per conto di quella eredità , che attesa la lontananza non poteva trattar di persona (7).

E poiché ci venne fatto di ricordare la contessa Capoana non vogliamo lasciar di notare l'errore nel quale caddero gli scrittori che la dissero vedova del celebre conte Ugolino, soggetto di tanta commiserazione nel divino Poema, mentre essa fu vedova di Ugolino di Guelfo e nipote del primo ; detto Nino , e

(1) Come tale è qualificato in atto per ser Astanova Saladini de'6 Febbrajo 1295. Ardi, di Stato, perg. >■£■ , provenienza da San Romano.

(2) Arch. suddetto , idem.

(3) Arch. sudd. , perg. 20, prov. idem.

(4) Arch. sudd., prov. idem. Federici Domenico Maria , Istoria de' Cavalieri Gaudenti; Ven., 1787, tom. I, pag. 241. Tom. II, Docum. CIV, pag. 163.

(5) Di Poggio, Mem. cit.

(6) Leonardo Petrasso detto di Guercino dal luogo dov'era nato, nella diocesi di Alatri ; creato cardinale e vescovo di Albano il 2 di Marzo 1300.

(7) Arch. di Stato ec ., prov. San Romano, edito da G. Sforza, Dante e i Pisani ec. Pisa, Va- lenti , 1873 , pag. 175.

H AVVERTIMENTO

più comunemente il Brigata (1), compreso esso pure fra gli altri spenti di fame, e ricordato dall'Alighieri nel XXXIII dell' Inferno (2). Il conte Ugolino della Gherardesca avo del marito della Oapoana ebbe in donna Margherita de'Pan- nocchieschi , contessa di Montegemoli ; laddove la Capoana fa figliuola al conte Ranieri da Panigo della montagna bolognese , come da strumento dell'Archivio di San Romano per ser Guglielmo del q. Arrigo Macinghi de' 27 di Agosto del 1297 (3). Prima di sposarsi a Ugolino detto il Brigata era stata moglie a un Lazzaro di Gherardino Lanfranchi da Lucca, da cui aveva avuto un figlio, a nome Maghinardo, che premorto a lei il 1297 die appunti» motivo all' istrumento pur ora allegato , col quale la Contessa per , e come tutrice del conte Matteo da Donoratico avuto dal secondo marito , dispone intorno alla eredità di Maghinardo. Venuta in Lucca dopo l'eccidio de' Gherardeschi ebbe la ventura di porre la sua fiducia in uomo che n'era deo-no , cioè nel nostro Tolomeo che l'assistè con affetto paterno. Di che ella venendo a morte il 1308 lo instituì esecutore dell' ultima sua volontà , e in grazia di lui lasciò ricchi doni ai frati di San Romano , e volle esser sepolta nella loro chiesa, ove tuttora si vede sul suo sepolcro l'effigie di lei scolpita in marmo , sebbene in parte consanta , vestita dell'abito della religione domenicana colla iscrizione che segue :

•J* DOMINA CAPUANA COMITISSA UXOR DNI.

UGOLINI DE DONORATICO ET FILIA COMITIS

RENERII UNA CUM D. BEATRICE ET D.

MAGHINARDO FILIIS DICTE CAPUANE

A. D. MCCCVIII. (4)

(1) Dal Borgo Flam. , Dissert. XI. Litta , Famiglie celebri italiane : Famiglia della Gherar- desca, aggiunta dal cav. Passerini.

(2) « Innocenti facea V età novella ,

« Novella Tebe, Uguccione e '1 Brigata « E gli altri duo che il cauto suso appella

Divina Comm., e. XXXIII lnf.

(3) Arca, di Stato ec. , perg. num. US , prov. San Romano. Questo documento corregge l'er- rore nel quale caddero il Dal Borgo e il Passerini , di creder cioè che lucchese fosse il secondo marito della Capoana; mentre all'opposto fu prima maritata in Lucca, poi in seconde nozze a Ugo- lino della Gherardesca.

(4) Baroni Bart., Raccolta delle Iscrizioni sepolcrali lucchesi. Il Dal Borgo la riporta con parole diverse.

AVVERTIMENTO 15

Essendo poi sorte questioni fra Tolomeo ed alcuni de' Gherardeschi di Pisa in ordine a certe somme da doversi erogare in opere pie secondo la volontà della testatrice , il pontefice Clemente V delegò a deciderle, udite le parti, il Pievano di Castelfranco con bolla de' 28 di giugno del 1309 (1).

Un tratto di fiducia consimile gli usò il cardinale Albanese già nominato, il quale nel trasferirsi da Avignone a Roma infermatosi in Lucca , dove morì, testando ai 30 di novembre 1311 oltre un lascito di trenta fiorini d'oro, lo chiamò esecutore della sua volontà (2).

Le quali dimostrazioni di fiducia da personaggi qualificati e costituiti in dignità son prova evidente dall'alto concetto di probità in che era tenuto generalmente.

Durante la sua dimora in Avignone vogliono scrittori autorevoli che gli fosse conferito l'officio del Bibliotecario pontificio ; e Giovanni XXII lo avesse eletto a suo confessore; ma dell'uno dell'altro recano in mezzo autentico documento che ne faccia testimonianza. Il Campi nella Storia Ecclesiastica di Piacenza vorrebbe anzi che Tolomeo fino dal 1272 sotto il pontificato di Gregorio X avesse ottenuto l'officio di Prefetto della Vaticana ; ma oltre che non produce al solito veruna prova , non è nemmanco da credere , stante 1' età , e il non avere di quel tempo avuto peranche occa- sione di segnalarsi presso il Pontefice.

Ma quello che non pare potersi assentire al Campi , può facilmente concedersi al Cave, all'Ughelli, al Quetif, riferendosi alla dimora di Tolo- meo in Avignone ; perocché certo non avrebbe ragione il suo lungo soggiorno in quella città, massime dopo la morte del Cardinale Albanese, senza am- mettere che vi esercitasse qualche ufficio presso la curia o il Pontefice.

Nemmanco si spiegherebbe come Giovanni XXII gli affidasse la cura di un vescovato in età che meno lo rendeva adatto all'esercizio dell'episcopal ministero , ove non si supponesse nel Papa l' intendimento di premiare in tal modo i servigi renduti alla santa sede , o alla stessa persona di lui.

Che che piaccia di crederne, certo è che Giovanni XXII con Breve de' 15 di marzo del 1318, come ne fa fede il Bollano de' padri Predicatori,

(1) Dal Bor<ìo Flam., Raccolta di Diplomi Pisani ec. Pisa, 1765, Dipi. I, pag. 1.

(2) Baluzii Steph. , Miscellanea novo ordine digesla ec, Lucae , 1765, tom. IV, pag. 610.

16 AVVERTIMENTO

conferì a Tolomeo il vescovato di Torcello, al quale per altro non si recò per tutto quell'anno e parte del seguente , prestò giuramento di soggezione al Patriarca di Grado , da cui dipendeva quella chiesa prima de' 17 di no- vembre del 1319 (1). Qui però lo aspettavano i guai ; e per poco non vi perdette il credito e la fama acquistata in ottanta anni di vita.

Il veneto Flaminio Cornaro pubblicando nel 1749 gli antichi monumenti della Chiesa di Torcello a illustrazione di quella Diocesi , die fuori un do- cumento intorno al vescovo Tolomeo, il quale non tornerebbe certo in sua gloria ; anzi non poco carico ne verrebbe alla sua memoria , conciossiachè vi comparisca nientemeno che spergiuro, ribelle al Patriarca, e reo di altri delitti. Vagliate però queste accuse , e ridotte al loro giusto valore col ri- scontro dei fatti ond'ebbero origine , ci è avviso che men severo debba es- sere il giudizio dei posteri. Quanto al reato di spergiuro , lo si vorrebbe effettivamente incorso pel solo fatto di non avere adempiuta una formalità, forse non sempre osservata , e caduta in disuso , sebben compresa nel giu- ramento che il nuovo eletto dovea prestare innanzi al Patriarca di Grado. In virtù di una clausula di quell'atto, il vescovo di Torcello era tenuto di recarsi ogni anno personalmente a Grado nel festivo de' SS. Ermagora e Fortunato e sborsare cinque soldi di piccioli. Era questo, come ognun vede, un semplice omaggio , che in segno di soggezione V inferiore dovea rendere al superiore. Ora per averlo una volta dimenticato , il documento dice ri- cisamente del vescovo perjiuri labem incurrisse et perjurii esse crimine irretitimi (2). più solido fondamento ne par di vedere negli altri gra- vami, essendoché non si aggirino intorno a verun fatto preciso e determinato, ma in modo vago e generico ora s' imputi il vescovo di abusi o di eccessi nell'esercizio del suo ministero , ora lo si appunti di mala amministrazione della sua chiesa ; di che per altro a dir vero , più che il prelato si chia- mano in colpa certi nepoti ed altri che gli stavano attorno e ne tradivano la buona fede , il che non sarebbe difficile a credere di un uomo giunto alla estrema vecchiezza. Chi poi si fossero e come si chiamassero quei nepoti . di cui nell'atto si tace nome e cognome , non è riuscito di rintracciare. A

(1) Monum. Eccl. Torcel. , parte I, pag. 79.

(2) Ecclesiae Torcellanae antiquis monvmentis illustratele , authore Flaminio Cornelio (Cor- narci). parte I, pag. 81.

AVVERTIMENTO 17

dir breve , quello che vi ha di certo , ed anche per altri riscontri rimane dimostrato , si è che Tolomeo venuto a rottura col Patriarca si tenne per alcun tempo dal rendergli la dovuta obbedienza resistendo ai suoi ordini e non curandone l'autorità, onde giustamente fu colpito dalle censure. Riprovevole veramente fu la condotta di Tolomeo ; ma le sue colpe furono unicamente l'effetto di un passeggero turbamento dell'animo , il quale ha la sua ragione nel fatto ond'ebbe causa il dissidio , non espresso nel documento pubblicato dal Cornaro , ma risultante da altri non meno autorevoli , e di incontestabile veracità. Ecco il fatto come sta nell' Ughelli (1).

Mancata per morte la Badessa del Monastero di Sant'Antonio di Tor- cello , spettava alle monache adunate in capitolo il designare colla mag- gioranza de' voti quella di loro che dovesse succedere alla defunta. Ora avvenne che non essendo riuscite a mettersi d'accordo, i voti andaron divisi tra suor Biriola Zeno , suor Fontana Loredano ; ed anche una terza , suor Caterina Gradenigo. Portata la cosa dinanzi al vescovo Tolomeo , questi pro- nunciò in favore della Loredano ; di che la Zeno si richiamò al tribunale del Metropolitano , il quale accolto il richiamo , cassò il decreto del Vescovo , e dichiarò eletta la stessa appellante. Punto Tolomeo da quell'atto da cui si tenne umiliato, nulla curandosi della sentenza, confermò con nuovo de- creto la elezione della Loredano , e ne ordinò l'esecuzione. Indignato il Patriarca a siffatta resistenza del Vescovo , lo richiamò all'obbedienza , l'ammonì severamente e minacciollo delle censure. E poiché ammonizioni, minacce valsero a vincerne la contumacia, il Patriarca pronunziò contro di lui la scomunica, che confermata dal Sinodo provinciale, fu solennemente pubblicata il 2 di agosto 1321 (2).

Si scosse finalmente Tolomeo, e dando luogo alla ragione, riconobbe il suo fallo ; onde revocati i precedenti decreti alla presenza di Pietro abbate di San Tommaso de' Burgundi a ciò specialmente delegato , mise la Zeno in possesso dell'abbazia , conforme la sentenza del Metropolitano. Dopo di che suor Biriola Zeno entrando nell'officio di Abbadessa , agli 11 di set-

(1) Ughelli Ferd. , Hai. Sacra. Venetiis, 1720, tom. V, pag. 1395 in additionibu3.

(2) Eccl., Torcell. etc, loco cit.

3

]8 AVVERTIMENTO

tembre 1323 prestò giuramento nelle mani del vescovo Tolomeo. Con ciò fu quietato il dissidio e ristabilita la concordia degli animi.

E cbe le cose passassero veramente di questa guisa , si mostra evi- dentemente da questo , cbe come Tolomeo fu tornato alla obbedienza del Patriarca nel fatto dell' Abbadessa , si revocarono le censure , più si parlò di spergiuro od altro, e Tolomeo fu lasciato in pace al governo della sua chiesa nella pieuezza della potestà vescovile, come dimostrano documenti autentici degli anni 1324 e 1325. Finalmente, giunto all'ultima decrepitezza, cessò di vivere nel 1327 o in quel torno, avendosi l'elezione del successore ai 28 di febbraio del 1328 (1).

Tale fu la vita di Tolomeo, che non tenendo conto di una passeggera aberrazione prodotta da grave perturbazione dell'animo, fu quella dell'uomo eminentemente probo e virtuoso , utile alla religione di cui sostenne le fatiche con zelo ; alle umane discipline cui rivolse l'opera dell' intelletto , e die frutti lodevoli quanto consentirono le condizioni dei tempi in cui gli avvenne di vivere.

IL

Narrato quel che ne fu dato raccogliere della vita , torna ora che di- ciamo delle opere dell' ingegno. La prima e di maggior lena è senza manco la Storia Ecclesiastica , cui gli piacque d' intitolare Historia Ecclesiastica nova* perchè forse fu il primo nell'età in che visse a raccogliere e ordinare in XXIV libri quanto era stato scritto su questa materia in antico da Eusebio da Cesarea, Damaso papa, o meglio Anastasio Bibliotecario, San Girolamo, Sant'Agostino , Isidoro Ispalense e Gennadio ; e più giù , da Orosio , Paolo Diacono , Ammonio o Amoino ed Egi nardo ; e prossimi a lui , Vincenzo Bellovacense , Martino Polono , l'arcivescovo Cosentino , Siccardo , Riccardo e Goffredo da Viterbo. Dalla venuta di Cristo si stende fino all'elezione di

(1) Ughei.li, Ital. Sacra, loc. cit.

AVVERTIMENTO 19

Bonifazio Vili , avvenuta il 21 dicembre del 1294 ; o come altri vogliono fino al 1313, essendo in ciò discordi i pareri degli eruditi. Il Quetif, alla cui opinione si accosta Cesare Lucchesini (1) , sull'autorità dei codici esa- minati nella libreria del Collegio di Navarra , e in quella del Colbert , i quali cessano col 1294 , è avviso che Tolomeo non scrivesse più oltre , e che il seguito sia opera di altro scrittore ; il che è poi indubitato rispetto ad altra continuazione che giunge fino al 1336 , quando già Tolomeo era morto. Confortano la sentenza del Quetif il sapersi che i manoscritti d' Italia conosciuti dal Muratori procedon concordi fino al 1294 , e discordano poi nel rimanente , e che inoltre nella lettera con cui Tolomeo sottopone il suo lavoro all'esame e al giudizio di Guglielmo di Godino (2) che non prima del 1312 fu creato Cardinale , non fa cenno di questa dignità , usa altro titolo che quello di paternità: Vestrae paternilatì _, dice la lettera, curavi transmittere ( la Storia Ecclesiastica ) cuìus me correctioni et examinationi committo tanquam doctori et professori sacrae paginae in schola parisiensì et eiusdem ordinis. Praedicatorum _, ac sicut lectori sacri Palata quondam in Romana Curia constituto (3). Il vedersi che quivi si enunciano le qua- lità di lettore un tempo del sacro palazzo , di dottore e maestro nella Uni- versità di Parigi e si tace di quella più eminente di Cardinale , è un forte argomento a favore dell'opinione che l'opera fosse indirizzata al Godino prima che questi fosse innalzato alla dignità cardinalizia, e che conseguentemente Tolomeo avesse cessato di scrivere prima del 1312 nel qual anno gli fu conferita. Che che piaccia di crederne , il Muratori pubblicò la Storia Eccle- siatica di Tolomeo nel tomo XI degli scrittori delle cose d' Italia (4) sopra un testo serbato nella Biblioteca Ambrosiana di Milano , del quale ebbe copia da Giuseppe Antonio Sassi prefetto della medesima f valendosi anche

(1) Scriptores Ordinis Pracdir. etc. Inchoavit R. P. F. Iacobus Qietif, absolvit R. P. F. Iacobus Echard. Lutetiae Parisiorn.m, 1719, tomo I, pag. 541. Licchesini, Mem. e Docum. per ser- vire alla Storia di Lucca, tomo IX, pag. 110.

(2) Guglielmo de Ooudin nato in Baiona. dell'ordine de' PP. Predicatori, creato maestro de! sacro palazzo da Clemente V; Cardinale prete del titolo di S. Cecilia, 24 dicembre 1312. Vescovo di Sabina il 1317 , + in Avignone il 133C.

(3) Nella lettera che precede la Storia Ecclesiastica.

(4) Ptolemaei lucensis Ord. Praedic. Histor. Eccl. a Naliv. Chris/i e/c. Script. Per. Ital. . tomo XI, pag. 741.

20 AVVERTIMELO

di altro esemplare della Libreria Capitolare di Padova. Sarebbe stato a desiderare che il Muratori avesse avuto agio di esaminare alcun dei codici che si serbano in Francia , i quali son da credersi genuini , essendo l'opera come nata colà , e quivi primamente divulgata ; laddove in Italia si conobbe per avventura più tardi , dopo esser passata per diverse mani che vi me- scolarono o aggiunser del proprio. Lo stesso Muratori non si chiama punto soddisfatto de^ codice su cui condusse la propria edizione , ed aggiunge che avendo mandato la sua copia a Roma onde fosse conferita con altro esemplare della Vaticana , niun prò ne ritrasse ; anzi incominciata la colla- zione , ebbe tosto da smettersi , come inutile il proseguirla , per essere il codice Vaticano non men viziato dell'Ambrosiano (1). Onde dovè rimanersi contento alle poche correzioni che gli vennero somministrate dal manoscritto di Padova , che sebbene lodato dal Tomasini , non è tuttavia di mano anteriore al secolo XV.

Se al Muratori fosse toccata la sorte di abbattersi in codici più antichi e sinceri , oltreché avrebbe avuto modo di dare al pubblico una buona edizione della Storia di Tolomeo , se ne sarebbe fors'anche venuto a chiarire qualche punto oggidì controverso, e si saprebbe a qual giudizio doversi attenere rispetto a certe invenzioni , che alcuni pretenderebbero essere state messe in voga da Tolomeo , come , a modo di esempio , quella oggi tritis- sima della papessa Giovanna. Tolomeo in fatti riporta quel favoloso racconto come tratto dalla cronaca di Martino Polono. Ora gli eruditi sostengono che nel cronista polacco non s' incontra il menomo cenno di quella favola , che il Muratori dice essere un trovato della fine del secolo XIII o del principio del seguente ; onde Tolomeo per poco non avrebbe anche a dirsi un falsario. Se non che il P. Quetif dimostra con testimonianze inoppugnabili che la favola della papessa era divulgata già prima del 1261 , riportando in prova il passo di uno scrittore morto appunto in quell'anno (2) ; e mentre assicura che la medesima non si legge in veruno dei codici sinceri della cronaca di Martino , non nasconde che sul declinare del secolo XIII venne intrusa in qualche esemplare donde la trasse Tolomeo. Ciò basterebbe ad assolverlo da

(1) Muratori, Op- eie., in Praef., pag. 743.

(2) Script. Ord. Praedìc. , tomo I , pag. 365-367.

AVVERTIMENTO ~I

qualunque taccia; ma il P. Federigo Vincenzo di Poggio sollecito della buona fama di Tolomeo e dell'onore della sua religione , non se ne contenta, e vuole che come la fiaba della papessa fu intrusa in qualche esemplare della cronaca di Martino , così venisse del pari intrusa nei codici della storia di Tolomeo , che per altri riscontri è noto essere andati soggetti ad alte- razioni di ogni maniera. E non potendo recare in prova le stesse testimonianze che altri furono in grado di addurre rispetto a Martino Polono , ei si fa forte di un altro argomento dedotto da ragioni di luogo e di persona. Egli tiene come impossibile che un uomo che viveva nella Curia pontificia ove dovea coprire qualche importante officio ; che usava familiarmente cogli uomini più eminenti per dignità e dottrina , e sottoponeva il suo lavoro all'esame e alla correzione d' uom versatissimo nei sacri studi , fosse così fuori del senno da volere accreditare un racconto tanto inverosimile, quanto ingiurioso alla santa sede , e che ad ogni modo fosse lasciato correre da tanto solenne maestro in divinità , qual fu Guglielmo Godino , creato di a breve per merito, cardinale di santa chiesa e vescovo di Sabina. Lo argomento non manca a dir vero di molto peso ; ma tuttavia non basta a convincere che Tolomeo non accogliesse quella favola nella sua storia. Mezzo unico a ciò sarebbe il poter dimostrare che non era nell'originale presentato al Godino , o non si legge nei primi esemplari che si serbano in Francia ; il che non consta che veruno erudito siasi fin qui preso il pensiero di mettere in chiaro.

Non possiamo però passarci di notare come l'aneddoto della papessa conforme è narrato nella storia di Tolomeo si legge senza la menoma variante in alcune edizioni della cronaca di Martino , salvo che ove il testo del cronista ha correttamente trivio ., termine com' è noto degli scolastici indicante le tre discipline , grammatica , rettorica e loica , la stampa mura- toriana con ridicolo scambio legge Terenzio. La quale identicità , e mede- simezza non pur sostanziale, ma di parole, potrebbe per avventura indurre a supporre che la novella della papessa foggiata nella medesima forma venisse intrusa ad un tempo in alcuni esemplari della cronaca di Martino, e della storia di Tolomeo , donde poi passasse nelle stampe.

È noto come il monaco Gerberto vissuto nel secolo X abbate di Bobbio, poi Arcivescovo di Reims, poi di Ravenna, quindi Cardinale, e per ultimo Papa col nome di Silvestro II per acume straordinario d' ingegno e vastità di dottrina che precorreva i suoi tempi quasi prodigio di quell'età , fosse

22 AVVERTIMENTO

fatto segno ai più strani commenti. Quel suo tenore di vita che avea dello insolito e avventuroso ; quello straordinario favore di principi che gli si facevan discepoli ; quel rapido ascendere da bassa fortuna fino al supremo pontificato, anziché ascriversi a forza straordinaria d'ingegno , a un fortunato svolgersi di avvenimenti, apparivano in quella vece agli occhi del volgo, come cosa fuori dell'ordine naturale , e l'opera di qualche arcana potenza. Di che incominciarono in breve a correre sinistre voci che ogni suo lieto successo, ogni trovato ingegnoso della sua mente attribuivano a virtù d'arte magica. Le quali voci di continuo alimentate dalla credulità delle plebi, e dall'invidia degli emuli , diffondendosi largamente e prendendo forma , detter poi vita ad una leggenda , la quale narrava come Silvestro II avesse a prezzo dell'anima stretto un patto collo spirito delle tenebre , in virtù del quale questi si era obbligato di fargli riuscir prospero ogni disegno : leggenda che passò in tutte le cronache del medio evo , comprese quelle di Martino Polono e del nostro Tolomeo.

Rispetto al primo nulla dicono gli eruditi , contenti a notare che la assurda leggenda rimase confutata e ridotta a nulla dal card. Bironio e dal Mabillon ; ma quanto al secondo il buon domenicano che era venuto in difesa di Tolomeo nel fatto della papessa Giovanna, nega ricisamente che parole di tanto vitupero contro Silvestro II e ingiuriose alla santa sede , possano essere uscite dalla sua. penna , e cogli stessi argomenti adoperati nell'altro caso , sostiene che in Tolomeo venissero intruse malignamente a sfregio della Chiesa di Roma.

Sebbene non fosse nel nostro disegno d'entrare in siffatti particolari della storia di Tolomeo , che allo scopo di questo discorso bastava l'aver descritto in modo generale , ciò non di meno vedendo come da altri fossero stati presi in particolare esame , stimammo di non doverci rimanere dal dirne alcuna cosa a maggior chiarezza di coloro cui piaccia di leggere e di giudicare secondo il proprio convincimento. .

Del resto , ove per poco si ponga mente ai tempi nei quali scrisse l'autore , poveri di generale cultura , privi dei tanti sussidi che abbondano ai giorni nostri , può ciascuno di leggieri comprendere come a ordinare un corpo di storia che dalla venuta di Cristo a Bonifazio VIII abbraccia da tredici secoli , occorressero faticose ricerche , e copia grande di libri , merce a quei giorni rarissima , mancando lo strumento più potente e spedito a moltiplicarli e diffonderli , vale a dire la stampa trovata a mezzo il secolo

AVVERTIMENTO 23

dopo. Solo a consultare i molti scrittori antichi e contemporanei nominati nella lettera al Cardinale di Baiona (1) premessa alla Storia Ecclesiastica dovè rovistare archivi e biblioteche, e svolgere codici e libri senza numero, non perdonando a disagi e fatiche : E ipso discimus, scrive il Sassi allegato più sopra , nulli eum labori pepercisse ut codices omnes tum veteres tum suo tempore aequales evolveret.

E qui sarebbe veramente il caso di ripetere quel che fu detto più volte, che cioè a dirittamente giudicare della dottrina e del merito di uno scrittore, fa duopo innanzi tutto riportarsi colla mente all'età in cui gli avvenne di vivere , studiando con animo scevro da preconcetti l' indole propria dei tempi , il grado di coltura e le opinioni che in essi predominarono , come elementi e condizioni da cui generalmente s' informano e prendon vita le opere dell' ingegno. Giudicata a questa stregua l'opera di Tolomeo merita di esser tenuta in pregio ; e gli si vogliono condonare e la rozzezza dello stile comune di quel tempo a cosiffatti scrittori, e gli anacronismi frequenti, e le storielle e le favole che oggi la critica più volgare rifiuterebbe. Ad ogni modo si vuole aver sempre presente che le rozze cronache dei secoli XIII e XIV , ci dettero più tardi le storie condotte col magistero dell'arte , che non si sarebbero avute senza di quelle.

Riservandoci adire in ultimo degli Annali, come a luogo più acconcio, secondo l'ordine per noi divisato in questo discorso , ci spediremo rapida- mente delle altre scritture di Tolomeo. Anzi della più parte non daremo che i nudi titoli , trascrivendoli dal Quetif o dal Fabricio , senza nulla aggiungere sul loro conto , per non esser giunte fino a noi , o ignorarsi dove ora si custodiscano.

Fra queste è una Storia che l'autore chiamò tripartita * prendendone il nome , se non il disegno da quella di Cassiodoro , distribuita conforme il titolo in tre parti. L'una dovea discorrere dei fatti de' romani Pontefici; l'altra delli scrittori che ne tramandarono, la memoria ; la terza degli Impe- ratori (2). Tolomeo l'allega talvolta in altre scritture , e vi rimanda il let-

(1) Cioè, Guglielmo Godino , denominato il cardinal di Baiona, dalla citta in cui era nato. Titolo però che non era nella lettera indirizzatagli dall'autore e aggiunto posteriormente , come altrove si è detto.

(2) Ciò sembra raccogliersi da quello che l'autore stesso ne dice nel lib. I , cap. I , della Storia Ecclesiastica.

•24 AVVERTIMENTO

tore (1). Ma chi può dire di averla veduta, o sappia indicare dove si trovi ? Il Lucchesini dubitò persino che ella non sia uscita giammai dalla penna di Tolomeo; che questi avesse bensì in animo di scriverla, e secondo l'ordine divisato la citasse , ma non gli venisse poi fatto di colorire il disegno (2).

Altre opericciuole ricordate dal Fabricio (3) , sono la genealogia di re Carlo di Sicilia e di sua stirpe , che il Duchesne inserì nel tomo V delli Scrittori delle cose di Francia, altra genealogia di Roberto Guiscardo e dei principi suoi discendenti che tennero il regno di Sicilia , che sta nel Tesoro del Grevio e nel Baluzio ; ambedue poca cosa , e non altro che brani tratti dalla sua Storia Ecclesiastica , e da altri raffazzonati ; 1' Essamerone , che se il titolo non inganna dovea trattare dell' Opera dei sei giorni , ossia della creazione , ma che nessuno sa dove sia.

Notissima per contro , in grazia dell'Autore che la immaginò e parte ne scrisse è l'opera sul reggimento de' principi De regimine principum o De Rege et Regno che lasciata interrotta da San Tommaso d'Aquino a mezzo il capitolo IV del libro secondo, ebbe compimento da Tolomeo, che riprenden- dola dove restò l'Aqninate vi aggiunse un terzo e quarto libro. Non è mancato chi abbia sostenuto esser ella per intero fattura di San Tommaso ; ma il P. Quetif con saldi argomenti combatte siffatta opinione , oggidì rifiutata generalmente dagli eruditi , i quali tengono senza contrasto che Tolomeo continuasse l'opera del suo maestro (4). Lo stesso P. Quetif cita due codici , l'uno Colbertino , e l'altro Vaticano del trattato suddetto fatto volgare dal medesimo Tolomeo

Nella Biblioteca del Fabricio enumerando le varie scritture di Tolomeo o che gli vengono attribuite , gli si ascrive una strana opinione intorno al concepimento di Cristo nel sen della Vergine ; ma con errore manifesto. Imperocché non fu già Tolomeo , ma altro frate di religione diversa , vissuto due secoli dopo , cioè Pietro da Lucca , il quale predicando in Mantova sostenne non essere stato il Divin Redentore concepito nel modo ordinario , ma di tre gocce di sangue vicino al cuore ; sentenza che confutata da Ba-

(1) Negli Annali , all'anno 1276 , non però nella edizione di Lione.

(2) Memorie e documenti ec, tomo IX, pag. 110.

(3) Bill. lat. med. et inf. aetatis , tomo VI, pag. 120 e seg.

(4) Script. Ord. Praed. , tomo I.

AVVERTIMENTO 25

tista Mantovano , fu poi condannata da papa Giulio II , con Bolla de' 7 di settembre del 1311 (1). Il più volte ricordato P. Vincenzo Federigo di Poggio, a ragione ne riprende il Fabricio , o meglio il suo continuatore ; sa perdonare al dottissimo Gio. Domenico Mansi, il quale annotò, e in parecchi luoghi corresse quell'opera , di aver lasciato correre siffatto errore che avrebbe potuto di leggieri emendare ; onde convien dire che gli sfuggisse.

Il Fabricio gli attribuisce altresì una continuazione alla cronaca di Martino Polono , che però niuno ha veduto , e dee tenersi come non esi- stita giammai. Altri citano una cronaca dei Papi , che non altro è se non la sua Storia Ecclesistica ; ed eziandio una cronaca degl' Imperatori , che avea promesso , ma non comparve ; e gli Annali Lucchesi , scambiati come pare coi noti Annali di cui diremo tra breve , forse perchè in questi più specialmente si narra dei fatti di Lucca. Finalmente voglionsi escludere dalle scritture di Tolomeo le Vite dei Papi che sedettero in Avignone , senza eccettuarne quella di Clemente V, sebbene apparisca dettata da un lucchese, facendosi in essa menzione di alcune particolarità spettanti a Lucca e suo territorio che altri avrebbe trascurato; perchè come avverte il Lucchesini , in ciò contraddicendo al Muratori , l'autore dimostra che abitasse in Lucca mentre scriveva , laddove Tolomeo di quel tempo dimorava in Avi- gnone (2).

Ma tempo è ormai di stringere , venendo a quella tra le scritture di Tolomeo che sopra ogni altra ha reso noto generalmente il suo nome , vale a dire gli Annali. Entrando a parlare di questi, gioverà il premettere come avvenisse che dopo tre secoli dalla morte dell'autore vedessero la luce la prima volta.

Lo scozzese Tommaso Dempster , nobile scrittore di libri di storica eru- dizione, intorno all'aprile del 1618 con biglietto indirizzato alla Signori.) di Lucca mostrava desiderio che gli fossero somministrate alcune particolari notizie concernenti la Repubblica, delle quali contava valersi in un'opera che stava divisando intorno alla Storia d' Italia (3). Ciò fu come il primo

(1) Bollano domenicano, voi. \"I I , png. 20".

(2) Memorie e documenti ec. , loco cit.

(3) Ardi, di Stato di Lucca, Relazioni al Consiglio generale , N.» 493, parte segreta, e. 40.

4

■v-

26 AVVERTIMENTO

germe donde venne la stampa degli Anuali di Tolomeo. Imperocché dallo insieme degli atti del senato su questa materia si raccoglie che non pure fu stabilito di mandare al Dempster con certe riserve le notizie richieste ; ma che , come da cosa nasce cosa , la domanda dello Scozzese fé' rampollare nella mente dei senatori il pensiero di rendere di pubblica ragione gli Annali di Tolomeo , non che le storie di Nicolao Tacci. Di che data cura a sei cittadini che dovessero esaminare e proporre quello che paresse da farsi , si riferiva da questi il 3 di Luglio 1618 di avere rivisto Tolomeo , e di essersi resi certi come nulla vi fosse di pregiudizio , ed anzi sarebbe tornato ad onore che se ne facesse la stampa , consigliando però di condurla in modo che non apparisse fatta d'ordine pubblico ; conforme fu decretato che si facesse. Anzi a meglio colorire la cosa , se ne commise la stampa in Francia , in luogo di farla eseguire in Lucca od altra città vicina. Rispetto poi alle Storie del Tucci , per essere opera moderna , come si disse , e toccarvisi avvenimenti di fresca data , parve prudente il soprassedere , e non risol- vervi sopra che dopo maturo esame ; il che non venne poi fatto , andò, più oltre il pensiero di pubblicarle (1).

I medesimi cittadini a cui era stata commessa l'esecuzione di questo negozio avvisavano il 5 di agosto 1619 essere giunte in Lucca 300 copie della edizione già eseguita in Lione ; al seguito del quale annunzio il Con- siglio generalo decretava il 9 dello stesso mese che se ne distribuisse una copia a ciascuno degli ascritti all'ordine senatorio (2).

Dai conti della Camera si ritrae come si spendessero nella stampa scudi centotrenta , rispondenti a L. 728 della odierna moneta italiana (3).

II libro porta la intitolazione « All'amplissimo Senato della Repubblica Lucchese » , a nome dello stampatore di Lione Iacopo Roussin , colla data de' 30 di aprile 1619.

Il manoscritto sul quale fu eseguita la stampa , forse l'unico che allora si conoscesse , stava nell'Archivio segreto o Tarpea dell'antica Repubblica ; ed

(1) Arch. di Stato, Docum. cit. a e. 69 t.

1,2) Ivi, Consiglio generale, N.° 364.

(3) Ivi , Uffizio dell'Entrate , libro contabilità dell'anno 1619, e. 40.

AVVERTIMENTO 27

è oggi in quello degli atti dello Stato di Lucca. È un codice cartaceo in foglio piccolo di mano del secolo XIV, di carte 38 o facce 76 di minuto carattere ; così definito nell'avviso a chi legge : Ewemplar vetustissimum ac venerane! ti/n (sed) midtìs locìs carie corrosimi et emanuensis pariter insci- tia depravatimi.

Questo , rispetto al materiale ; quanto alla parte formale o sostanza del libro, dopo alcune parole a mo' di proemio, in cui si citano sentenze della Scrittura e di antichi filosofi , l'Autore incomincia la narrazione col 1060 stando al frontespizio , ma più veramente col 1061 dall'esaltazione al Ponti- ficato del milanese Anselmo Badagio Vescovo di Lucca col nome di Ales- sandro secondo , e la conduce fino all'anno 1303 in cui termina colla conferma fatta da papa Bonifazio Vili di Alberto d'Austria a Re de'Romani.

Come in tutte le istorie intorno ai tempi medio-evali e così negli Annali di Tolomeo , son parte principalissima le relazioni tra il Pontificato e l'Im- pero , come le due potestà supreme , donde non senza dolorosi conflitti moveva il generale indirizzo politico e religioso di quell'età. Sotto questo aspetto gli Annali di Tolomeo nella brevità loro abbracciano la universalità degli eventi che si svolsero entro lo spazio di tempo suddivisato , seguendo la traccia di qualche cronista che di breve tratto lo precedette, massime di Martino da Troppau suo confratello nella religione domenicana , conosciuto comunemente sotto il nome di Martino polono , fin dove questi arriva colla sua cronaca ; cioè fino al 1278 in cui cessò di vivere. Ma tenuto conto dei fatti più principali , si ferma di preferenza su quelli che lo toccano più da vicino ; e Guelfo per nascimento e per istituto , minutamente discorre dei fatti di Firenze centro di parte guelfa in Toscana , e più particolarmente di quelli di Lucca , guelfa essa pure , per lo più collegata con quella , e sopra tutto sua patria , traendo i particolari che narra dai pubblici registri dell'una e dell'altra città , che cita ad ogni passo coi nomi di Acta vel gesta. Floren- tinorum ; gesta Lucensium J registrimi lucense _, documenti oggi perduti. E qui è da notare, come indole propria dei tempi, che quanto più la materia s' informa a sentimenti di spirito municipale o di parte , tanto maggiormente si allarga e si avviva la narrazione. Quindi è che le piccole guerre tra Lucca e Pisa prendono gran parte del libro ; bene inteso che per Tolomeo la prima è sempre vincitrice della seconda , come questa è sempre vincitrice dell'altra pei cronisti pisani. E il vero è che ambedue davano il miserando spettacolo di città che separate da breve tratto di suolo si odiavano mor-

28 AVVERTIMENTO

talmente , e si straziavano rabbiosamente a vicenda per meschine rivalità municipali o di parte; piaga funesta delle italiane repubbliche del medio evo, e principio delle secolari sventure onde fu travagliata l' Italia.

Quanto al merito e alla importanza di questi Annali , sarebbe qui da ripetere in gran parte quel che fu detto ad altro luogo , onde volentieri ce ne passiamo ,• senza che, stimeremmo soverchio l'aggiungere al giudizio che scrittori autorevoli già da tempo ne pronunziarono. Basti qui solo accennare essere essi il primo e solo lume di storia per le cose di Lucca di quasi tre secoli , ed uno dei monumenti per antichità più venerandi di storia pei tempi che si dicon di mezzo : libro , se vuoisi , di non amena lettura , ma profittevole ed opportuna a quanti si piacciano di rintracciare nello studio de' vecchi tempi le origini di quella civiltà che di secolo in secolo progre- dendo , talvolta con soste , ma progredendo pur sempre , pervenne sino a noi; e ciò a doversi adoperare, sviata che fosse, di richiamarla ai veri principii , ritemprandola nelle virtù e nella fede de' padri nostri.

III.

Resta per ultimo che si dica delle ragioni che ci mossero a imprendere questa nuova edizione , delle cure spesevi intorno ad ottenerne quanto fosse possibile la correzione ; e degli aiuti che ci si porsero in codici o altro a darle l'assetto nel quale ora la presentiamo al pubblico intelligente.

Fu già avvertito in principio come la prima edizione che di questi Annali si fece in Lione riuscisse oltremodo guasta e scorretta ; con mi- glioramento di sorta si ristampassero nel Tomo XXV della Biblioteca dei Padri, e nell'XI degli Scrittori delle cose d'Italia; perocché altro non si facesse che riprodurre materialmente il testo impresso in Lione coi medesimi guasti e le stesse lacune di quello. E già nell' avviso al lettore , come ac- cennammo testé , l'esemplare sul quale fu condotta la stampa è detto : Multis locis carie corrosimi , et emanuensis pariter inscitia depravatum. Ma ciò non è il tutto ; che più grave sconcio s' incontra nel manoscritto. Mancante , com'esso dovette essere fin da tempo remoto , di parecchie carte , furon

AVVERTIMENTO _'J

queste supplite da mano ignota intorno alla metà del secolo XVI. E qui è dove appunto occorrono le alterazioni e i difetti maggiori. Imperocché chi prese a supplir quelle carte non si fece il menomo scrupolo di restringere e compendiare come gli parve , in modo che con poche parole frettolosa- mente si spaccia di quanto avvenne nello spazio di oltre 50 anni (1) non registrando anno per anno che qualche accidente o fatto locale , come la rovina di una casa , o di una torre con uccisione di persone , o alcun feno- meno naturale , o il nome del potestà, od altro consimile , accennando appena interrottamente a qualche avvenimento di fuori. Contro 1* uso costante di Tolomeo non è neppur mantenuto P ordine di successione dei Romani Pon- tefici voluto da questa ragione di storie sotto forma di annali , dei quali appena è che alcuno se ne rammenti per incidenza. In quella vece si leg- gono certi particolari che non sono di Tolomeo , come quelli che si riferi- scono alla doppia edificazione di Pietrasauta , o s' introducon persone che non furono del tempo suo come il pistoiese Zozomeno vissuto oltre un secolo dopo , chiamato in testimonio di vittorie riportate dai Lucchesi sopra i Pisani (2).

Le quali intrusioni furon causa che alcuni fosser tratti in inganno , e qualche erudito prendesse l'autore in sospetto di men veridico. Nel caso di Pietrasanta , a modo di esempio , il dottor Giovanni Lami mentre vorrebbe far credere non esser suo intendimento di sostenere l'autenticità del famoso editto Viterbese , oggidì rigettato dalla massima parte degli eruditi, nel quale è detto che Pietrasanta fu edificata da Desiderio su quel di Luni , intende dimostrare che se si vuol cancellare tutto quell' editto , ciò si debba per altre ragioni che pel racconto di Tolomeo , il quale a detto suo non merita in questo veruna fede , perchè contraddice apertamente a stesso , ponendo 1' edificazione di Pietrasanta nel 1255 , mentre avea poco innanzi narrato, esser ella stata edificata dai Lucchesi nel 1242 , in modo che Y una as- serzione distrugge l'altra (3). E poiché Tolomeo nel medesimo contesto

(1) Le carte che mancavano ne! Manoscritto sul quale fu fatta la stampa, comprendevano Io spazio di 77 anni , cioè dal 1188, al 1265; ma le mutilazioni e le alterazioni principalmente si scor- gono da pag. 130 a pag. 146 dell' ediz. di Lione.

(2) All'anno 1254 a pag. 143.

(3) Lami dott. Giovanni, Lezioni di antichità Toscane, Parte 2.», Lezione IX, pag. 314.

30 AVVERTIMENTO

avea parlato dell' edificazione di altro borgo nella Versilia , cioè di Campo Maggiore o Camaiore , così il Lami non solo estende le sue censure anche a questa parte della narrazione di Tolomeo ; ma crede inoltre col dimostrare la falsità di questa, di avvalorare la sua sentenza sul conto di Pietrasanta. A provare l'assunto reca in mezzo una carta dell'anno 768 già pubblicata dal Muratori nel tomo I delle Antichità italiane (1) tratta dall'Archivio arcivesco- vile di Lucca , nella quale è nominato il monastero di San Pietro : Mona- sterium Sanati Petri de Campo Malore. Dunque , dice il Lami , se Campo Maggiore esisteva fino nel 768 , è falso l'asserto di Tolomeo che lo dice fon- dato nel 1255 ; e come è favoloso in questo , si dee tenere per favoloso anche nell'altra parte del suo racconto ; talché per il povero Tolomeo non vi sarebbe proprio più scampo. Se non che il P. Federigo Vincenzo di Poggio che più volte vedemmo prender le difese di Tolomeo , scende ora nuovamente in campo a salvarlo dalli strali del Lami. Con lettera de' 19 di marzo 1779 indirizzata ai compilatori delle Novelle letterarie che si pubblicavano in Firenze , mostra primieramente come Tolomeo non abbia punto contraddetto a stesso , per- chè il passo ove Pietrasanta si dice fondata dai Lucchesi il 1242 è appunto uno di quelli che furono intrusi nelle carte supplite nel secolo XVI (2).

In secondo luogo , sta bene che di Pietrasanta si abbiano memorie ante- riori al 1255 ed anche al 1242, avendosi un diploma di Federigo I a favore de' nobili di Garfagnana e della Versilia dato appunto in Pietrasanta ai 12 di quell'anno ; sta bene del pari che di Campo Maggiore abbiasi ricordo sino dal secolo ottavo. Ma da tutto questo non ne consegue che Tolomeo abbia narrato il falso , ove si faccia distinzione tra territorj portanti i nomi di Pietrasanta e di Camaiore e i borghi loro omonimi, sorti più tardi per ragioni di comune di- fesa , o comodo di convivenza , od altra qualsiasi ; come chiaramente si dimo- stra rispetto a quello di Campo Maggiore o Camaiore. La carta citata qui sopra del 768 è l'atto di ultima volontà di un Tassillone , il quale per rimedio del- l'anima sua ordina che il prezzo da ricavarsi dalla vendita de' suoi beni venga distribuito a chiese e monasteri per singolo nominati nell'atto stesso , tra i

(1) Dissert. XV, col. 876.

(2) Vovelle lett., voi. X, pag. 258 e seg

AVVERTIMENTO 31

quali si legge il monastero di San Pietro di Campo Maggiore. Ora è da sapersi che questo monastero esisteva bensì nel territorio assai vasto che conoscevasi sotto la denominazione di Campo Maggiore, ma in luogo affatto separato dal Bor- go; il quale cinto alquanto dopo di mura (1) accresciuto di fabbriche e venuto in fiore per copia di abitanti e ricchezza di traffici, acquistò tale importanza da meritare più tardi di essere elevato al grado di città , come il simile avvenne di Pietrasanta. Le vestigie che tuttora rimangono di quel monastero a distanza dalla città dimostrano vera e reale una tal distinzione. La quale ha poi piena prova o conferma in autentico documento del 1260 ; cioè nell' estimo (Jibellus extimi) delle chiese e monasteri della diocesi di Lucca compilato in quell'anno, nel quale si noverano come luoghi distinti e separati dal Borgo di Camaiore, la Pieve ^ il Monastero di San Pietro e lo Spedale San Vincenzo ., laddove come esistenti nel Borgo si notano le chiese di San Michele e di Santa Maria: Ecclesia Sancti Michaelis de Borgo Campi Maioris: Ecclesia Sanctae Mariae de Burgo ec. (2). Onde l'argomento che il Lami intendeva dedurre dalla falsità del racconto di Tolomeo rispetto a Camaiore , a provare la falsità dell'altra parte del racconto medesimo sul conto di Pietrasanta si ritorce contro di lui. Imperoc- ché dimostrato che l'asserto di Tolomeo nel fatto del Borgo di Camaiore non è punto smentito dal documento del 768 , come pretendeva il Lami , neppure varranno a smentire l'asserto dell'annalista rispetto a Pietrasanta le più anti- che memorie che si hanno di questo luogo della Versilia , dove anzi pare che oltre un primo borgo , ne sorgesse un secondo , che trovasi designato col nome di nuovo , e al quale è per avventura da riferire il racconto di Tolo- meo ; a cui d'altra parte concilia piena credenza la ragione che adduce a spiegazione del fatto , e ciò fu l'occorrenza di raccogliere e provvedere di abitazione i numerosi villici e dipendenti dei nobili di Corvara e Vallecchia, che per la distruzione delle castella dei loro signori si trovavan dispersi e senza ricovero. E poiché lo stesso Lami aveva insegnato che la parola aedificare si usò di frequente anche a denotare soltanto ingrandimento , restaurazione , od aumento di fortificazioni (3) , avrebbe potuto facilmente concedere che

(1) Arch. di Stato, Rifornì, pubbl., ottobre 1375, Regis. num. 39.

(2) Bibliot. pub., MMss. 135. - Mena, e Docum. per servire alla Stor. di Lucca; tomo IV, Iiocum. 27.

(3) Op. cit., pag. 303.

32 AVVERTIMENTO

almeno qualche cosa di simile potesse avvenire in quell'occasione senza accu- sare l'annalista di falsità. È poi singolare che mentre esercita tanto severa- mente la sua critica sul racconto di Tolomeo , beve grosso sul conto di Zozomeno , di cui anzi allega la testimonianza a dimostrare che Pietrasanta esisteva prima del 1255 , non avvedendosi il valentuomo , che quel luogo come sta nella stampa era manifestamente intruso. Quanto finalmente al nome assegnato a ciascun de' due borghi , su cui il Lami muove tante diffi- coltà , è da dire che essi ricevettero quello più meno che già ave- vano i territori sui quali vennero edificati. Solo per una singolarità acciden- tale avvenne che il nome di Pietrasanta si riscontrasse conforme a quello del Potestà. Non in altro senso potrebbero intendersi le parole di Tolomeo ex suo nomine nominavìt ; cioè secondo , in conformità del proprio cognome. Imperocché ambo i luoghi essendo posti sotto la immediata giurisdizione ci- vile ed ecclesiastica della vicina Lucca , dove niuno poteva ignorare come fossero denominati, non si potrebbe immaginar senza assurdo che s'inten- desse da Tolomeo di dare quei nomi , come introdotti la prima volta in quell' occasione.

Tornando donde movemmo , il mancamento di parecchie carte nel manoscritto che servi per la stampa fu pertanto la prima cagione onde gli Annali di Tolomeo venissero in luce cotanto viziati e corrotti. Ma oltre questo capitale difetto , s' incontrano nel manoscritto stesso , lacune nume- rosissime che impediscono o interrompono il senso ; quante appunto ne occor- rono nella stampa ; segno che il codice primitivo da cui venne trascritto fosse malconcio per modo da non permettere all'amanuense di leggerlo e decifrarlo nella sua integrità; senza dire delle corruzioni dovute alla impe- rizia di lui , che assai delle volte non dovette intendere quel che copiava , tante sono le false lezioni di cui ribocca. Si aggiungano a tutto questo gli errori tipografici, e si comprenderà di leggieri come infelicissima per ogni rispetto dovesse riuscire l'edizione di Lione.

Di che avvisatasi la Deputazione di Storia Patria per le provincie della Toscana, dell'Umbria e delle Marche, stimò di far opera utile e grata ai coltivatori delli studi storici , procurando una nuova edizione di questi An- nali possibilmente sanati e corretti coll'aiuto di nuovi codici.

Frutto dei pazienti studi a tal'uopo intrapresi, è pertanto la edizione che diamo nel presente volume.

AVVERTIMENTO 33

La prima cura che ci demmo nell'accingerci all'opera, si fu quella di far ricerca di codici sui quali , collazionando il testo stampato , poterlo emendare nei luoghi errati , e supplirlo dove mancante. La fortuna però non arrise al nostro desiderio ; imperocché , per quante diligenze adoperas- simo , rivolgendoci a varie biblioteche d' Italia , non ottenemmo riscontro che in quelle si conservassero codici degli annali di Tolomeo. Onde, riuscite infruttuose le ricerche che facemmo di fuori , ci fu forza di contentarci ai soli manoscritti lucchesi.

Per buona ventura la pubblica libreria di Lucca è da non molto venuta in possesso di due preziosi codici degli Annali , ambo del secolo XIV, i quali sono stati di grandissimo aiuto a condurre la nuova edizione (1). L'uno di questi fu già posseduto da un solertissimo indagatore e raccoglitore di patrie memorie, Bernardino Baroni, il quale ne fece dono al P. Federigo Vincenzo Di Poggio , più volte qui ricordato , onde si conservasse nella libreria del convento di san Romano , di cui Tolomeo era stato bell'ornamento ; donde poi per la legge di abolizione delle Comunità religiose , è recentemente pas- sato con altri manoscritti di quel monastero nella pubblica Biblioteca della città. Il codice è cartaceo in foglio di facce 72 di minuto carattere. L'altro de' citati due codici fu rinvenuto in un casolare della montagna d' Imola dallo illustre letterato Cav. Luigi Crisostomo Ferrucci , oggi meritamente prefetto alla biblioteca Mediceo Laurenziana di Firenze; il quale nel 1-843 (2) lo cedette all'ab. Pietro Pera morto arcivescovo di Lucca , e quindi cogli altri mano- scritti di lui pervenne nella pubblica libreria. Il codice è in membrane in forma di quarto, di facce 75 di buona lettera, e di lezione quasi costante- mente conforme all'altro sopra descritto. l'uno e l'altro sono però mutili infine , e cessano quasi al medesimo punto col pontificato di Celestino V il 1294. Hanno pure a comune il difetto di aver le prime carte lacere e guaste dall'umidità che ne ha fatto scomparire il carattere da non potersene decifrare il contenuto. In oltre , per quanto generalmente corretti , neppure essi offrono una lezione sempre sicura, com'ebbe a notare Cesare Lucchesini ,

(1) Si citano nelle note colle lettere DB per indicare che appartengono alla pubblica Bi- blioteca. 11 primo è il codice Ferrucci poi Pera, pervenutovi prima dell'altro di S. Romano che designamo colla doppia BB. Occorrendo di citare alcuna volta il Ms. su cui fu fatta la stampa, vien distinto colla lett. A , sotto cui intendiamo l'Archivio di Stato al quale appartiene.

(2) Ciò si rileva da nota apposta alla riguardia del codice, segnata di mano di Pietro Pera.

34 AVVERTIMENTO

il quale collazionato diligentemente il codice di S. Romano sul testo stampato, giudicò in più luoghi preferibile la lezione di questo a quella dell'altro.

La mancanza di un codice compiuto che per ogni rispetto nulla lasciasse a desiderare, ci persuase pertanto a non abbandonare il testo che già da lungo tempo corre tra le mani degli eruditi, contentandoci di riprodurlo sanato dalle molte piaghe ond'era deturpato, e possibilmente restituito alla sua integrità coll'aiuto de' codici suddivisati. A ciò pertanto riducemmo il compito nostro , e ci adoperammo di soddisfarvi; non senza tener conto pur anche delle varie lezioni, delle quali introducemmo a dirittura nel testo quelle che valessero a migliorarlo , ed altre ponemmo in pie di pagina. In ciò peraltro non ab- bondammo ; perchè il tener dietro alle varianti che non fossero che di parole, sarebbe stata cagione di raddoppiare il volume senza utile o costrutto di sorta, non essendo questa un'opera letteraria, di cui sian pregio la lingua e lo stile ; onde si abbia da guardare studiosamente al dettato. La schietta latinità e la for- ma elegante non son qualità da cercare in Tolomeo in libri di questa ragione.

Non trascurammo poi di tenere a riscontro anche la Storia Ecclesiastica dello stesso Tolomeo , dove si narrano talvolta quasi colle stesse parole i me- desimi fatti, il che ci valse a colmare qualche lacuna o raddrizzare qualche storpio , specialmente di nomi, o ne avemmo lume a schiarire qualche passo oscuro del testo. E poiché l'eruditissimo Mons. Gio. Domenico Mansi nelle an- notazioni ed aggiunte alla biblioteca della bassa latinità del Fabricio , a varie delle lacune della ristampa muratoriana avea contrapposto le particelle acconce a riempirle, traendole da un manoscritto suo pròprio che dopo la morte di lui s'ignora qual sorte incontrasse, anche di queste alcuna volta ci siam giovati , massime in principio dove non ci soccorrevano i codici. Finalmente qua e colà venimmo apponendo qualche noterella illustrativa di alcun fatto meritevole di speciale dichiarazione , o anche a rettificare qualche errore di cronologia od altro , con la testimonianza di autorità contemporanee , essendoci guardati dall' introdurre il menomo mutamento nel testo , ove non fosse colle parole stesse di Tolomeo. Che se, dopo tutto ciò , non riuscimmo ad ottenere la perfezione, quasi impossibile a conseguire nelle opere di questa natura , con- fidiamo che non ce ne verrà carico troppo grave dagli intelligenti, i quali consapevoli delle difficoltà che incontrano in siffatti lavori , vorranno almeno saperci grado del buon volere, onde fummo animati nell' imprendere questa

fatica.

Carlo Minutoli.

PTOLEMAEI LUCENSIS

ANNALES

Salomone attestante didicinius in proverbiis , quod laetatur homo sententia oris sui, et sermo opportunus optimus est. Ex quibus verbis ostenditur fructus scripturae secundum duos fines , ad quos ordinatur ; unus suniitur ex parte scribentis , quia hoc proprium hominis est ut delectetur in opere suo , sicut idem Salomon dicit in Eccle- siaste : Hoc, inquit, milii visum est bonum (1) ut fruatur homo laetitia ex labore suo , quo laborat sub sole. Et si hoc habet veritatem in opere humano affixo naturae inferiori , multo magis in opere intellectuali , quanto altior est operatio ; et hoc est opus scribentis , quod ab actione intellectuali procedit: et sic ex hoc verificatur sen- tentia sapientis praefati, quia laetatur homo sententia oris sui, videlicet quando scribit , seu profert. Secundus autem finis ordinatur ad audientem , vel legentem , quod plu- rimum delectat audiendo , seu legendo , si intelligantur audita vel lecta : assimilat eniru Seneca in epistola ad Lucillum scripturam cibo , quod et a sacro eloquio (2) non discordat , dicente Domino quod non in solo pane vivit homo , sed in omni verbo , quod procedit de ore Dei. In cibo autem adgeneratur delectatio , quando variatur , sic et de scriptura contingit , quia plus delectat , quando per successionem temporis novi referuntur actus et gesta sive principum , sive civitatum , sive alicuius primariae (3) personae , propter sui excelleutiam operis. Et hoc quidem demonstrant verba aucto- ritatis propositae cum subditur ; et sermo opportunus optimus est: tunc enim oppor- tunus sermo optimus dicitur , quando delectabiliter legitur , vel auditur ; quod contin- git (4) vel ex sermonis materia, quae sui natura suavitatem adgenerat, ut de coelestibus,

(1) In editione Lugdunensi corrupte legitur: mi hi visum est homini ut fruatur habere lae- Jtiarn. Emendatur cum Codd. B BB et ex eodem textu Kccles. cap. V, v. 17.

(2) Corrupte in editione : a quo auscultatiti eloquii non discordat. Corrigitur cum codd.

(3) In codd.: privatar.

(4) In impressione: constai.

3G PTOLEMAEI LUCENSIS

divinisque , quorum minima (1) habetur notitia, ut philosophus dicit in q. de aninia- Jibus , desiderabilior et delectabilior , quam certissima cognitio (2) de minimis et infe- rioribus rebus ; vel ipsius rei novitate , tanquam salutaris et insoliti cibi , qui a discubentibus avidius sumitur ; et ideo (3) talis sermo sic opportunus , hoc est pro- portionatus auditoribus debite optimus appellatur : sic memorata (4) gesta principum, ac summorum pontificum , sive civitatum , sive castrorum , quia successionem tem- poris (5) praedicta continenti sive ex parte legentis , aut audientis. Rursumque ex ipsoriun fluxibilitate ad contemptum mundi nos admonent. Congruum videtur de ipsis aliquid tradere ; sed quia serrnonis diffusio saepius fastidium generare solet, et ut testatur sanctus Gregorius , alimenta dum minus porriguntur, sumuntur avidius (6), a ducentis solum (7) quadraginta annis , vel circa , praefata gesta sumemus , inci- pientes ab Alexandro papa secundo , qui fuerat ante lucensis episcopus , et ab Henrico eius contemporaneo Imperatore , quantum reperitur ex chronicis Riccardi cluniacensis, Gottifredi Viterbiensis , fratris Martini Poloni (8) et in gestis Florentinorum et Lu- centium , ac ipsorum registro , Deo auctore qui ut in libro Sapientiae dicitur , con- servalo est omnis serrnonis , et eloquentiae , sive scripturae (9).

Anno igitur Domini MLXIII (10). Episcopus Lucensis, cui fuit nomen Anselmus, natione mediolaneusis , mortilo Papa Nicolao secundo , qui fuerat Episcopus fiorenti- nus , a cardinalibus concorditer in summum Pontiflcem assumitur , et Alexander se- cundus est appellatus, qui ante per tres annos Ecclesiam sancti Martini fecerat augmentari.

Hoc eodem anno exortum est scisma ex dieta electione ; nam convenerunt omnes Episcopi Lombardiae Liguriae et Aemiliae cum suis Metropolitanis , et eligerunt in Papam Episcopum parmensem , cui nomen Cadulus ; et in principio sui Henricus imperator videbatur eidem favere , et adversari Alexandro.

Eodem anno idem Alexander , videns se in arcto positum , Lucenses , quidem sibi primo coniunxit amore , et statuit in vita sua in Episcopatu lucano nullum Episcopum habere , sed ipsum sibi manualiter reservavit, et quasi peculiarem populum.

Anno MLXIIII. Cadulus antipapa exercitum congregat Lombardorum cum favore Henrici praefati , et Romam vadit (11) contra Alexandrum , ut sibi ibidem sedem pa- palem constituat ; sed non proflcit , immo con multa confusione recedit , et persona- rum damno.

(1) In edit. corrupte : quando habetur notitia. Corrigitur cum codd. R BB.

(2) In edit. corrupte : imperfectissima cognita. Emendatur ut supra.

(3) In edit. : quia idem.

(4) Sic explendam lacunam editionis asseruit Io. Dom. Mansi, ex cod. quem possidebat, io additionibus ad Bibliothecam latinam mediae et inflmae aetatis Io. Alb. Fabricii, Tom. VI, pag. 21, edit. Patav. , 1754.

(5) Hic et infra supplentur vacua cum codd. B BB.

(6) In edit.: suavius.

(7) In edit.: mille ex arbitrio editoris.

(8) In edit. deest Poloni. Additur ex codd.

(9) Suppletur et emendatur editio cum codd.

(10) Sed verius: MLXI.

(11) Expletur lacuna editionis cum codd. B BB.

ANNALES 37

Eodem anno Alexander civitatem luceusem multa dignitate nobilitat ; nam primo tribuit ei bullam plumbeam prò sigillo Comunitatis, ut habet dux Venetiarum. Ecclesiam sancti Martini, lucensem matricem (1), speciali decorat gratia, ut cano- nicos dictae Ecclesiae mitratos habeat in processione regulari , et sicut cardinales incedant , sicut Ravennae , et in Ecclesia sancti Iacobi de Galitia , quae compostellana vocatur.

Anno MLXV. Comitissa Mattilda eidem scribit literas multimi familiares , eidem adiutorium promittens iuxta posse contra omnem principerà , et quanicumque gentem , et ab ipso petit unum clericum honestae vitae , et gratiosae conversationis , ac con- silii sani , qui ipsam posset dirigere in agendis.

Haec autem Comitissa filia fuit domini Bonifacii marchionis Thusciae , et Lom- bardiae , secundum ordinationem Imperatorum ; sic enim tunc vocabatur Dominus dictarum terrarum , ut etiam hodie in Picena regione , et in marchia Spoletana Duce?.

Haec etiam Comitissa in tantum potentissima fuit Domina, quod puimavit sae- pius contra imperatorem Henricum , et ipsum devicit; domina multae devotionis ad Romanam Ecclesiam.

Anno MLXYI. Alexander ad instantiam dictae Comitissae tradit eidem unum cle- ricum sibi familiarem , qui dictam Comitissam in devotione Ecclesiae conservaret, quod factum fuit , cui nomen Anselmus , qui usque ad mortem domum eius gubernavit , et ipsam in agendis direxit , qui postea fuit lucensis Episcopus , ut infra patebit.

Eodem tempore (2) imperabat Henricus , tertius in genealogia Imperatorum, filius Corradi primi. Hic veniens in Italiani , Pandulphum principem capuanum ex quibusdam excessibus per eum commissis in Alamaunia secum ducit , ipsumque ibidem capti- vat , substituens in eodem loco prò ipso comitem Theatinuin.

Eodem anno Henrico recedente in Theutoniam , Cadulus iterato Romam invadit , et belluni durissimum cum Romanis habuit , et militia Comitissae Mattildae in pratis sancti Petri , faventibus Alexandre Tandem Cadulus in bello succumbit , et confusus recedit cum amissione multorum de suis , tam in morte , quam in captivitate.

Anno MLXVII. Henricus tertius moritur , reconciliatus Ecclesiae , et suum delictuin cognoscens circa favorem Caduli.

Et eodem anno Romae cuiusdam gigantis corpus repertum est integrimi , nomine Pallantis , qui fuit filius Evandri regis , cuius vulneris (3) hiatus , ubi vulneratus fuerat tres pedes et semis habebat ; corpusque eius altitudinem turris vincebat , ut scribit Martinus. Lucerna vero ad caput eius iuventa est , quae nec flatu extingui poterat , nec liquore, sed cum stilo foramine subtus flammam facto extincta est, aere per illud foramen introducto. Hunc autem dicitur rex Turnus , qui fuit Rex Thusciae occi- disse , tempore adventus Aeneae ad fontes Tiberinos post destructiouem Troiae , cuius notitia habita est ex epitaphio quod in suo habebat sepulchro , quod tale fertur fuisse : Quem lancea Turni militis occidit more suo, iacet hic.

(1) Additur ex codd.

(2) Deest in edit. : Eodem tempore.

(3) In edit. corrupte: vulnus. Emendatur cura codd. Hoc idem narrat Franciscus Petrarca: Cronica delle Vite de pontefici et imperatori. In Vinegia , Gregori , 152C, pag. 81 t.

38 PTOLEMAEI LUCENS1S

Eodem anno Henricus quartus regnat in Theutonia , qui multo tempore regnavit , et aliquando favorabilis , aliquando hostis fuit Ecclesiae , sicut processu temporis apparebit Hic primum venit Romam , et obsedit civitatem Tiberinam , ipsamque capit, multumque damniflcat.

Eodem anno fuit fames valida (1) in universa Italiae regione , multique prae inedia mortui sunt. Hic autem Henricus cum Alexandre amicitiam contrahit , eumdem- que Imperatorem confirmat.

Anno MLXVIII. Henricus de Roma desceadens iu Thusciam , et Lombardiam, omnes fautores Caduli expugnat. Quod videntes amici eiusdem ad mandata veniunt , et ad gremium Ecclesiae se recolligunt , quos dictus Henricus recipit et Alexandre Papae per solemnes nuntios scribit rem gestam , et ut ad praedictas regioues se transferat , Ecclesiam redintegraturus , et oves errantes ad caulas reducturus gregis.

Acceptat summus Pontifex praefati priucipis sollicitudinem providam , et persua- sionem clementem et piam ; sicque ad eundum in Lombardiam se parat.

Anno MLXIX , dictus Alexander cum favore memorati Henrici ad dictas vadit partes , transiensque per Lucani , gloriose ibidem susceptus est , totaque militia dictae civitatis , vel saltem honorabilior , ipsum deducit , quae insequuta est ipsum usque in partes Lombardiae.

Eodem anno Alexander concilium celebrat apud Mantuam , praesente dicto Impe- ratore, omnesque Episcopos schismaticos cum Cadulo ad gremium Ecclesiae refert, ipsosque sibi reconciliat , totumque populum sibi faventem ; contraxitque moram in toto spatio illius anni in dieta regione, prò maiori firmitate pacis et unitatis.

Eodem tempore in Africa , ut scribit Riccardus , Marrochus civitas nobilissima conditur a Mauris , qui mauritauam possident provinciali.

Eodem etiam tempore Philippus filius Heurici regis Francorum super eosdem regnat, qui quartus fuit ab Ugone dicto Capeduce Aurelianense , ut Riccardus refert, per quem cum consensu principum susceptum est regnum Franciae , deficiente vero stipite regni praefati , a quo omnes Reges praeteriti descenderunt praedicti regni.

Anno MLXX. Henricus Imperator transit in Germaniam , ibidemque multas com- mittit pugnas cum Dacis , Boemis , et Polonis.

Eodem anno Alexander recedit de Lombardia , et venit in Thusciam , et apud Lucani residentiam facit, tanquam in loco scilicet, in quo suus versabatur affectus.

Eodem anno dictus Alexander cum XXIII episcopis , et innumerabili multitudine cleri et populi , tam lucensis , quam aliorum , qui curiam sequebantur , et de Concilio venerant supradicto diversarum provinciarum , consecravit Ecclesiam sancti Martini , magnisque indulgentiis ipsam decoravit et magnificavit.

Eodem anno dictus summus Pontifex dignificavit episcopatum lucensem , cruce coram Episcopo ferenda , sicut coram Primate.

Anno MLXXI. Alexander praedictus Romam vadit cum tota curia , ibique moram facit usque ad mortem.

Circa idem tempus Robertus Guiscardi , natione Normannus , cum sua gente in- vaditi Apuliam , et Siciliani occupatam a Saracenis. Et quia dieta terra manualiter

(1) In edit. corrupte : invalida.

ANNALES 39

erat Ecclesiae tradita per Constantinum imperatorem , et Carolum Magnum , ideo volebat Ecclesia ut dictam terram Robertus ab ipsa recognosceret , et de ea horoa- gium faceret ; in quo facto inter ipsum et Ecclesiam aliqualis discordia est exorta.

Anno MLXXII Normanni qui venerant cura Roberto , hoc audientes , sicut homines fastuosi , et quibus fastus superbiae a Gallicis attribuitur , provocati ex praedictis , de Apulia recedentes venerunt in Campaniam , et terras invadunt Ecclesiae , contra quos vadunt in subsidium Ecclesiae Gotti fredus dux spoletanus, et militia Comitissae Mat- tildae , ipsosque fugant de confinibus Ecclesiae, et ipsi cum confusione recedunt.

Eodem anno tradit quaedam chronica summorum Pontiflcum , Alexandrum mor- tuum et sepultum in Ecclesia lateranensi , et hoc quidem dicit Gottifredus viterbien- sis , quamvis Martinus videatur plus dicere , quod videlicet vixerit XI annis ; alii quod IX (1), sed gesta sua cum istis magis coucordaut (2).

Anno MLXXIII , in fine anni Ildebrandus natione thuscus , patria senensis , propter laudabilem vitam suam in Papam eligitur, qui est Gregorius VII nuncupatus ex cardinalibus.

Hic Imperatorem Henricum quartum in principio contrarium habuit, propter quam causam dictum Imperatorem , cum concilio CX Episcoporum ipsum excomunicat, eo quod Romanae Ecclesiae videbatur unitatem scindere, favens scismaticis, de qui- bus infra dicetur.

Eodem anno dictus Henricus ad misericordiam Ecclesiae se convertit , et pacem petit, quam et consequutus est , sicut mos est Ecclesiae , ut piae matris. Tradunt tamen , videlicet Martinus et alii, quod poenitentia tali suppositus est, quod inter nives stetit pur aliquod spatium nudis pedibus ; et Papa Gregorius eidem post eam , omnem poenitentiam remisit (3).

Anno MLXXIIII. Imperator Henricus in Theutoniam vadit , ibique per aliquod tempus quiescit , sicut in re sibi peculiari.

Hoc tempore tale fertur accidisse monstrum in partibus Scythiae de quodam Principe, qui cum sederet in convivio, subito a multitudine murium circumvallatnr ; et cum venissent in tanto numero , de nullo curabant nisi de isto. Ille autem volens effugere murium infestationem , quandam intravit naviculam , et in mari se poneus a terra se elongabat ; quod quidem facere non potuit , ut Martinus refert , quin mures ipsum insequerentur , applicantesque navi , ipsam corrodebant ; quod videntes nautae ad portum coguntur redire; et subito alia murium multitudo ipsum circumstant , et cum illis , qui mare intraverant, dictum Principem sic invadunt, quod ipsum occidunt, perforantes interiora eius usque ad cor, et ipsum cor perforantes et corrodentes ; quo mortuo , ipsum totum consumant.

(1) In impressione errate: XVII; in Ms. IX.

(2) Sed verior sententia Martini Poloni ; tradit enim historia Alexandrum electum Ponthìcem anno MLXI et vita functum A. MLXXII. Ptholernaeus aliam praefort sententiam, quod videlicet Ale- xander in papato novem tantum vixerit annis, quia eiusdem electionem dederat in MLXIII.

(3) De hoc sic habent. codd. B BB Anno eodem se offerì ad poenitentiam supporlandam de iniuriis quae invenirentur in ipsius regimine. Propter quam causam nudis pedibus inter nivcs stetit per aliquod spati in,) unde Papa Gregorius pietaie motus poenam remisit et absolvit a culpa.

40 PTOLEMAEI EOCBNSIS

Quod si causa quaeritur , esse potuit , vel constellatio , vel Dei iudicium. Fertur etiara, ut refert idem Martinus , quod si Leopardus vulneret hominem , mures qui sunt in parti bus illis , hominem invadunt , et in loco vulueris ipsum demiugunt. De quodam etiam Principe legitur , quod a pediculis sit consumptus.

Anno MLXXV. Scisma exoritur in Lombardia; nam apud Brixiam convenientes Episcopi et alii Praelati , archiepiscopum ravennatem Papam faciunt , cui nomen Ghibertus, quem vocabant Clementem.

Isto anno dicunt aliqui Alexandrum mortuum ; sed prima sententia melior et verior est.

Anno MLXXVI. Henricus imperator recidivat in Ghibertum , veniensque in Lom- bardiam , ipsum tanquam Papam adorat et reverentiam facit , ac cum ipso Romani vadens , ab eodem coronaria imperialem assumit ; ibique papam Gregorium inveniens, ut scribit Martinus et Gottifredus , ipsum in castro Sancti Angeli includit cum omni- bus cardinalibus : conceperat enim odium contra ipsum propter duritiem , quam ostendit in prima sua reconciliatione.

Eodem tempore venerunt Romam cum dicto antipapa principales Episcopi de Lombardia, videlicet bononiensis , brixianus , mutinensis , cerviensis , et quidam alii, qui praefatum antipapam Romae cousecraverunt ; ibidemque prò Papa se gerebat , Gregorio cum cardinalibus in castro Sancti Angeli iuterclusis , per potentiam Henrici existentis ibidem.

Tunc Gregorius convocat amicos ecclesiae et requirit , videlicet , Comitissam Mat- tildam , et Robertum Guiscardi , qui iam cum Ecclesia concordaverat , et Apuliam et Siciliani cum beneplacito Ecclesiae pacifice possidebat.

Anno igitur MLXXVII. Robertus Guiscardi cum sua militia , et exercitu magno venit contra Henricum imperatorem , et smini antipapam ; quod audiens Henricus , cognoscens Romanos sibi esse contrarios , cum sua gente , et suo antipapa fugit de urbe, destructo capitolio , et civitate leonina, venitque Seuas.

Robertus autem veniens Romam , Gregorium liberat , et in suo loco restituit ; militia autem Comitissac parabat se ad veniendum , sed Robertus cum Rogerio praevenit.

Anno MLXXVIH. Gregorius concilium congregat Romae contra Henricum , et tradunt aliqui quod istud fuit concilium CX Episcoporum , de quo dictum est supra , unde omnia quae hic referuntur secundo , dicunt contigisse in principio suae electionis; sed ex his, quae ulterius dicuntur , videntur facta post quam (1) poenitentia ductus ad gremium Ecclesiae rediit ; et huic sententiae consonant quae postea de ipso dicuntur. Scribit enim Martinus , quod post ista, quae nunc sunt dieta , recessit in Theutoniam , et multa fecit contra dictum Gregorium. Nam in urbe Vormacia congregavit conci- lium XXIIII Episcoporum , et multorum baronum , ibique cassata fuerunt omnia de- creta Gregorii contra ipsum (2).

Item ibidem depositus est Gregorius , et confirmatus Ghibertus ; et hoc fuit im- mediate post recessum (3) de Roma.

(1) In edit.: prius; sed legendum post cum aliis codd.

(2) In edit.: C. Clericorum Baronum, ibique cassai de facto; sed melius in codd. ut supra.

(3) In edit.: processum.

ANKALES 41

Anno MLXXIX Gregorius in Concilio dictum Henricum deposuit ab imperio , oinnesque barones ab eius absolvit fidelitate. Postea vero invenitur reconciliatus Ecele- siae , et prò poenitentia crucein assumit , et ad Terram Sanctam cura exercitu Gallico- rum qui ibant in Terram Sanctam , assumpta sua militia Theutonica , illuc se transfert.

Hic enim Henricus multo tempore regnavit, et ideo potuit multa fecisse; scili— cet XXIX annis (1).

Anno MLXXX. Ut habetur in registro Lucensis comunitatis Henricus imperator concessit Lucensibus privilegium de muris veteribus non destruendis; itera de regali sive imperiali palatio non aedificando in civitate , nec de castro costruendo imperiali intra sex milliaria.

Eodem anno Robertus Guiscardi , occupata cura sua gente Apulia , Calabria atque Sicilia , itera aliis regionibus al regnura perlinentious usque ad pontem Ceperani (2) vadit Duratium , et ipsum capit.

Anno MLXXXI, idem Robertus in Dalmatiam se transfert, et pugnat cum Alexio imperatore, ac devincit eum , ut scribit Riccardus ; et quamvis fuerit simplex miles , strenuissimus tamen fuit in armis , et in moribus nobilissimus , ac Ecclesia*1 multum fidelis et devotus.

Anno MLXXXII. Robertus iterato Romani venit , ut tradit Martinus, cum exercitu magno , et omnem gentetn extirpat rebellans Gregorio et Henrico favens (3) et spe- cialiter domum Cincii , cuius filius nocte Nativitatis Domini , dina missa celebrare- tur, Papam caeperat , et in sua incluserat turri , licet Romani etiam hoc delictum dure puniverint in eadem nocte , ut scribit Martinus.

Anni MLXXXIIII. Robertus redit in Apuliam , suamque visitat regionem ; cum- que iam per totum suurn dorainium circumisset , veniens Salernum , ut tradit Marti- nus, ibidem infirmatur et moritur. Et quia multa bona Ecclesiae contulit , et iuste suam gubernavit provinciam , ipsum Gregorius intendebat imperatorem facere , vel filium suum Boamundum , ut idem Riccardus dicit : ipse vero ad partes Orientis tran- sfretare contra Persarum regem et Aegipti, sed arabo praeventi sunt morte. Nani Gregorius moritur anno Domini MLXXXV, et eodem anno Robertus, de quo scribit Martinus , quod post mortem miraculis claruit. Reliquit post se duos filios , videlicet Boamundum et Robertum ; frater autein Roberti Guiscardi vocabatur Rogerius , qui et unicum filium habuit , quem in suo nomine vocari voluit : Robertus igitur dux erat in Apulia , sed Rogerius comes in Sicilia : sic enim terram diviserant in concordia piena; sed quando factum est regnura , infra dicetur.

Sedit autem dictus Gregorius annis XII , mense uno , diebus quinque ; cui suc- cedit Victor , qui dictus est Desiderius.

Anno Domini MLXXXVI. Victor in catliedra Petri sedet , qui abbas fuit sancti Benedicti Montiscassini : sedit anno uno , et raensibus quatuor , diebus septem.

Hic fertur venenatus fuisse in calice , ut scribit Martinus , consecrando videlicet sanguinei» Christi.

vi) In editis : xxxvim.

(2) In Ed.: corrupte : Cypriani.

(3) Intellige : quae rebellaverat Gregario e! JTenrtco faveoa'

42 ! I l KMAKl LUCENSIS

Eodem tempore tradunt historiae , ut Martini et Riccardi , ordinerò carthusien- sem in Burgundia haljuisse exordium.

Anno Domini MLXXXVII. Victor moritur , cui succedit Urbanus , et in MLXXXVIII creatur , ac in Cathedra Petri locatur.

Eodem anno Toletum cum adiacente regione in Hispania recuperatur a Christia- nis , quam occupaverant Saraceni.

Eo autem tempore filius Regis Castellae, cui nomen Alphonsus , qui a Rege Saraceuorum Toletano detinebatur captivus , in bello victus , qui et postea liberatus abstulit sibi terram , nane astutiarn fertur commisisse : cum enim ordinasset de sua tuga cum custodibus , omnes equos et mulos , ordine praepostero seu transverso fer- ravit, ut si forte insequercntur hostes , vestigia animalium non possent cognoscere.

Eodem anno, ut in gestis Lucensium scribitur, castrum de Vaccole destructum fuit a Lucensi populo, quod erat nobilium.

Eodem anno trausit Urbanus in Galliam prò maiori sua securitate , ratione Henrici, qui adhuc in sua permanebat pertinacia, et Romanos ad suum conabatur amorem attrahere.

Anno Domini MLXXXIX. Philippus rex Francorum , ut scribit Riccardus , de quo dictuni est supra , qui regnavit super Francos annis 45, uxorem suam repudiavit, et coniugem Comitis Andegavensis sibi coniunxit; quam ob causam Urbanus in Concilio claramontensi ipsum publice exeomunicavit ; qui tandem ad mandata Ecclesiae rediit, abiecta adultera et propria uxore resumpta.

Eodem anno Henricus , Ghiberto suo antipapa mala morte mortuo, cum suis se- quacibus ad gremium Ecclesiae rediit , et ipse crucem assumit , ut dictum est su- pra, prò terra ultramarina, et prò danda debita satisfactione durae pertinaciae in qua fuit.

Anno Domini MXC. Urbanus concilium celebrat apud Claramontem , ubi statutum fuit , ut Horae Beatae Virginis quotidie dicantur , et quod in die sabbati offlcium fiat solemne in honorem eius. Hic etiam dicitur fecisse praefationem Beatae Virginis in missa , sicut modo cantamus. Hoc tempore floret Anselmus abbas in Anglia , vita et scientia mirabilis , qui postea factus est cantuariensis Archiepiscopus , primum pro- positum non relinquens.

Per idem tempus floruit in Theutonia quidam philosophus , cui nomen Menegaldus, cuius uxor et filiae in philosophia fuerunt permaximae.

Anno Domini MXCI. Ordo Cisterciensis incipit, ut tradit Riccardus , et Cistercium aedificatur.

Eodem anno corpus Beati Nicolai de Myra civitate Lyciae provinciae ubi fuit Episcopus apud Barum transfertur. Civitas enim dissipata quasi erat ab iufi- delibus.

Hoc etiam tempore , ut Martinus et Riccardus scribunt , fuit famosissum bellum in Hispania , ubi tres Reges , videlicet Castellae , Navarrae , et Aragonum , pugnave- runt contra Almimolinum Marocitanum quem turpiter fugaverunt fugientem in equa parva, sed currentem, quas Genetri equitant qui Beduini vocantur (1).

(1) Obscura et confusa haec in editis.

A WALES 43

Tantus autera fertur sanguis sparsus in dicto bello quod quasi rivi currere vide- batur super terram ex utraque parte. Tandem post durissimum et cruentissimum hcllum Saraceni succumbunt , et ex tota regione Toletana recedunt (1).

Anno Domini MXGII. Sepulchrum Domini capitar, et quasi tota regio ultramarina occupatur a Saracenis , ut Riccardus scribit. Fitlamentum a pud regionem gallicanam, et in tota quasi Europa Latinorum (2) ; et convocatur concilium per Urbanum iterato apud Turones , ibique ordinata r de passagio facieudo; praedicatur Crux, et quasi omnes Principes Franciae Cruce signantur , ut Riccardus et Martinus tradunt , et Got- tisfredus Viterbiensis.

Eodem anno tota quasi Chinzica in civitate Pisarum fuit combusta , ut in gestis lucensibus habetur.

Anno Domini MXCIII. Ileuricus imperatòr parat .se ad tranfretandum , silique Crucem assumunt audito apparatu quem Gallici faciebant.

Anno Domini MXCIIII. Princepe ì Franciae , videlicct Ugo frater regis Philippi , Robertus comes Normandiae , et frater Regis Angliae , comes Flandriae , comes Sancti Aegidii , ut refert Riccardus , Gottifredus dux Lotharingiae cum infinita quasi multi- tudine iter arripiunt, et quidam per terram transeundo, per Theutoniam , Ungariam et Bulgariam, et Constantinopolim.

Quibus se iungit Henricus cum sua militia ; primumque quod in Grecia faciunt , Niceam capiunt quae rebellaverat Alexio imperatori , eique tradunt. Demum intrant Syriam , et perveninnt Antiochiam ; sed primo transeundo per maiorem Armeniam Turcas expugnant , qui dictam occupaverant regionem.

Exercitus autein qui venit per mare , transiens per Apuliam , Boamundum , ut scribit Riccardus , filium Roberti Guiscardi secum ducunt , qui postea factus est Prin- ceps Antiochiae , ipsa occupata. Pervenientes autem Tarsum , in portu qui Aiacti hodie nominatur, ibidem aliquo tempore requiescunt. Haec autem regio nunc Armenia dici- tar , ubi portus est multum bonus et pelagosus (3).

Anno Domini MXCV. Sepulchrum Domini cum Ierusalem recuperatur, et Antio- chia capitur , cum tota Armenia supradicta. Gesta Lucensium dicunt hoc factum in MC. Multa bella strenuissime geruntur , multaque castra occupantur et civitatos : quaedain qui lem vi praelii , quaedam autem spontanee; quorum quidem processum (4) diffuse scribit Riccardus. Tradunt autem historiae quod Pisani in hoc passagio ma- gnimi praebuerunt adiutorium cum suo navigio : unde in sequenti anno rehabita fuit Tripolis et Achon.

^1) Haec eadem sic habentur in codd. li. BB. - Hoc etiarii tempore ale. fuit famosissimum bel- lum in Eispania , ubi ires reges fuerunt e liristi ani , videlicet ree Castellae , ree Navarrae et rex Arajnnum omnes slrenuissimi principes cum sua gen*e pugnantes' cum Almimolino marocita- no, qui infinitam multitudinem Saracenorum secum de Africa duxerat.

Tantus autem ibidem fertur sangui* effusus, quod quasi rivi aquarum facti svmt de fiu- mano sanguine. Tandem post durissimum et cruentissimum certamen Saraceni succumbunt, fu gitquc Almimolinus in una equa et habitu peregrino et inoliato. Et adverte quod Martinus istud refert , sed de secundo bello quod fuit in mo, ni. Bispani soli facilini mentionem.

(2) Aequatur lacuna editionis cum codd. B. BB.

(3) In codd. legitur: perveniuntque Tarsimi Ciliciae , ubi et Armenia minor.

(4) In editis : processiones.

44 PTOLBMAEI LUCENS1S

Anno Uomini MXCVII. Gottifredus cum suis vadit versus Euphratem, et totam quasi Mesopotamiam capit; ibidemque de regimine ordinat , Agarenis prostratis , nul- Iumque obicem habet; sed omnes eidem subiiciuntur spontanee ad tributa solvenda.

Anno Domini MXCVII. Redit ad exercitum stuoli versus Palestiuam , ubi terra promissionis includitur, expuguaturque provincia Galliae (1) et usque Damascarci.

Anno Domini MXCV1II. Robertus filius Roberti Guiscardi moritur sino filiis , ut scribit Riccardus ; Boamundo vero secundo filio transeunte in Terram Sanctam . Rogerius comes Siciliae , nepos Roberti Guiscardi Apuliam occupat , et de Ducato Apuliae , et Coraitatu Siciliae regnum facit , extirpans omnem contradictorem , sive no'iilem , sive ignobilem in hoc facto. Boamundus vero ut dictum est capta Antio- chia , factus est ibidem Princeps , qui et filiam Regis Franciae uxorem accepit.

Aimo Domini MXCIX. Urbanus moritur, qui sedit in cathedra Petri annis XII.

Eodem anno Henricus rediit de ultra mare, volensque ulterius suae quieti inten- dere, filium suum Henricum quintum regem substituit.

Eodem anno Paschalis Urbano succedit et in Papam eligitur.

Eodem anno, ut scribit Riccardus, exercitus Christianorum totum montem Libani occupat, ubi gens est fortissima, et adhuc hodie perseverati unde et Soldanus usque modo dictum montem capere non potuit , propter difficultatem aditus ad ipsum (2). Ceterum de pugna quam habuerunt cum Turquis Riccardus satis diffuse tradit ; sed bic pertranseundum propter compendium operis. Est Turquia Armenia maior , ubi est pelagus septelie , qui vulgariter Gallius vocatur , ubi est mons Aramth , super quem requievit arca Noe.

Anno Domini MC. Henricus quartus ab Henrico filio , qui quintus est in genea- logia regum Alamanniae , sed est quartus Imperatorum , quia primus Henricus bene- dictionem imperialem non est consequutus , ut Martinus refert et Gottifredus , capitur et incarceratur, et in vinculis moritur (3).

Hoc eodem anno Henricus papam Paschalem requirit de corona imperii , cui Pa- schalis respondet de resignatione investiturae Episcoporum , quam pater suus longo tempore usurpaverat.

Eodem anno Lucensis populus , ut in gestis Lucentium scribitur , castrum de Castagnore, quod erat cathanorum, capit et funditus destruit.

Anno Domini MCI. Henricus concessit Thuscanellam Romanis , et fecit pacem cum eis. Et eodem anno Paschalis iterato requirit Henricum super investituris Episco- porum resignaudis , cui Henricus rescribit, se facturum , cum ad urbem venerit.

Eodem anno Gottifredus, ut scribit Riccardus, dux Lotharingiae et Burgundiae ab omni populo , qui inventus est in Hierusalem, in Regem Hierosolimitanum eligitur, ad quem fuit vox totius exercitus , tanquam ad magis strenuum militem , et tali excellentia dignum.

Anno Domini MCII. Canonici in Ecclesia sancti Sepulcri , et in tempio hieroso- militano locantur, cunctaque civitas iis , quae ad cultum Christianorum pertinent , decoratur; sicque in divino cultu tota regio reparatur per magnam providentiam Prin- cipum , qui exercitum gubernabant. Eodem anno inventa fuit lancea , qua vulneratus est Christus in Antiochia, revelatione divina, de qua Riccardus longum facit sermonem.

(I) Forte legendnm : gallatiae.

(1) Quae sequntur addita, ex codd.

(3) Confusa haec in Ann. edit. : Substituitur lectio codd.

ANNALES 45

Anno Domini MCIII. Passagium (actum est in Africana contra Saracenos , ut gesta Lucensium referunt, et creditur per Rogerium regem Siciliae , qui et Regem Tnnitii tributarium fecit: quod tributum rex Guillielrnus postea revocavit, et modernis tem- poribus rex Carolus senior de iure petebat, quod et babuisset, si in dominio non fuisset passus iacturam. Eodem anno fuit Lucae primus ignis in burgo sancti Fridiani.

Anno Domini MCIIII. Henricus adhuc de corona imperii Paschalem sollicitat , et de suae electionis confirniatione ; sed Paschalis primum quidem non exaudit nisi in- vestituras resignet, sed secundum gratiose suscipit. Eodem anno , ut in gestis Lucen- sium scribitur, fuerunt Pisani devicti a Lucensibus apud Ripafractam , et ceperunt castellanos de Ripafracta et duxerunt Lucam captivos.

Anno Domini MCV. Gottifredus rex Ierosolimitanus praedictus, post multos et longos labores moritur, et in eodem loco Balduinus eligitur anno sequenti. Eodem anno , ut in registro continetur comunitatis Lucae , concessum fuit eisdem Lucensibus per Imperatorem , posse libere negotiari in tota terra Imperii , promisitque eisdem omnia ablata restituere. Eodem anuo, occasione destructionis dicti castri de Ripafracta, inchoata est guerra inter Lucenses et Pisanos , et duravit per annos quinque.

Anno Domini MCVI. Balduinus princeps in civitate Edessa (unde dominus fuit Abagarus rex tempore Christi, et cui Christus literas spirituales direxit) in Regem hierosolimitanum eligitur. Hic frater fuit praedicti Gottifredi , ut scribit Riccardus, miles strenuissimus , et populo gratiosus. Hic eodem anno totam quidem provinciam pertransiens usque ad mare mortuum , multa bella cum Saracenis commisit ; tandem vulneratiis ad mortem , vix evasit. Eodem anno quaedam pars Crucis Domini inventa est ; quae in modum Crucis formata argento et auro fabricata est.

Anno Domini MCVII, rex Balduinus adhuc regionem circumiens gentem rebellem in regione Palestina inveniens , cultui incitabat divino. Eodem anno Henricus venit in Italiani cum exercitu magno : cumque venisset in Lombardiam , ut scribit Martinus , nuntios mittit ad Paschalem papam , quod paratus est omni investiturae renunciare ad beneplacitum suum. Hoc autem simulatione dixit , sicut rei postea probavit eventus. Eodem anno Fiorentini destruxerunt quoddam castrum , quod dicebatur Gualandi , ut gesta Lucentium dicunt.

Anno Domini MCVII1. Henricus vadit Roman prò corona recipienda. Gesta tamen Florentinorum et Lucensium scribunt ista accidisse in CX , sed aliae chronicae dicunt sicut modo refertur. Refert ergo Martinus , quod Henricus iuramento firmato de resi- gnatione facienda , cum venisset prope Romam occurrit ei Clerus et populus usque ad pontem malum (1) de mandato Papae, ipsumque deducunt usque ad summitatem graduum sancti Petri , ibique Paschalis ipsum recipit cum multa solemnitate , et post pedum oscula , se invicem osculantur. Cumque simnl pergerent usque ad portanti argenteam , Paschalis osculo dato, ipsum Imperatorem pronuntiat. Sed cum venissent ad portam (2) porphyricam , et Papa expetisset rcsiguationem fieri de investituris iam dictis, quam facere iuramento promiserat , Imperator nihil ad hoc respondit , sed seorsum cum suis Principibus consilium habens , statim mandavit Papam capi , totam- que curiam cum Cardinalibus a suo exercitu detineri.

(I) In impressione : molem. Sed Martinus, Bliique malum.

(-J) Lectio dubia. In editis Roccam ; in Martino: Kotam : in Io. Villanio : porta profica.

46 PTOLEMAEI LUCENSIS

Anno Domini MCIX. Heuricus monitus (1) ab amicis utriusque partis, ad cor smini redicns , Papae reconciliatur , ipsumque , ut Martinus refert , relaxat. Paschalis vero ad preces humiles totius Cleri et populi Henrico rernittit iniuriam, et eutidem in co- rona restaurat imperii. Eodem anno et tempore exeuntes extra muros urbis ambo pariter cum sua comitiva, ibidem investiturae resignat omnium praelatorum , resti- tuens omnes praebendas Ecclesiis unde acceperat, et sic ad invicem valefacientes , Henricus descendit in Thusciam et Lombardiam ; Papa vero rediens in urbem , cuni gaudio a Clero et populo receptus est.

Anno Domini MCX, ut scribit Riccardus, applicuit loppe gens quaedam noriensis sive noergiensis (2) cum LV navibus , quam de mari occiduo concitaverat Deus in favorem Terrae Sanctae , quos rex Balduinus gratanter suscepit , et cum eisdem obse- dit Sidonem. Quod videntes Sidonii , regi praefato se reddiderunt. Scribit autem idem Riccardus, venisse per arctitudinem Siviliae et de Oceano mari inde intrasse mare mediterraneura , et venisse loppe, sicut supra dictum est. Eodem tempore post Pa- schalis liberationem (ut Martinus refert) quidam ex Clericis romanis fecerunt scisma, ita ut non obedirent tanquam haeresiarchae ; omnes tamen ultimo ab ipso prostrati sunt , et mala interierunt morte.

Anno Domini MCXI vigente Bernardo in sua Religione aedificatur Olaravalle , et dictus Bernardus sequenti anno praefìcitur in Abbatem.

Anno Domini MCXII. Rex Hungariae renuntiat investituris Episcoporum , et omnium aliorum Praelatorum ad literas domini Papae Paschalis , quas usque ad tem- pora illa facere cousueverant praedecessores ipsius regis.

Anno Domini MCXIII, post liberationem Paschalis insurrexerunt tres haeresiarchae contra ipsum , Albertus videlicet, Arnulphus et Theodoricus , qui licet in principio multas Paschali intulerint molestias , in fine tamen ab ipso prostrati sunt.

Anno Domini MCXIIII. Henricus Imperator investituris Episcoporum , Archiepi- scoporum Abbatum, et generaliter Praelatorum renuntiat, permittitque ut quodlibet collegium liberam habeat electionem , cessitque in possessionibus clericorum ; quas ita institutas (3) , et propter regalia sui antecessores detinuerant , et ipse cum eis.

Anno Domini MCXV. Civitas Florentiae quasi tota fuit combusta , et multae per- sonae , videlicet circa duomillia ibidem fuerunt mortuae. Et eodem anno mortua est comitissa Mattilda Domina totius Thusciae et Lorabardiae , et tradunt aliqui quod in illa combustione civitatis Florentiae fuerit mortua (4).

Haec comitissa familiarem habuit quendam clericum houestissimae vitae et vene- rabilem (5) cui nomen Anselmus , vir magnae probitatis , cuius Consilio regebatur dieta

(1) In codd. Stimulatus.

(2) In codd. Sed corrupte: novensis. Historia Eecles eiusdem Ptolemaei perspicue habet : gena quaedam de Norvegia veniens in Palestinam applicuit loppe ec.

(3) Lectio dubia : corruptus hic locus in editione.

(4) Quamvis non nullae chronicae hoc habeant, tamen inter fabulas reponendum. Texte enim Donizzone Mathildi coaevo eique familiari, qui eiusdem etiam vitam latino Carmine conscripsit , Mathildis obiit Bondeni in Comitatu Mutinensi 24 die Iulii 1115, et primum sepulta est in Ecclesia S. Benedicci Padilorensis. Hoc idem refert Siccardus scriptor fere contemperaneus in Clironico apud Murat S. R. I. Tom. VII, col. 594. Malespinius et Villanius narrant eodem loco de igne, et morte com. Mathildis sed non asserunt obiisse combustam.

(5) Expletur lacuna editionis cum Historia Eccles. eiusdem Ptoleraaei.

kNNALBS 47

Domina, qucm ei miserat Alexander papa. Huac autem Gregorius jain dictus fecit ipsum Episcopum Lucensem , qui existens in obsequio Comitissae apud Mantuam ibidem mortuus est, ubi multis miraculis coruscavit, et adhuc hodie in magna reve- rentia est apud populum et Clerum , sepultus in Episcopio elicti loci.

Anno Domini MCXVI. Henricus imperato!- , superius nominatus concessit Lucensi- bus privilegium de fluvio Sercli , quam ad liberum introitum , et de mare Motronis ; item de ripatico non tollendo a Pisanis. Eodem anno Balduinus (1) rex hierosolimita- nus cum sua gente occupavit regiones versus Arabiam , et versus mare rubrum. Et attende quia , ut Riccardus dicit , in ilio passagio ultramarino superius nominato , tanta fuit multitudo populi et Principimi , quod diversas regiones occupantes , diversa constituerant regna et principatus.

Anno Domini MCXVII. Pascbalis papa moritur, ut scribit Riccardus, et in Ecclesia sancti Salvatoris de urbe cum multa reverentia cleri et populi sepelitur. Eodem anno fuit ultra mare epidemia magna , de qua mortila est uxor regis Bai- duini , Patriarcha bierosolimitanus , Alexius imperator Constantinopolitanus, et multi alii principes.

Auno Domini MCXVIII. Gelasius , qui et Ioannes cancellarius Romanae Ecclesiae , sedet in cathedra Petri per annum et meusem. Hic timens imperatorem Henricum , recessit de urbe versus Caietam , cum omnibus curialibus , et inde per mare versus Franciam se transfert ; cumque pervenisset Cluniacum , ibidem mortuus est et sepul- tus. Eodem anno , ut scribit Riccardus , Balduinus rex Hierusalem vadens Aegiptum, cum occupasset aliquas villas et castra , existens super fluvium Damiatae , qui et Nilus appellatili-, cum comedisset de piscibus illius aquae , gravari coepit quadam sua aegritudine solita; cumque redire vellet in Hierusalem, venit ad quandam villam de propinquo fluminis , ibique gravatus amplius , dieta aegritudine mortuus est. Iste princeps strenuissimus fuit in armis , augmentavitque dictum regnum , addens eidem Tripoli, Achon , Caesaream , Barucum et Sidonem ; vixit autem in regno XVIII annis. Eodem anno Pisani iverunt in exercitum contra Maioricam , et Fiorentini custodie- runt civitatem.

Anno Domini MCXIX. Calistus Papa in cathedra Petri ponitur, natione Burguu- dus , et filius comitis, et Archiepiscopus viennensis , qui veniens in Italiani , pervenit Romani , a clero etpopulo honorabiliter susceptus. Cum autem veniret Burdinus, quem Henricus imperator papam fecerat , a facie Calisti fugiens in Sutrio se reclusit ; sed ibidem captus traditus est Calisto , quem positura super camelum , versa facie ad tergum , habens caudam cameli in mani bus prò fraeno, ipsum sic mandavit praece- dere; postea vero in quadam arce fecit recipi, et ibidem ignobili morte vitam fìnivit. Eodem anno ordo Praemonstratensis incaepit in Dioecesi Laudunensi. Eodem anno mortuo Boamundo (2) rege Hierosolimitano , cives et clerici alium Regem creant, comitem videlicet Edissae nomine Balduinum, cognatum praedecessoris , qui transito Euphrate, casu venerat Hierosolimau loquuturus cum praedicto suo cognato. Hic ooncorditer fuit electus, et in die Sancto Paschae consecratus.

(1) In Ann. edit.: Boamundus; sed errate, quia tunc rex erat Hierusalem Balduinus de quo mors refertur infra.

(2) Sed lege: Balduina, de cuhis morte dictum est superius. Huic vero successit alter Baldu: nus , antea Comes Kdissenus.

48 ITOLEMAEI LUCENSIS

Anno Domini MCXX concessimi fuit privilegium Lucensibus pei' dominimi Corra- dum Marchionem Thusciae (1) super ripatico Pisanorum, dum essent in obsidione Pon- turmi ; et in anno seguenti promissum fuit restituere dietimi ripaticum Lucensibus per Pisanos.

Anno Domini MCXXI. Calistus papa Ecclesiali! compostellanam prò reverentia beati Iacobi , qui ibidem quiescit , multum decoravit, faciendo Episcopum metro;>olita- num, et subiiciemlo eidem totam emeritanam provinciam. Eodem anno idem Calistus Ecclesiae Lucensi pallium concessit.

Anno Domini MCXXII. Henricus impera tor cum Calisto papa pacem facit iterato, cum debita reverentia et subiectione. Et sic omnes scismatici ad gremium Ecclesiae redeunt: quidam tamen mala morte perierunt ante pacem factam. Anno eodem Comes Edissenus, et Galeranus frater eius capti sunt a Balach rege quodam Saracenorum : insuper et rex Balduinus et inclusi fuenmt in quodam castro fortissimo, celsitudine nimis arduo , ac minutissime collocato. li tandem divina virtute evaserunt illaesi , et in quodam castro se collegerunt; ad quo! veniens Balach, suffodit castrimi, et ipso capto, omnes de castro mala morte peremit, illis solis, videlicet Balduiuo , Gozzellino et Galerano praedictis indulta vita.

Anno Domini MCXXIII. Henricus imperator moritur, et sine filiis: et hoc justo Dei judicio , quod patrem suum sic dehonestaverat , ut supra scribitur in anno MC. (2) : cui successit Lotharius, anno vi lelicet Domini MCXXIII, ut infra patebit.

Anno Domini MCXXIV. Christiani , qui crant in Syria, videntes mala quae Balach inferebat Ohristianis , congregaverunt se contra ipsum , cum Armenis videlicet , An- tiochenis et Edissenis , et de omnibus regionibus cum principalibus Latinis , commissa- que pugna Balac occubuit, cuius caput tulerunt in Hierusalem, et tunc liberatus est Balduinus et fratres.

Anno Domini MCXXV. Calistus papa moritur , et in Ecclesia lateranensi sepelitur. Hoc eodem anno Fiorentini destruxerunt Fesulas quantum ad aliquas sui munitiones. Hoc eodem tempore floruit Ugo de Sancto Victore apud Parisios , quem Riccardus magnum philosopbum et pium patrem describit.

Anno Domini MCXXVI. Honorius papa creatur , natione Bononiensis. Hic vadens in Aquilam , et malitiam Baronum cognoscens , Rogerium siculum, facto sibi homa- gio, iuramento fidelitate firmato, ipsum de ducatu Apuliae et Siciliae investivit. Eo- dem anno concessio facta fuit Lucensibus Co'isulibus per Corradum Dei gratia mar- chionem Thusciae, de Podio et tota curte de Nossano, et de eius districtu , et plano et pascuis, paludibus et pratis, et de omnibus aedificiis in dieta regione sitis, et de omnibus terris cultis et incultis.

Anno Domini MCXXVII. Honorius duos Patriarchas, Aquilejensem videlicet et Gra- denseni deposuit , quia forte scismaticis favorabiles fuisse invenit.

Eodem tempore ordo Templariorum incaepit , sic dictus quia milites dicti ordinis in Hierusalem iuxta porticum Templi suam habitationem fecerunt.

Anno Domini MCXX VIII. Boamundus supra nominatus (3), rex Hierosolymorum , cui ex merito antiochenum dominium adiunctum est, moritur; sed ante mortem sic

(1) Extat exeraplar privilegii in tabulano Lucensi.

(2) Hic locus corruptus in eJitione : Substituitur lectio codd. B. B B.

(3) Corrige : Balduinus.

annai.es 49

do so ipso disponiti quod fìliam suam filio antiquioris Balduini tradit uxorem , et quantum in ipso est reliquit haeredem. Hoc eodem anno Lucenses destruxerunt castrum de Baiano (1), et obsederunt castrum de Aghinolfo; et eodem anno valuit stariura frumenti den. XXVI.

Anno Domini MCXXIX. Boamundus minor a Paganis occiditur, cuius fìliam, ut scribit Riccardus , Guillielmus dux Aquitaniae accepit uxorem, et principatum Antio- chenum ratione dotis occupavit (2); regno Hierosolymitano Fulconi corniti Andegavensi dimisso. Isti enim Principes transfretaverant , et secundum ipsorum probitatem sibi acquisierant principatum. Hoc eodem anno Lotharius dux Saxonum post Henricum quartum regnat. Hic primo imperii sui anno contra Boemos vadens, quorundam suo- rum Principum proditione magnani stragem suorum militum passus est.

Anno Domini MCXXX, tanta siccitas fuit in Francia ut flumina , lacus, fontes et putei siccarentur; ignis quoque per rimas terrae sic intraverat , quod nec imbribus , noe frigore, nec alia quacumqne arte, biennio extingui potuit.

Anno Domini MCXXXI. Honorius papa moritur, et in Ecclesia Lateranensi sepe- litur ; sedit autem annis quinque, mensibus duobus, et diebus tribus. Interim antem vacillat Ecclesia romana super electionem summi Pontificis , prò qua Lotharius exer- citum parat ad subveniendum contra Rogerium , qui minori parti cardinalium vide- batur t'avere, ex quo scismatis in Ecclesia causara dedit, ut rei postea probavit eventus.

Anno Domini MCXXXII. Innocentius secundus in sede sancti Petri collocatur ; hic natione Romanus e regione transtyberina. Hic eodem anno sui Pontificatus exer- citum congregat contra Rogerium Siciliae regem; sed male cessit suae genti.

Eodem anno Petrus Leonis se eidem opponit Innocentio , asserens se legitimum Pontificem , quia a saniori parte collegii dicebat electum , quamvis minori ; faciebatque se vocari Anacletum. Hic filius fuit unius cardinalis.

Anno Domini MCXXXI1I, dictus Innocentius videns fortiorem partem Petri Leonis in Urbe, se recollegit in domibus Frangepanensium (3), quae erant tunc infra Coli- seum, quia dieta munitio tota fuit ipsorum; sed Petrus Leonis dictas domos iuvasit , sed non praevaluit. Tunc videns Petrus Innocentium et totani curiam esse inclusam et timidam, ad spolia intenditi unde accessit ad sanctum Petrum , et totum thesau- rum exhausit ; et hoc idem fecit in sancta Maria majore ; de quo thesauro sic currupit Romanos , quod omnes ab Innocentio quasi videbantur aversi. Tunc Innocentius cum cardinalibus in duabus galeis clandestine transivit in Galliam , et a Rege Fran- corum honorifice est receptus. Eodem anno Lotharius imperator coufìrmavit Lucensibus omnia privilegia et immunitates quae concesserat eis Henricus tortius , quae habentur

(1) In codd. Castrum quod dlcebatur de Lima"'

(2) Haec corrupta in editis ; emendantur cura codd. Sed quae sub annis MCXXVIII , MCXXIX, dilucilo habentur in Richardo cliiniacensi quein auctor in medium afTert:

Eia temporibus Baudoinus (BalJuinus) Bex. Hierosolymorum moritur. Eie cum procesau tem- poris divina disposinone utrumque regnum Eieroaolymitanum sciUcet et Antiochenum sortitila esset , cum filia sua Boamundo . filio Boa . principatum Antiochenum reddidit. lpse

vero Boamun lua iunior a Pagania in brevi interemplua eat ; cuius ftlìam Raimundus frater Guil- lelmi ducis Aquilanorum, cum principalu accepit Antiochenorum. Antequem Fulco andegavensium, comes regnum hierosolymitanum cum filia praedi^'i Bau 'nini acceperat (L. A. Muratori , An'i</. Ila'. , tomo VI , pag. 1096-97).

(3) In ed. : Frigepant n

7

50 PTOLEMAEI LUCENSIS

supra in MLXXXI. Coricedit etiàm eis libertatem in fluvio Sercli , et in mare Mo- tronis , ac in ripatico Lunensi.

Anno Domini MCXXXIV. Innocentius in Claramonte concilium congregat , tractans ibidem quae ad bonuni statum Regni pertinent, et totius partis Occidentis. Eodem tempore floruit Gilbertus philosoplms dictus Porretanus , sive universali*, quia in qualibct scientia videbatur doctus , de Britannia natus , sed factus postca Episcopus Lamluuensis , modico tempore supervixit.

Anno Domini MCXXXV. Henricus rex Anglorum famosissimus cum omnium dolore vita defungitur , et Stephanus nepos eius regnum invadit contra fìliam dicti Henrici , quae in regno iure haereditario succedebat. Huic autem Stephano nepoti suo quosdam consulatus dederat in Normandia ; unde ex hoc audaciam assumens , factus est siiti ingratus.

Anno Domini MCXXXVI. Ludovicus rex Francorum Alio suo Ludovico iuniori (1) uxorem dedit fìliam Dncis Aquitaniae , nomine Helionoram , celebratisque nuptiis filio suo Ludovico, dictus Ludovicus pater ad paucos dies mortuus est, sepultusque in Basilica sancti Dionysii. Hic filium suum Philippum majorem natu , eo vivente , coro- nari fecerat in regem ; eo vero mortuo ad paucos dies , dictus Philippus morte subita pariter moritur praecipitatus equo.

Eodem anno Lucenses cum magna Victoria destruxerunt castrum de Ficeclo. Anno Domini MCXXXVII. Innocentius papa ad petitionem Baronum Franciae , Ludovicum fratrem Philippi defuncti , minorem natu , Rhemis in regem coronat et inungit. Hoc tempore floruit Albericus Porretani successor, de civitate Rhemensi , magistro suo non dispar , qui postea factus est Archiepiscopi^ Bituricensis.

Anno Domini MCXXXVIII. Innocentius Rhemis concilium celebrat particulare prò bono statu regni, ubi et requiritur a Lothario rege Alamanniae et imperatore electo, scd nondum habente benedictionem imperialem , quantum ad coronam , licet confirma- tionem et acceptationem super electione imperii iam haberet.

Anno Domini MCXXXIX. Innocentius hortatu Lotharii de Gallia rodiens , venit in Italiani , cui occurrit Lotharius cum exercitu magno , et cum Archiepiscopis et Epi- scopis ipsum Romam deducit; Petrum vero Leonis expugnans, totamque suam pro- geniem extirpans , ipsos ab urbe relegat , et Innocentium in propria restituit sede. Eodem anno Lotharius in Laterano ab Innocentio coronatur.

Anno Domini MCXL. Innocentius attendens beneficia quae contulerant Pisani et Januenses Ecclesiae, et toti Christianitati de ipsorum navigiis , circa ipsos sollici- tam (2) et piam curam gerit : unde primo inter ipsos pacem ponit ; demum ipsorum diocesanos in dignitate praeponit; nani Episcopum Januensem Archiepiscopum facit, qui prius mediolanensis suffraganeus erat : Pisanum vero similiter Archiepiscopum facit in Thuscia et Primatem in Sardinia. Eodem anno ignis accensus est Lucae , secundo, in Burgo sancti Fridiani.

Anno Domini MCXLI. Lotharius post suam coronationem , zelo Dei accensus , et Ecclesiae , sicut verus Catholicus et Ecclesiae advocatus , congregato exercitu , contra Rogerium regem Siciliae vadit , et ipse Innocentius cum ipso, quia dictus Rogerius se erexerat contra Papam , et quia Ducatum Apuliae occupaverat ; insuper et Petra

(1) In ed.: LndoHco tantum. A dditu r juniori ex codd.

(2) In ed.: Sollicita'.

AXNALES ol

Leouis fuerat favorabilis. In Apuliam igitur potenter intrantos , Rogerium inde fugant, et ipso in Siciliani fugato, ducatum Apuliae Raynoni corniti tradunt. Tunc autem Pisani navigio, summo Pontifici plurimum astiterunt. Eodem anno Luna passa est eclipsim colorem cinereuui habens.

Anno Domini MCXLII. Vicecomites duo, videlicet Uguccio et Velter, investieruut consules Lucensis coniunis de medietate integra de tota curte de Corvaria , et de eius podere et pertinentiis, videlicet a Molino (1) de sala vecchia deorsum ubicunque est et in monte et in plano ; et inde Lucense Comune faceret quicquid vellet ab inde in antea.

Anno Domini MGXLIII. Lotharius cum Innocentio rediens Romani , cum gratia Papae recedit , et transiens per Thusciam et Lombardiam redit in Theutoniam, ibique ad modicum tempus, sicut verus catholicus , gloriose vitam flnivit. Cui succedit Cor- radus , qui etsi regnaverit in Alamannia por aliquos annos , benedictionem tamen im- perialem non habuit : linde in catalogo Imperatori! in non computatur. Eodem anno Cremonenses cum sua societate territorium Mediolani intrant et ipsum devastant. Eodem anno in Francia floret Baalardus (2) in philosophia famosus , et peripateticus, ac in Cliiniacensi ordine abbate.

Aimo MCXLIV. Corradus rex Alamanniae in Terram Sanctam cum sua gente et multitudine gallicorum se transfert ; sed cum transiissent per Graeciam , ad quani de Theutonia per terram perambulari potest, dolo graecorum multi ibidem perierunt, eo quod calcem cum farina miscuerunt , et inde panem facientes dabant eis ad man- ducandum.

Eodem anno Pisani fuerunt devicti a Lucensibus in Monte Vurnensi in loco dicto al lago del Pinso : et eodem anno Pisani intraveruut vallerà Massae.

Anno Domini MCXLV. Innocentius Romae Concilium solemne celebrat in Lute- rano, celebratoque concilio infirmatur, de qua aegritudine moritur ; et in Lateranensi Ecclesia in concila porphyrica honorifice sepelitur anno XIII sui Pontifìcatus. Hoc eodem tempore floret Parisiis Riccardus de Sancto Victore , vir maguae religionis et scientiae. Eodem anno Corradus rediit de Terra Sancta , ubi cum aliis Christianis gloriose coutra Saracenos certavit. Hoc eodem tempore Liber Damasceni de graeco in latinum transfertur. Hoc etiam tempore fuit Ioaunes de Temporibus , qui CCCLXII an- nis vixerat a tempore Caroli Magni , cuius armiger fuerat , et isto tempore fuit de- functus (3).

Anuo Domini MCXLVI. Caelestinus natione Thuscus in Papam assumitur , seditque mensibus quinque , cui succedit Lucius natione Bononiensis ; sedit mensibus XI , se- pultusque in Lateranensi Ecclesia. Ilio autem fuit presbyter cardinalis , qui Ecclesiam iSantae Crucis a fundo renovavit.

Anuo Domini MCXLVII, rex Alap de Turcarum sanguine caepit Edessam civita- tem , quae in Scriptura Araeh appellatili1, omnesque Francos , qnos ibidem invenit , aut morte aut servitute damnavit : Archiepiseopum vero civitatis cum toto clero ,

(1) In ed.: a Medino.

(2) Petrus Abailardus.

(3) Haec confusa et maxime corrupta in annalibus editis : ad integram lectionem restituuntur ex codd. B BB.

Istam narratiunculam aliae quoque chronicae afferunt. - V. Chronicon cui titulus Fascicidus temporutn.

52 PTOLEMAEI LUCENS1S

quia Christum abnegare uoluit, decollari mandavit; et sic civitas , quae ab Abagaro rege eiusdem orthodoxo , cui Christus ante suam passionem (sicut legitur in Ecclesia- stica historia) epistolatu direxit , et per Apostolum praedicata , et Christo dedicata , tunc priraum a Gentibus profanatur.

Anni Domiui MCXLVIII, per sanctum Bernardum Crux praedicatur in Gallia , auditisque abominationibus , quas in dictis partibus Agareni et Turcae fecerant , non modica commotio ibidem est facta. Eodem anno Eugenius in cathedra Petri collocatur, natione Pisanus. Hic cutn abbas esset saucti Anastasii , ex insperato apud Ecclesiam sancti Caesarei in Urbe a cardinalibus est electus , et propter metum senatorum , qui con tra voluntatem sui praedecessoris l'uerant facti a populo , ad inonasterium Farfense , se cum cardi nalibus iranstulit, ibique raiuisteriuin consecrationis accepit. Hic cura existens monachus magnae videretur simplicitatis , tanta gratia perfudit eum Donii- nu.s et eloquentia , quod omnibus factus est in admirationem. Hic a rege Ludovico vocatur in Franciam prò subsidio Terrae Sanctae.

Anno Domini MCXLIX. Eugenius papa transit in Galliam , Rhemis concilium celebrat , ipsumque regem ultramarina cruce signat , multosque alios Principes et Barones , multumque clerum et populum.

Isto eodem anno Corradus inoritur post reditum suum de terra ultramarina , cui succedit Fredericus primus. Hic nobilis , largus , facmdus et strenuus scribitur , qui multo tempore regnavit; qui aliquando favorabilis Ecclesiae , aliquando male reve- rens , sicut infra patebit.

Anno Domini MCL , rex Ludovicus cum multitudine Principum et Baronum , cleri et populi iter arripit ultramarinae peregrinationis ; in cuius comitiva cum gente sua Theutonica Fredericus se parat , et cum multo periculo rerum et personarum perve- nerunt Antiochiam.

Eodem anno castrum de Vurno fuit a Lucensibus destructuni.

Anno Domini MCLI. Eugenius de Gallia Romara redit et Eodem anno comes Guido (1) cum multa militia venit contra Lucenses , trium videlicet millium militimi, et in dicto monte fuit maxima pugna; tandem tamen praevaluerunt Lucenses , et fue- runt de dictis militibus multi mortui , et multi capti. Eodem anno Fredericus cum sua gente redit ad propria , relieto rege Ludovico cum exercitu suo , cui minus prospere in eundo successit (2); propter quam causam dictus Fredericus retrocessit. Dictus vero Rex Francorum cum uxore sua Heliouora prò sua peregrinatione perficiencla , venit in Hierusalem , ibique aliquibus quiescit diebus. Hoc tempore floret Gratianus mona- chus , natione Clusinus , provinciae Thusciae , qui Decretum composuit , sicut dixit Uguccio 11. q. VI e forma.

Anno Domini MCLII, rex Ludovicus exercitum parat ad eundum contra Dama- scum , congregataque Francorum militia, Templariorum ac Hierosolymitarum Dama- scum obsidet : sed repulsus est a Daniascenis cum adiutorio Babyloniorum ; sicque Hierosolymam redit non cum honore. Eodem anno castrimi de monte di Croce Vur-

(1) Nera pe, Guido de comitibu-; Guidi , familia tunc temporis valde potens in Thuscia.qui etiam dictus Guide-guerra ab eius avo Guidone qui primus Guidoguerra appellari suevit, et a quo nomen transmissum in posteros (Litta, Fam. celeb. Hai., Fam. conti Guidi).

(2) In ed.: cessit.

ANNALES 53

nense restitutum fuit Lucensibus per comitem Guidoneni (1). Eodoni anno fuit magna fames et mortalità» in partibus Thusciae.

Anno Domini MCLIII. Fredericus imperator venit in Lombardiam nondum coro- natus : volens autem terram sibi subiicere , resistentiam invenit.et praecipue Medio- lanensium ; propter quam causam processu temporis , ipso in imperio confirraato , ipsnni devastavit. Eodem anno Ludovicus rex Francorutn praefatus considerans in Terra Sancta non multimi prof] cere , suamque peregrinationem non fuisse felicem , relieta ibidem curii Balduino rege Hierosolymorum prò maiori parte sua militia , cum paueis Parisios rediit, non sine magno Galliae luctu. Hunc autem Ludovicum gesta Francorum multum commendant , excepto quod uxorem suam domiuam Helionoram repudiavit, accepta alia, filia Anfos (2). Regis Hispaniae. Tradunt tamen historiae ferisse ex certa causa, Consilio et assensu Eugenii papae, Bernardi claravallensis abbatis et Gottifredi (3) Lingoniensis episcopi.

Anno Domini MCLIV. Balduinus rex Hierosolymorum , frater comitis andegavensis, licet iuvenis, strenuissimus tamen in armis , et in regimine gratiosus et providus , cum militia sibi dimissa Francorum et sua invadit Àschalonem praecipuam civitatem in terra Philistmorum ; ipsam obsidet, et ultimo capit. Civitas autem erat munitis- sima super mare sita versus Aegiptum. Eodem anno Princeps Antiochensis ''11111 rege Alap pugnat, et in bello succumbit, ac ab ipso capitur et occiditur.

Anno Domini MCLV. Eugenius papa moritur , et in basilica beati Petri ante altare sepelitur, seditque in cathedra Petri aunis octo et mensibus UH. Huic Euge- nio beatus Bernardus literas niultum mordaces circa regimen summorum pontitìcum scripsit, et de fastu ac protervia Romani populi.

Anno eodem Fredericus imperator concessit , sive confìrmavit Lucensibus monetam eis concessam per suos antecessores Imperatores (4).

Anno Domini MCLVI. Anastasius in summum eligitur Pontificem ; sedit anno uno, et mensibus quatuor. Hic iuxta sanctam Mariani Rotundam fecit unum palatium, ibidem- que habitabat ex speciali devotione.

Eodem anno Fredericus destruxit partem urbis et porticum sancti Petri , et portas amovit; deinde veniens in Lombardiam, inulta mala Mediolanensibus intulit. Eodem anno Stephanus rex Anglorum moritur, qui filiam Henrici Augliae dolo regno priva- verat , ut supra est dictum. Hic sine filiis moriens , vero Dei iudicio , iure haeredi- tario, seu propinquitatis, eidem succedit Henricus filius Gottifredi (5) comitis Andega- vensis et nepos Balduini regis Hierosolymorum ; qui in brevi regno acquisito paciflce Londonii coronari se fecit , cum Helionora uxore sua , quam rex Francorum repu- diaverat , et quam habuerat annis XV. Haec domina Alia fuit ducis Aquitaniae , unde dictus Henricus ex eo maximum sibi acquisivit dominium. Et attendendum de isto Rege , ut Riccardus tradit , quia iste rex ex triplici parte exaltatus est in dominio ; quia ex patre Andegaviam , Turoniam , et Cenomanniam possidebat ; ex uxore Aqui-

(I) V. Chronicon Pisanum B. Marangonis (Arch. Star. I/al. , tom. VI).

Logitur in quadam Chronica Ms. Bibl. Luoen. MCLIII. Monte di croce fue venduto al Comune di Lucha da Guido con/e, e dato in mano di Guido Indettatali e di Tancredi Advocati . et ri i- vìenlo per lo Comune di Lucha. - (Script, rer., I.ncen. a B. B. collecti ec).

i,~) Idest : Alphon n.

(3) In edit. : Gaddefridi.

(4) Privilegi! esemplar adservatur in Arnhivo Lucensi.

(5) In ed. : Gaddefridi.

54 PTOLEMAEI LUCBNSIS

taniam, Pictaviam, et terram Lemovieinensem ; sed ex matre obtinuit rdgnum Angliae et comitatum Normanniae.

Anno Domini MGLVII. Adrianus creaturiu Papam , natioue Anglicus. Hic primuin Episcopus Albanensis , factus est Legatus in Noergiam ad illatn gentem convertendam , quod fecit. Post reditum vero , mortilo Anastasio , in summum Pontificem est electus. Ilio propter vulnerationem cujusdam cardinalis , civitatem Romae ecclesiastico sup- posuit interdicto, quousque digne satisrieret de tam enormi delieto. Hic Guillelmum regem Siciliae , tanquam sibi rebellem exeomunicavit.

Eodem tempore Henricus rex Anglornm exercitum congregat per ducatum Aqui- taniae ; civitatem Tolosonam iuvadit dicens ipsain ad eum pertinere ratione uxoris suae , cui de jure dicebat competere ex haereditate : unde regioneni dictae civitatis de- vastat , et ad obsidionem se parat : sed Rex Francorum civitati favet et auxilium prae- bet ; sic civitas evadit marni praedicti regis Anglorum : causa autem favoris Ludovici ad civitatem Tolosanam assignatur a Riccardo: quia comes sancti Aegidii , sororem habebat dictae uxoris regis Henrici , ad quam magis pertmebat.

Anno Domini MCLVIII. Fredericus ab Adriano coronatur in ecclesia sancti Petri. Qui cum venisset Romani , et pacifico , ac cum multo gaudio coronatus fuisset , peractis omnibus, quae ad festum coronationis pertinebant , cum ante ad stationem suam in prata Neronis exivisset , Romani armata manu familiam sequentem crudeliter invase- runt usque ad tentorium (1) Imperatoris prosequendo. Sed invalescente clamore , Theu- tonici adunati potenter Romanos repellunt, et alios quidem occidunt, alios vero captivant. Sed ad preces papae Adriani Imperator captivos restituit , et pax reformatur. Hoc eodem anno rex Guillelmus Ecclesiae facit homagium , et Adriano j tiramento fìdelitatis se obligat , et tunc Ecclesiae reconciliatur , et in regno firrnatur. Hic Adriamus primo de urbe Roma ad Urbem Veterem se transfert.

Eodem anno Adrianus prohibet omnibus civitatibus Thusciae , sub fortissimo anathe- mate, monetam lucensem cudere, et ipsa universaliter (2) uti jubet.

Anno Domini MCLIX. Fredericus vadens Tybur, et inveniens dissipatimi praecepit Romanis ut reaediflcaretur.

Eodem anno veuiens Spoletum civitatem devastavit ex quadam rebellione quam eidem fecerant. Hic Fredericus veniens Lucam et audiens Bertam regalem sic dotasse lucensem ecclesiam , eidem ecclesiae multa concessit privilegia , et ex affectu cano- nicos dictae ecclesiae vocat suos fratres , recipiens sub sua protectioue.

Eodem anno papa Adrianus fecit gironem in Radicofano et turribus munivit.

Eodem anno idem Adrianus , castra et multas possessiones circa locum sanctae Christinae a Comitibus comparavit.

Anno Domini MCLX. Adrianus papa moritur, et in Vaticano in ecclesia beati Petri sepelitur , seditque annis quatuor. Fredericus imperator in Lombardiam veniens invadit Mediolanum , et ipsum devastat , et similiter Placentiam ; ultimo exercitum congregat ad obsidionem contra Milanum faciendam , adjurans (3) inde non recedere , quousque ipsam capiat , et ad nihilum rediga!

Anno Domini MCLXXI. Alexander tertius creatur in Papam, natione senensis , ex patre Ranuccio; sedit annis XXI et mensibus undecim. Hic vicit quatuor scismaticos ,

(1) In edit. corrupte : renturium.

(2) In impressione corrupte: usialiter.

(3) Expletur lacuna impressionis cum Codd.

ANXALES 55

Octavianum , Guidonem Cremensem , Ioamiem Firmensem , et Laudonem àntipapas. Primus se faciebat vocari Victorem , secundus Paschalem , tertius autem Calistum , sed quartus Innocentium. Hi omnes fuerunt, tanquam scismatici, excomunicati ab Ale- xandre» ; quorum tres fuerunt presbyteri cardinales. Hi omnes ad modicum tempus mala morte interiorunt : quibus Fredericus Imperator videbatur favere , propter quandam di- scordiam super quibusdam Imperialibus exortam in ter dictum Fredericum et Alexandrum. Anno Domini MCLXXII. Civitas Mcdiolanensis obsessa biennio et ultra capitur, et ab ipso in toto destruitur, ipsam arari facit, et salem seminari. Eodem anno Pisani et Fiorentini devicti fuerunt a Pistoriensibus apud Carmignanum.

Eodem anno corpora Magorum, quae erant Mediolani per sanctum Eustorgium archiepiscopum Mediolani illue (1) de Costantinopoli miraculose translata, Archiepiscopo coloniensi per Fredericum fuerunt concessa , quae dictus Archiepiscopus cum reverentia in Coloniam transportavit.

Anno Domini MCLXXIII. Videns furorem populi Domani Alexander, et scisma favo- remque Frederici ad dictos scismaticos contra ipsum , in Galliam se transfert. Tunc ratione dicti scismatis conventus monasterii sancti Anastasii con suo Abbate (2) de Urbe dejectus est. Veniens autem Alexander in Galliam , a rege Francorum honori- fice susceptus est , ibidemque contra Fredericum processimi facit ; sed non proficit , ut in sequentibus est manifestum , sed ad deteriora processit.

Anno Domini MCLXXIV. Fredericus imperator exercitum congregat Theutonicorum, et duos reges habet in sua comitiva, videlicet Boemiae et Daciae cum utriusque gente et populo ; veniensque in Burgundiam contra regem Francorum conabatur ipsum offendere , sive delere ; sed non praevaluit , adjuvante rege Angliae regem Franciae ; immo cum confusione recessit, et in Alamanniam rediit. Causa autem suae indigna- tionis contra regem supra est posita , quia videbatur favere Alexandre (3) , qui in terra regis processimi fecerat supradictum.

Eodem anno flirt facta concessio Lucano comuni de moneta cudenda per D. Ray- naldum Salomonensem electum , et Henricum Leodiensem Episcopum tunc legatos in Thuscia domini Imperatoris (4).

Eodem anno Imperator Fredericus concessit Lucensi comuni Roccam Guidingam , quae est Corvaria (5).

Anno Domini MCLXV. Imperator rediit in Italiani , et totam Lombardiam, praeter Papiam , vexat , quae eidem favebat ; deinde venit ad Urbem et Romam invadit cum Raynaldo dieto Christiano , et Philippo cancellano strenuis principibus , et amicis praecipuis , et cum exercitu suo expugnat Romani et devincit eos ; et fuerunt in bello ilio aliqui occisi , alii vero capti circa novemmilia (6).

Isto eodem anno Lombardi colligationem faciunt contra Imperatorem , in favorem Papae, videlicet Mediolanenses, quamvis fuerint devastati, Cremonenses , Piacentini et multae aliae civitates et castra dictae regionis.

(1) Impletur hiatus editionis cum Codd.

(2) Suppletur ut, supra.

(3) Impletur lacuna impressionis cum CoJd.

(4) Desunt haec in Codd. R BB.

(5) Sic in Codd. ; sed forte : quae erat nobilium de Corvaria.

(6) In quo bello addunt Codd. strenuissime se hàbuìt militia lua

56 PTOLEMAEI LUCENSIS

Aimo Domini MCLXVI. Incaeperunt terraemotus magni per diversa loca ; durave- runt per inultos annos, in quibus terraemotibus quasi tota Syria est concussa, et in domibus ot aedificiis ruitur, Antiochia videlicet , Tripolis et Damascus; et sic de aliis civitatibus et castris, quae submersae dicuntur fuisse. Civitas etiam in Sicilia Cataniensis tota ruit , ubi et dicuntur periisse inter parvos et magnos XX mille personarum (1).

Hoc eodera anno dominus Guelfus dux Spoletanus , marchio Tusciae , princeps Sardiniae , et dominus Domus comitissae Matildae concessit Lucensi Comuni per pri- vilegium omnem jurisdictionem ad jus Marchiae pertinentem , et ad domum comitissae praedictae intra sex milliaria Lucensis Comunis prò M. solidis lucensis monetae sol- vendis annuatim (2) usque ad LXXXX annos (3).

Auno Domini MCLXVII. Fredericus obse lit Anconam ; qui se tradiderunt eidem prò mortuis et captivis.

Eodem anno ignis accensus est in Calderia (1) , et combussit omnes domos Alio— rum Arnaldi, usque ad angulos filiorum Saginae (5) et usque ad sanctum Salvatorem in M ustorio.

Eodem anno Mediolanum et Cremona auxilio amicorum reaedificantur.

Anno Domini MCLXVIII. Mediolaucnses, Cremonenses et Piacentini (0) in despectum Frederici et contra papienses , civitatem aedificant , quam ob reverentiam Alexaudri papae , ipsam Alexandriam vocant. Et ut famosior esset civitas, insuper Alexander praedictus constituit diete loco episcopum : civitatem vero papiensem , quia Frederico favebat, privat cruce et de pallii dignitate.

Eodem anno inchoata est guerra inter Luceuses et Pisanos , et in eodem anno (7) Lucenses intraverunt -vallem (8) de Qnosa , et combusserunt et devastaverunt.

Eodem anno iverunt ad castrum de Asciano (9), et ibi pugnaverunt contra Pisa- nos , et devicerunt eos , et coeperunt ibidem multos milites et pedites de Pisanis.

Anno Domini MCLXIX. Velter de Corvaria et filii cura Gaiferro et Alio Uguccionis et Raynerio fìlio Stulti (IO) intraverunt arcem Flamingam , et rebellaverunt a civitate Lucensi , colligati et jurati cum Chatanis de Versilia et de Garfagnana , et cum Pisa- nis contra Lucenses. Et tunc Lucenses congregaveruut gentem et iverunt armata manu contra arcem, et Vili calendas(ll) ianuarii obsiderunt et expugna verunt eam et vi bel- li caeperunt, captis hominibus quierant in arce. Combusserunt insuper burgum de Cor- varia , sed arcem tenuerunt.

Eodem anno Tancredus vicecomes de Pisis tradidit castrum de Agnano Lucensi- bus; et fuerunt Pisani devicti milites et pedites, et fugati usque ad Arnum , et multi

(1) In Codd. : plusquam X mille personarum.

(2) Deest annuatim in editione.

(3) Errate ponit auctoi* concessionem Guelfi in MCI, XVI; constat enim ex vulgato apograplio (latam die 6.a aprilis MCLX. Insuper, non sex, sed legendum est qninque milliaria.

(4) In edit. : caldoria ; in Codd. Caldoraria.

(5) In edit.: Faginae ; sed legendum Saginae nomen familiae olim inter principes oivitatis.

(6) Corrigitur textus vitiatus cum Codd.

(7) In edit. eirate: eadem die.

(8) In edit. villam ; in Codd. vallem.

(9) In edit.: A filano prò Asciano.

(10) Sic Codd. rcplent uiatum impressioni».

(11) In vulgatis , inepte : Balista*.

ANNALES 57

submersi sunt in palude: et hoc fuit in calendis raartii. Et eodem anno XXIIII die apri- lis profecti sunt Lucenses ad devastandam planitiem dictam de Fillungo in Versilia.

Anno Domini MCLXX. Lucenses destruxerunt Burgum de Brancagliana , et erant CCGCC milites cura magna turba populi. Pisani autem qui obsidebant arcera Guidingam , ut audierunt adventum Lucensium , statim cesserunt , et iverunt ad expu- gnandum Castrum de Agnano. Quod audientes Lucenses insequuti suut eos ; sed non expectantes Pisani , ad propria redierunt.

Eodem anno Lucenses devastaverunt planitiem supra dictam de Fillungo in Versi- lia Cathanorum. Eodem anno Fiorentini devicerunt Aretinos.

Eodem anno Lucensis populus , renitentibus inimicis in contrarium , ut in gestis Lucensium scribitur, in manu forti portaverunt victualia prò arce de Corvaria (1).

Eodem anno intraverunt Garfagnanam , et ibidem multa castra destruxeruut, multa coeperunt , et multa combusserunt.

Eodem anno devastaverunt Pedonam VII die martii.

Eodem anno devastaverunt regionem de Vallecchia XVI die juuii.

Eodem anno existentes Lucenses in Versilia, fuerunt devicti a Pisanis et eorum amicis prope Viaregium , et perdiderunt tunc castrum de Viaregio. Tunc Lucenses ite- rato congregati sunt contra Pisanos , et in eodem loco invaserunt eos , et fuit pugna fortissima , et destruxerunt eis Barbacane et violenter intraverunt eorum campum , et sic (2) Pisani in fugam versi sunt et devicti. Inchoaverunt haec in aurora , et duravit bellum cum fuga usque ad nonam. Dum autem Lucenses fugarent Pisanos , quidam milites Lombardi cum Cathanis , et aliquibus Pisanis intraverunt campum lucensem. Redeuntes autem Lucenses pugnaverunt cum eis , et devicerunt eos , licet cum aliquo- rum fatuorum damno ; duravit autem praelium usque ad noctem.

Anno Domini MCLXXI. Lucenses caeperunt Ghivizanum , et combusserunt Cala- vornam.

Eodem anno Lucense commune invenitur emisse a Truffa Mezolombardi boscum et totam terram super qua est aedificata Turris quae est in faucibus Sercli , et a fauci- bus maris usque Milliarinum (3) et a Mari usque ad Montravantum.

Eodem anno inveniuntur pacta inter Lucenses et Pistorienses , qualitor Pistorien- ses juramentum fecerunt de salvando Lucense commune et custodiendo Lucenses ci- ves in havere et personis. Item de dando adiutorium Lucensi communi in guerra, quani liabent , dando eis milites et pedites propriis eorum expensis XX diebus. Item de dando eis similiter in anno per unum mensem continuum CL milites et D pedites et bali- starios ad ipsorum requisitionem post Vili dies.

Anno Domini MCLXXII. Lucenses destruxerunt S. Miniatem, et combusserunt ipsum. Item quoddam castrum dietimi Fuscanum. Item eodem anno in calendis ianuarii Lu- censes destruxerunt Viaregium.

Eodem anno destruxerunt quoddam castrimi dietimi Montem Archanum , et multa alia castra. Item eodem anno filii Ubaldi tradiderunt castrum dictum Montravantum

(1) Implentur vacua edit. cum Codd.

(2) Omissa quae sequuntur in impressione.

(3) In edit. ; errore typographico : milliarium.

58 PTOLEMAEI LUCENS1S

Pisanis , et castrum de Bozano , propter quam causam factum est praelium maximum inter Lucenses et Pisanos, et hoc fuit in plagia marina. Ultimo Pisani versi sunt in fugarci , et dieta castra fuerunt capta a Lucensibus et combusta.

Anno Domini MCLXXIII infrante Januario Corradus Gaiferri et filii recuperave- runt arcem Guidingam.

Eodem anno ignis accensus est in Chiasso.

Eodem anno Lucenses caeperunt Cbiozano , et combusserunt ; et tunc fuit consul filius Rolandi. In quo anno illi de domo Soffredinga promissionem fecerunt de juvandis Lucensibus eorum expensis in exercitibus et cavalcatis ; et ista promissio fuit firmata juramento et poena vallata.

Anno Domini MCLXXIV. Fiorentini devicerunt Senenses apud castrum de Asciano.

Eodem anno collatura fuit castrum de Montravanto communi Lucensi per Truffarci Mezolombardi.

Eodem anno Alexander concilium advocat contra Fredericum , et prò bono statu universalis Ecclesiae.

Eodem anno Fredericus videns Lombardiam et Thusciam sibi passim rebellare , timens sibi de dicto concilio , nuncios mittit ad Alexandrum super concordia facienda, offerens se ad emendarci super tanta et tana diuturna (1) discordia.

Eodem anno moritur sanctus Thomas canthuariensis episcopus.

Anno Domini MCLXXV Concilium celebratur Turoni (2).

Eodem anno quasi tota Italia ad concordiam revocatur ; pax etiam fit inter Guil- lielmum regem Siciliae et Emanuelem imperatorem Constantinopolitanum. Fredericus ad concilium nuncios mittit de concordia inter ipsum et Papam tractaturos , de tanta Italicorum concordia contra ipsum in favorem Papae expavescens.

Eodem anno invenitur facta remissio per imperatorem Fredericum Lucensibus de omni injuria illata nuntiis ejus per lucenses cives.

Eodem anno invenitur sententia lata per imperatorem Fredericum contra Pisanos de moneta non cudenda ea forma et cuneo , qua et quo Lucenses cudere possimi

Anno Domini MCLXXVI. Fredericus ad gremium Ecclesiae redit, et Venetiis absolvitur a legato Papae ; et prò emenda crucem assumit ultramarinam cum multa militia theutonica et infinita populi turba. Alii dicunt , ut gesta Lucanorum et Floren- tinorum , quod XVIII annis fuit in discordia cum Alexandro.

Eodem anno invenitur datum bamnum Pisanis per imperatorem Fredericum, quia contra pacta fecerunt inter comune Lucense et Pisanum de moneta cudenda eo modo et forma qua Lucenses cudebant.

Anno Domini MCLXXVII. Alexander in Italiani redit , et per mare transfretans applicuit in Siciliam apud Messanam , ubi eidem occurrit rex Guillelmus et ipsum honorifice recipit, regnum ab ipso recognoscit juramento fidelitatis renovato.

Eodem anno liberti de Florentia cum consulibus guerram movent , et duravit duobus annis.

Anno Domini MCLXXVIII. Alexander Romam veniens , Concilium advocat prò recupera tione Terrae Sanctae.

(1) In edit.: diurna.

(2) In edit. corrupte: curtbus; emendatur cum Histor. Eccl. eiusdem Ptolemaei.

ANNALES 59

Eodem anno ignis accensus est in Florentia et coinbussit magnani partem civi- tatis , videlicet , de sancto Martino usque ad sanctam Mariani ad Arnum.

Eodem anno cecidit pons vetus civitatis Florentiae.

Eodem anno Henricus rex Angliae misit nuntios solemnes ad papam Alexandrum ad purgandum se de nece beati Thomae; quibus receptis in Tusculana civitate, misit duos cardinales ad partes Galliae , qui de hoc inquirerent vcritatem ; coram quibus rex in animam sua juravit quod nec auxilio vel Consilio tale scelus per ipsum non fuerat perpetratimi ; sed quia occasionem aliquam praebuit, ipse quidem statim cru- cem assumit trans fretaturus (1) intra tres annos , et CC milites misit bene munitos ultra mare.

Anno Domini MCLXXIX Concilium celebratur Romae , crux praedicauda statuitur contra Saracenos. Fredericus aufert comitatum omnibus civitatibus Thusciae (2).

Eodem anno obsedit Senas , et ipsam devastat usque ad muros.

Eodem anno sepulchrum Domini capitur a Soldano, quod prius a christianis tenebatur.

Anno Domini MCLXXX magna pars Italiae cruce signatur ad recuperationem terrae ultramarinae , sed praecipue Fiorentini in Thuscia , et Lucenses.

Eodem anno Fredericus Henricum filium suum regem constituit in Italia.

Eodem anno magnus fuit confiictus Saracenorum et Christianorum, et praevalue- runt Christiani.

Eodem anno invenitur facta promissio et juramentum per Bononienses Lucensi comuni de moneta Lucensi tenenda et expendenda per civitatem Bononiae , et totam suam praesentem fortiam (3) et nullani aliam monetam ; et si contrafieret, quod posset tolli unicuique. Et sic juraverunt mercatores et campsores Bononienses observare , et sic sancitum et statutum fuit in publico Parlamento.

Anno Domini MCLXXXI. Philippus rex Francorum , et Riccardus rex Angliae .cum sua gente ultra mare se trasferunt , ubi per eos et Italicos , qui sub nomine Pisanorum agebant , et denominabantur , multa gloriose et victoriose sunt acta. Tunc enim robo- ratum est dominium Christianorum in tota terra promissionis.

Eodem anno Guido comes denominatus Burgundione , qui dominus erat Montis Sumani , Verrucolae et Serrae juramentum fecit Lucensibus , sive promissionem sub juramento firmatam , de dando dieta castra in adiutorium contra Pistorienses, quando conti ugeret Lucenses cum Pistoriensibus guerram habere.

Eodem anno invenitur juramentum factum fidelitatis Lucensi communi per illos de domo Soffredingorum.

Anno Domini MCLXXXII. Alexander papa moritur, cui succedit Lucius natione Lucensis de nobili progenie natus , ut tradunt (4) Allucingorum. Hic concessit Lucen- sibus monetam cudendrun ; quam civitatem summe comrnendans , omnibus civitatibus

(1) Id edit. : transiturus.

(2) Io. Villani hoc refert ad an. MCLXXXIV.

(3) Vacuum impressionis impletur cura Codd.

(4) Ubaldus Honagiuntae Moria da nobili genere Allucingorum, primum canonicus ecclesiae matricis Lucensis; dein Romae degens, episeoptis osMensis , et variis legationibus honorilìce fun- «tus , ab Adriano IV in cardinalium collegium adscitus ; demum ad summum Pontificatum evoctus ■1181. Lucius III nuncupatus.

60 rTOLEMAEI LUCENSIS

Thusciae, Marchiae , Campaniae et Romagnolae , et Apuliae in moneta praeponit, adhuc imperante Frederico , et regnante Henrico filio. Unde dieta moneta ab ilio tem- pore in praedictis partibus magis fuit usaalis : immo mandavit omnibus terrigenis dictarum regionum , et Romipetis , ac singulis peregrinis cujuscumque civitatis vel proviaciae quod illa uterentur moneta in ipsorum commerciis. Ubi advertendum , quod duae monetae antiquis temporibus magis concurrerunt in Italia; quia in Lombardia Papiensis , favente Frederico, quem dieta civitas semper fuit sequuta , sed in praedictis partibus ubi Ecclesia magis dominabatur , moneta lucensis , eo quod dieta civitas Romanae Ecclesiae semper fuit subiecta. Unde de istis duabus monetis specialiter jura faciunt mentionem , ut Innocentius tertius in sua Decretali, qui fuit post Lucium ad XX annos cum de censibus agitur.

Eodem anno invenitur juramentum factum fidelitatis communi Lucensi per commune de Montecatino.

Eodem anno invenitur collatio facta Lucensi communi de terris relictis a palude de Lavano (1) et de Guisciana et terrae colmatae ab aqua Pisciae , e Cerbaria et palude Sexti , et quod totum lacum (2) ad Lucense commune pertinet.

Eodem anno facta fuit pax inter Lucenses et Pisanos , in qua fuerunt pacta infrascripta : quia Consules Pisani juraverunt lucenses cives habere prò Pisanis , et quod siquid inferretur per Pisanos Lucensibus , Pisanum commune restitueret. Item si Lucenses facerent guerram alicui civitati , Pisani non praeberent suis inimicis auxilium. Item quod possent Lucenses cives mercari Pisis , sicut Pisani. Simile jura- mentum fecerunt consules Lucenses consulibus Pisanis. Item juramentum fecerunt Pi- sani consules Lucensibus consulibus de terris Episcopi Lucensis , quod permitterent Episcopum ipsas libere et pacifice possidere.

Anno Domini MCLXXXIII. Fredericus imperator in subsidium Terrae Sanctae vadit per terram , transeundo per Theutoniam , Hungariam , Graeciam et Armeniam (3). Sed cum venisset cum gente sua in Armeniam minorem , quae quondam Cilicia voca- batur , in quodam parvo fluvio submersus est. Filius vero ejus quem secum duxerat , corpus eius transportavit in Tyrum , ibique honorifice sepelivit. Demum veniens Ptolemaidam , obsedit eam ; sed prae nimio calore infirmatus est et mortuus , et multi nobiles cum ipso de gente Gallicana et Anglicana.

Eodem anno invenitur juramentum factum super securitate facta per Lucenses consules hominibus castri de Albiano et Urbiciano , et qualiter dieta castra juraverunt fidelitatem Lucensi Comuni , et ipsi promiserunt eos defendere et salvare ad hono- rem Lucensis populi.

Eodem tempore floruit Petrus manducator, qui luculento sermone claruit in tra- dendo historiam Bibliae juxta expositionem sacrorum doctorum.

Anno Domini MCLXXXIV. Lucius papa venit in Thusciam et Lombardiam , accen- surus corda hominum circa passagium Terrae Santae, et pacificaturus partes Italiae.

(1) In Codd.: de Bugiano.

(2) In edit. : lucrimi.

(3) Heicauctorpraecurrittempora. Fridericus enim iterTerrae Sanctae aggressusestinMCLXXXIX et obiit demersus in Fluvio cydno vel Salefin MCLXXXX. Filius eius Fridericus paulo post pestilen- tia mortuus est apnd Ptolemaidam. Haec indigesta in annalibus , propemodum ordinata leguntur in Hist. Eccl. eiusdem auctoris.

ANNALES

Eodem anno Lucenses aedificaverunt burgum sancti Genesii centra voluntatem Samminiatensium. Eodem anno fuit consul Alcherius Pagani qui aedificavit car- bonarias.

Eodem anno et tempore floruit Petrus Novariensis, qui fuit Parisiensis episcopus scriptor sententiarum theologiae , in quibus continetur tota profunditas Scripturae sacrae.

Eodem tempore fuit Abbas Ioachim in Calabria in monasterio Floris , qui multa prophetice videbatur dicere, et libros maxime prophetales exposuit, in quibus de futu- ris actionibus et eventibus hominum agitur Sed quia quaedam dixit dubitabilia (1) , et se opposuit Magistro sententiarum , primo quidern per Innocentium tertium ille libellus est reprobatus, ut continetur etiam in corpore juris , et aliae scripturae ejus tanquam apocrypha judicantur.

Anno Domini MCLXXXV. Riccardus rex Angliae rediens de ultramare, reversus est per Hungariam , et venit in Austriam ducatum Alamanniae. Dux autem dictae regionis iverat cuin Frederico in Terram Sanctam, ibique inter ipsum et regem dura fuit verborum contentio, usque ad injuriam personarum; cumque audisset dux Austriae advenisse Anglicos in terram suam , explorari fecit si rex Angliae esset ibi. Rex au- tem simulavit habitum , et in effigie coci se transtulit; sed cum venisset dux Austriae cum sua comitiva, ut viderent qui essent, invenit regem assantem anseres , et veru volventem , clausura in caputio gallico more ; quem fixo vultu dux aspiciens recogno- vit , captumque cum sua gente deduxit Viennam ; ex quo facto vindicata judicatur injuria : unde ad pacuos dies ipsum .cum sua gente remisit illaesum.

Eodem anno Lucius papa per Lucam transiens multis ampliavit privilegiis Eccle- siam sancti Martini , et quantum ad dignitates , et quantum ad temporalium fructum. In quorum uno privilegio Ecclesiam sancti Fridiani multum commendat.

Eodem anno Henricus imperium assumit licet non coronatus , sed per Lucium confirmatus: coronatus vero per Caelestinum tertium, ut Martinus scribit.

Anno Domini MCLXXXVI. Lucius papa Veronae moritur, ubi in suo sepulchro tale epitaphium esse fertur :

LUCA DEDIT LUCEM TIBI , LUCI, PONTIFICATO! OSTIA , PAPATO! ROMA , VERONA MORI.

Demum (2) ponitur versus contrariae sententiae, quasi quoddam apologeticum primi:

IMO VERONA DEDIT VERUM TIBI VIVERE , ROMA EXIL1UM , CURAS OSTIA , LUCA MORI.

Eodem anno privilegium concessimi fuit per Henricum filium Frederici Lucano communi de sex milliaribus , quod ante concessum fuerat per Othonem et Henricum socundurn ; multas etiam alias dignitates et privilegia eidem communitati concessit.

(1) In edit. : dubitalia.

(2) In impressione: dictum.

62 PTOLEMAEI LUCENSIS

Anno Domini MCLXXXVII. Urbanus tertius natione Lombardus in cathedra Petri ponitut circa finem anni. Scdit anno uno , mensibus X et diebus XXV. Hic audiens terram ultraniarinani non bene prosperari , prae niraio dolore infirmatus est , de quo moritur et sepultus est in Ferrarla. Ab isto Papa coronatur Enricus in Imperatorem, licet multis annis auctoritate ille usus fuerit regalis sedis , sicut rex Italiae constitu- tus per patrein. Alii autem dicunt Henrico a Caelestino coronatum.

Eodem anno et tempore factum est stuolum magnum in Terram Sanctani prò recuperatione eiusdem , sed parum crucesignati profecerunt.

Eodem anno castrum de Fornore fuit a Lucensibus destructum ; et castrum de Montravanto reparatum , iterato combustum est.

Eodem anno MCLXXXVIII. Gregorius octavus natione Beneventanus in sede col- locatur papali. Hoc eodem anno Henricus cum Theutonicis et Romanis multa mala infert Thuscis.

Eodem anno Henricus regnum Tusculanum tradit Romanis , et destructum est ab eis. Eodem anno fuit potestas lucensis Paganus Ronsini.

Eodem anno fuit discordia inter portam sancti Fridiani et illos de Burgo in civi- tate Lucensi : porta autem sancti Donati favebat uni parti : porta vero sancti Gervasii et porta sancti Petri favebat alteri ; et sturmum maximum factum est alla Fratta : postea vero per Florentinos sunt pacificati.

Dictus Gregorius zelando prò Terra Sancta , ad diversas provincias literas mittit. Veniens in Thusciam pacem facit inter Ianuenses et Pisanos; sed cum esset Pisis, et de transfretatione ultramare tractaret , ibidem infirmatus est, et mortuus, ibidemque sepultus. Sedit autem solis duobus mensibus ; cui succedit Clemens tertius.

Eodem anno reperi tur juramentum fidelitatis Lucensi comuni per homines san- cti Quirici de Venere factum et firmatum.

Anno Domini MCLXXXIX. Clemens tertius sedit in cathedra Petri , natione roma- nus ; seditque in ea annis tribus. Hic ex patre Joanne dicto Scolari , claustrum fecit apud sanctum Laurentium foris muros , palatium Lateranense exaltavit , ibique sta- tionem suam fecit , ibidemque mortuus est et sepultus (1).

Anno eodem Henricus vadit Neapolim , ipsamque cum suo exercitu obsidet ; sed invasit tanta epidemia castra eius , quod coactus est inde recedere , quasi victus. Uxor etiam sua ibidem infirmata et mortua est. Hic Henricus aliquando vocatur quintus , aliquando sextus : scilicet quintus dicitur in genealogia Imperatorum : sextus in cata- logo regum , ut scribit Viterbiensis.

Anno Domini MCLXXXX. Henricus imperator capit Salernum , subjecitque sibi totam Apuliam , et Siciliani , omnesque rebelles diversis cruciavit poenis.

Hic accepit dominam Constantiam in uxorem , filiam regis Guillelmi , sive filiam Rogerii et sororem regis Guillelmi , ut alii dicunt : differunt enim Martinus et Riccar- dus. Riccardus enim voluit, quod de Rogerio fratre Roberti Guiscardi descenderit rex

(I) Quae sequuntur in editione , usque ad annum MCCLXV , scripta sunt in codice recentiori raanu, videlicet saeculi XVI. Quia vero multa, vel oroissa , vel imminuta, et aliqua etiam novimus intrusa, proinde saepius per haec tempora narrationem hausioaus ex Codd. B BB, vel cum eis integravimus editionem

ANNALES 63

Guillelmus , et sic domina Constantia l'uerit filia ejus. Martinus , quod fuerit Rogcrhis lilius Roberti fìlli Roberti Guiscardi , et hie habuerit filium Guillelraum et filiam domi— nam Constantiam , et sic fuerit soror Regis praedicti , de qua natus est Fredericus secundus : quod concordat iis , quae infra dicentur.

Eodem anno in calendis iulii sol obscuratus est , et duravit a tertia usque ad nonam.

Eodem anno invenitur in privilegiis sancti Martini de Luca, quod imperator Hen- ricus eadem privilegia dictae ecclesiae confirmavit, quae pater suus dederat , canoni- cos fratres suos vocans.

Anno Domini MCLXXXXI. Clemens moritur ; cui succedit Caelestinus tertius , na- tione romanus , ex patre Bobonis (1) : sedit annis sex , mensibus octo.

Anno Domini MCLXXXXII nascitur Fredericus secundus ciim magno plausu ex Henrico imperatore Constantiae viro.

Eodem anno invenitur in registro civitatis Lucensis juramentum fidelitatis factum Lucano comuni per nobiles de Vallecchia dando et assignando eidem comunitati ter- ras , castrum , podium , casas et alia quae habebant in Montebello.

Anno Domini MCLXXXXIII. Henricus imperator intravit Apuliam , ubi honorinve et pacifico susceptus est; transiens autem in Siciliam , quosdam reperit non sinceros ad suum dominium, propter Tancredum et regem Epirotarum , sive Achaiae , qui de genere regio Siculorum. Hos autem sibi suspectos , quosdam occidit, quosdam relegat, quosdam vero perpetuis vinculis deputai

Anno Domini MCLXXXXIV. Henricus in Siciliam libere imperat; cernensque ex oinni parte imperium suum esse integrum , ad tributimi Regis Tunitii sollicitatur , aliarumque partium Africae , videlicet Numidiae et Mauritianae , suumque habet in totum ultra quod haberet rex Guillelmus , sive Rogerius praedecessor ejus in regno.

Eodem anno occasione gravaminis quorundam Siculorum perturbatur Ecclesia romana cum Henrico imperatore in fine vitae suae ; et ut tradunt aliqui , sicut Marti- nus , Ecclesia gravi excomunicatione ipsum percussit , a qua non invenitur absolutus : alii tamen dicunt contrarili m.

Eodem anno invenitur facta emptio per Lucense commune a domibus filiorum Ray- mundi De Podio de Sylva regia, de Montefilectori, qui nobiles habuerant a comitissa Mattilda. Quaedam autem in ea continentur emptione quae hic non dicuntur ; sed ad registrimi civitatis Lucensis recurritur , quia eodem tempore in duobus traduntur capi- tulis de hoc et de castello Aghinolfi.

Anno Domini MCLXXXXV. Henricus Panormi moritur in palatio Guillelmi soceri sui , sive cognati. Et quamvis Ecclesia turbaretur cum Henrico imperatore , gratiositas tamen dominae Constantiae in populo siculo, e gratiosa memoria sui patris, vel fratris apud nobiles praefatae insulae et ducatus Apuliae , suam prolem reddidit amabilem , licet esset ibi aliqua materia dissidi! propter stirpem regum suorum et sequacium , quos extirpaverat Henricus. Et nota hic quod gesta Florentinorum dicunt fuisse mortuum anno XCVIII ; sed primum magis concordat cum tempore sui domini)'.

Eodem anno annuente Ecclesia Romana Siculi et Apuli dominae Constantiae prò filio suo Frederico juraverunt fidelitatem , sicque regnum in pace quiescit.

(1) In vulgatis : Buondomo; sed legendem Bobonis, cura Histor. End. eiusdtm Ptolemaei.

-3)4 PTOLEMAEI LUCENSIS

Eodcm anno reperitur in registro Comunitatis Lucensis illos de Balbauo Lucensis dioecesis recepisse in locationem ad certuni censum totuni podium de Balbano et totani terram in monte et in plano territorii de Balbano et dotalis a Lucensi communi.

Anno Domini MCLXXXXVI discordia oritur inter Principes de Imperatore eligendo , vacavitque imperium aliquibus annis. lune autem in Tliuscia dux erat Philippus , ut quidam volunt , frater Henrici , et filius Frederici primi. Ubi attende quod aliquando Thuscia fuit Marchionatus ut tempore comitissae Mattildae ; aliquando Ducatus ut lue , secundum ordinem Impératorum , qui prò tempore erant. Anno igitur eodem, ut in registro comunitatis praedictae habetur , per dominum Philippum Dei gratia impe- rialis aulae ducem Thusciae , confirmata sunt Lucensi comuni omnia privilegia per antecessores suos et Imperatores eidem concessa; de quibus est dictum supra.

Eodem anno ceciderunt duae turres Lucae , ut in gestis eorum habetur , in diversis temporibus, videlicet flliorum Hespiafame , et Filiorum Cari, quae multos homines oppresserunt.

Anno Domini MCLXXXXVII Caelestinus moritur, cui succedit Innocentius tertius.

Anno Domini MCLXXXXVIII videlicet , natione Cauip:ums , ex patre Transmundi , consecratus in cathedra sancti Petri. Hic quam fuit gloriosus, opera ipsius de ipso testimoràum perhibent; nam composuit doctrinales in stylo dictaminis , et profuuditate sententiae merito caeteris praeponendus : fecit librum de miseria hominis : fecit ser- mones ad praedicandum copiosos. Hic aedificavit in urbe duo miranda : unum fuit turris , quae hodie turris appellatur Comitis , singularis quidem in orbe terrarum : secundum fuit hospitale Sancti Spiritus, juxta sanctum Petrum, quod multis ampliavit divitiis ; quod fecisse dicitur quia repraehensus fuerat de tanto fastuoso aedificio turris ; unde in hujus rei pensatum fecit hospitale praedictum. Insuper dicitur fecisse et dedisse universis ecclesiis urbis unam libram argenti prò calice fabricando.

Eodem anno , ut in actis Lucensibus scribitur , dicuntur primae factae societates in civitate Lucensi , quarum auctores fuerunt Rodulfus Viviani , et Lottus de Chiatri.

Anno Domini MCLXXXXVIIII. Lucenses congregaverunt exercitum in Versilia contra Cathanos et Pisanos , et ibi caeperunt quoddam castrum , quod dicebatur Me- tri , et destruxerunt et combusserunt ipsum , et ad nihilum redegerunt.

Eodem anno invenitur in registro Lucensis comunis iuramentum fidelitatis factum eidem Comuni per illos de Corvaria et Montemagno , et filios Ubaldi.

Eodem anno principes Alamanniae convenerunt ad electionem faciendam ; sed ele- gerunt in discordia, quia una pars elegit Philippum, ut Martinus narrat , fratrem Henrici imperatoris ; alia vero pars Othonem ducem Saxoniae : plures tamen voces habuit Philippus , Othone.

Anno Domini MCLXXXXIX. Lucenses aedificaverunt burgum sancti Genesii , sive reparaverunt , ut gesta Lucensium dicunt, et sequenti anno sanctum Miniatem de- struxerunt; sed gesta Florentinorum dicunt destructionem Samminiati quod forte fuit ad exteriores domos.

Eodem tempore tradunt fuisse pacem in tota Italia.

Eodem anno, ut gesta Florentinorum dicunt, Philippo praevalente in Alamannia sub pace reformata , simulata tamen inter ipsum et Othonem , ab Lantgravio (1) in- terheitur, sumpta audacia ex favore, quem dictus Innocentius dabat Othoni.

(I) la Codd. corrupte : Integrano. Legendum cura Martino Polono : Lantgravio. Forte Ftole- raa>u< scripserat: antigrado, vox corrupta a Langravio, ut habetur in lexico, seu iu glossario ita!.

ANNALES 65

Anno Domini MCC. Otho cótìflrmatur per Innocentium , et ex hoc quietatio. Com- motio facta in Theutonia de interfectione Philippi , quae modica non erat , mansit in Svevia.

Eodem anno Constantinopolis capitur a Francis et a Venetis , et Balduinum co- mitem Flandriae Imperatorem constitiumt , ut Martinus scribit.

Eodem anno invenitur in registro Lucensis comraunitatis iuramentum factum per Dominos de Montemagno dicto Communi de veniendo in esercitimi Lucae ad ipsorum requisitionem , expensis propriis , et quod tempore guerrae stabnnt Lucae quatuor mensibus , tempore vero pacis , tribus.

Eodem anno invenitur pactio inter Samininiatenses et Lucenses de burgo sancti Genesii. Eodem anno dominus Ingherrame fuit potestas Lucensis.

Eodem anno Bucardus suspenditur.

Anno Domini MCCI. Otho coronatur Aquisgrani in regem Alamanniae ad majo- rem solemnitatem , et ad refraenandum impetum Tlieutonicorum ex causa jam dieta.

Eodem anno Fiorentini destruxerunt quoddam nobile castrum nominatum Sum- mofonte.

Anno Domini MCCII. Tartarorum dominium initiura habuit.

Eodem anno beatus Dominicus primus pater fratrum praedicatorum venit Tholo- sam cum Didaco episcopo Oxoniensi misso illue ex parte regis Castellae prò nuptiis contrhaendis cum Alio primogenito memorati regis , ubi beatus Dominicus prima die sui adventus hospitem suum Henricum ad fidem convertit tam exemplo , quam verbo.

Anno Domini MCCIII. Almimolinus (1) imperator Saracenorum transit de Marochis ad invadendos Ghristianos ; veniensque Toletum comminatus est , quod in despectum Crucis , et ipsam adorantium , Hispaniam occupare! Tunc praedicata fuit crux in tota Hispania et Gallia.

Convenientes igitur Principes Occidentis , velut Alphonsus Castellae , Sanctius rex Navarrae , et Rex Aragonum magnam secum trahunt multitudinem populi. Appropin- quantes vero Saracenis , durissiinum fecerunt congressum , duravitque pugna de mane usque ad vesperas. Tantaque facta est strages Saracenorum , totque occisi sunt , quod de ipsorum sanguine quasi factus est rivus ; sicque Almimolinus super unam equam in Marrochum se transfert et confusus recessit. Ex tunc Saraceni in Hispania nun- quam habuerunt virtutem.

Eodem anno Lucae fuit discordia iuter milites et pedites ; populus vero praeva- luit et expulit nobiles , et fuit magnum praelium in planitie Montis Chiatri : exinde facta est concordia inter eos per capitaneos Thusciae , et sic nobiles redierunt ad propria.

Anno MCCIV. Livonia in confinibus Daciae conversa est ad fidem.

ling. quam etiara vocem Itali Chronistae non raro usnrparunt Io.vn Villanius nccem Philippi referens, de quo superius anno MCLXXXIX, sic ait: In questo contasto per frode dell' Ktutwkwo il detto Filippo fu morto. Nomen vero Lantgravii : Otto de Wittelsbaeh.

In anonymo fiorentino apud Baluzium : In quest'anno (1200) morio Arrigo imperatore; e poi furono eletti in discordia Otto e Filippo; ma el papa coronò Otto. Ma vincendo Filippo , per frauda rfe^'ANTic.RADO fue morto; sicché' per molto favore del Papa Otto rimase ne la Signoria. Baluzu Steph. , Misceli, novo ord. dìgesta, tomo IV , pag. 98.

(1) In Ann. edit. : Almolinus ; hoc idem narraverat auctor sub anno MCXXIII.

66 PTOLEMA.EI LUCENS1S

Anno MCCV. Invenitur iuramentum factum Lucensi Communi per Potestatem de Pontrcmulo de strata custodienda in tota eorutn fortia , et de non solvendo ibidem pedagio , quantum ad cives Lucenses. Simile iuramentum fecit dominus Gualterottus et Episcopus Luuensis in toto suo dominio et districtu. Item fecit dominus Guillelmus .Marchio Malaspina in toto suo marchionatu et dominio.

Anno MCCVI comes Simon pugnavit contra Comitem Tolosanum prospero marte. Facta fuit pax inter Lucenses et Samminiatenses.

Anno MCCVII factum fuit iuramentum Lucensi Communi ab Andrea Marcinone Massae Lunensis.

Anno MCCVIII. Otho quartus rex Alamanniae imperator electus , veniens Romam transiit per Lombardiam , et prope Mediolanum , ubi sepulti sunt reges Lornbardorum in loco qui dicitur Modoetia coronam accepit ferream iuxta consuetudinem aliorum Imperatorum ; demum Romae cum multa solemnitate ab Innocentio coronatur in basilica saucti Petri. Gesta autem Florentinorum , quod in MCCX , sed verius est quod nunc dicitur.

Eodem anno , ut in eisdem gestis , Fiorentini emerunt Montem Murlum quinque mille libris , et dederunt in feudum comitibus Guidi.

Eodem anno datur bamnum per Othonem imperatorem omnibus Porcariensibus , quod occiderunt dominum Guidum de Provano potestatem lucensem.

Eodem anno domini de domo Soffredinga fecerunt iuramentum fidelitatis absque aliquo tenore. Idem fecerunt et ipsorum fldeles , videlicet Commune et homines de Limano , de Fornore et aliae Communitates.

Anno Domini MCCIX. Otho post suam coronationem litem movet Romanis , et cum eis pugnat , quod domino Innocentio Papae non placet, ea quae futura erant conside- rans. Eodem anno Otho imperator Lucani veniens , Ecclesiam cathedralem suis privi- legiis ornavit , confirmans privilegia. Idem in platea sancti Martini inhibuit omnibus de Versilia et de Garfagnana, qui deberent vel tenerentur nobilibus de Porcari quod responderent eis de aliquo iure, quod eis competeret, sub poena M marcarum argenti.

Etiam invenitur iuramentum factum per illos de domo Soffredinga Lucensi Commuui , et de veniendo eorum expensis in hostes et cavalcatas , seu exercitum ipsorum.

Simile invenitur de domo filiorum Ubaldi , et de domo de Montemagno. Et simi- liter illi de Barga, et amplius, quia obligaverunt se per iuramentum datias et col- lectas solvere , secundum quod Lucense Commune imponeret. Simile iuramentum per omnia castra Garfagnanae.

Anno MCCX. Otho imperator intrat regnum Apuliae , et aufert Frederico adirne puero , contra voluntatem domini Innocentii , ut scribit Martinus , quam ob causam ipsum exeomunicat et ab imperio deponit.

Eodem anno fit concitatio Baronum de Alamannia contra Othonem per consangui- neos et amicos Frederici , non immemores interfectionis Philippi , et praecipue in Sve- via , unde originem traxit , quia de Stuffa nobilissimo castro.

Anno MCCXI. Otho recedens de Italia vadit in Alamanniam credens posse obviare, sed non valuit ; et praecipue propter exeomunicationem , quam Innocentius mandavit pervulgari in Theutonia contra praedictum Othonem.

Eodem anno in Galliam se transfert in adiutorium Ferdinandi Comitis Flandriae et Ioannis regis Angliae , qui erant excomunicati , propter quod Philippus rex Fran- corum cum Ludovico filio mandato Papae contra praedictos bella movit.

ANNALES 67

Anno MCCXII fuit passagium puerorum ultra mare deceptorum (1), quod pereos deberet recuperari Terra Sancta.

Rex Franciae Philippus habuit victoriam contra Regem Angliae , et iuxto titillo occupavit Normanniam, Pictaviam , Alverniam , Marchiani ultra Pictaviam et Aquita- niam , Papa annuente.

Anno MCCXIII. Rex Castellae moritur relinqùens unicum filium ; maritatis autem duabus filiabus . videlicet Blancam filio Regis Francorum , et Berengariam Regi Le- gionensi. Fredericus rex Alamanniae eligitur , natus annos XXI.

Facta fuit promissio per Luceuses Cousules dominis Guillelmo et Opezino Mala- spina de salvandis eorum territoriis.

Anno MCCXIV. Filius Regis Castellae , cui nomen Henricus , casuali morto vitami fiuit. Nam cum esset in fenestra doinus regiae, quidam projiciens lapillum , dum se dictus Henricus adhuc puerulus, poneret ad fenestram sui palatii , percussus de dicto lapillo in musculo , de dieta moritur percussione post modicam moram. Hoc autem peracto , eodem anno domina Berengaria soror eius et uxor Regis Legionensis cum Ferdinando filio regnum Castellae invadit , et violenter occupat. Quia vero conrites Castellae et Extremadurae amabant interrcgnum , ipsos humiliavit , quod nec unum palmum terrae eis sui comitatus dimisit. Concessit tamen eisdem ut in singulis villis dicti Regni unum prandium perciperent. Sed advertendum quod hoc regnum in isto casu dominae Blaucae debebatur , tanquam primogenitae ex pacto maritali, quando cum Ludovico contraxit matrimonium , et hinc habuit ortum quaestio , quam Rex Franciae cumRege Castellae aliquando habuit super facto Regni iam memorati.

Anno Domini MCCXV. Innocentius Papa III celebrat concilium Romae in Late- rano prò subventione Terrae Sanctae , et prò bono statu universalis Ecclesiae , ubi multa statuta , et Decretales sunt conditae Christianitati toti plurimum fructuosae. In quo Concilio , ut Martinus refert , inter Patriarchas , Primates , Archiepiscopos , et Episcopos , et Abbates computati sunt MCCCXV, praeter alios praelatos inferiores.

Eodem anno existente Potestate Florentiae domino Gerardo Orlandi , ut in ipso- rum gestis scribitur , in die Ressurectionis Domini occisus fuit dominus Buondelmonte Ugucciouis ab Ubertis , et ex tunc pullulavit divisio Florentinorum sub nomine Guelfi et Ghibellini , et ad diversas se effudit partes.

Eodem anno beatus Dominicus venit Romam cum Fulgone Episcopo Tolosano, cui quadam familiari tate coniunctus erat , ad impetrandum sui ordinis institutionem

(I) Explentur lacunae ienpressionis cum Codd. etc.

MCCXII. Peregrinano puerorum britur : Anno milleno duecenteno duodeno signati pueri va- dunt loca sancta tueri. Chronicon Vindebonidnse in Monum. histor. Germaniae , toni. IX. Scriptonim pag. 720.

De hoc singulari allucinationis et humanae p^rversitatis esemplo videre est Sichardum, Ro- gerium Baconium, Iacobum de Voragine, aliosqne huius aetatis chronistas. Tradunt enim abominan- dos quosdam homine3 puerorum multitudinem caeeo religionis spiritu accensam undique collegisse eosque Saracenis prò pretio tradi disse. Thomas Cantimpranus coaevus refert: Vidimus ab anno In- car. Dom. 1213, infinitam pneromm mviltitudinem spiritu, deceptionis arreptos cum signaculo cru- cis iter hierosolymitanum aggressos fuisse periisseque diversis in locis, et maximam ex his mul- titudinem, per maleficos quosdam, Saracenis in mari venditos extitis (Opus cui titalus de Apibus. -seu miraculorum et exemplorum memorai), sui temporis libri duo. Duaci 1605. Lib. II, cap. Ili, p. 139).

68 PTOLEMAEI LUCENSIS

ab Innoccntio , coniunctis sibi in partibus Tolosanis aliquibus personis vitae laudabilis et conversationis sanctae. Innocentius autcm , exposito sibi per beatum Donrinieum sancto proposito, cum super hoc titubaret mens eius , considerans officii altitudinem quam petebat , hanc fertur habuisse in sequenti nocte visionem. Quia videbatur sibi quod Ecclesia Lateranensis minaretur ruinam , sed beatus Dominicus ipsam apertis brachiis substentaret. Cuius facti veritateui cognoscens summus Pontifex petitioni eiusdem mane facto annuit , ipsi mandaus ut ad fratres suos rediret , et cum eisdem de eligenda regula deliberarci

Hoc eodem anno miraculum apparuit de habitu fratrum praedicatorum monstra- tum per Beatam Virginem Magistro Reginaldo Decano Aurelianensi , qui coniunctus erat cum beato Dominico ad dictum ordinera statuendum , cui Beata virgo apparens ipsum curavit a gravi infirmitate.

Eodem anno , ut in Registro Lucensis Communis habetur , illi de Controne iura- mentum fidelitatis fecerunt , et similiter alia castra de Garfagnana.

Anno Domini MCCXVI. Innocentius papa post concilium generale descendit in Thu- sciam , ut Martinus scribit, ad interponendam pacem inter Pisanos et Ianuenses in favorem Terrae Sanctae et ad pacificandam Italiara. Et cum pervenisset Perusium , ibidem infirmatur et moritur , et in ecclesia s. Laurentii honorifice tumulatur. Sedit autem annis XVIIII , mensibus quatuor et diebus XXV. et vacavit Papatus per diem tantum , ut Martinus refert , Perusmis procurantibus reclusionem cardinalium , et in conclavi uno electus est Honorius III.

Eodem anno Otho a quadam abiecta humilitate moritur in Saxonia.

Eodem anno veniens beatus Dominicus Romam cum suis fratribus , forma vivendi electa, ab Honorio statim sui ordinis confirraationem obtinuit.

Eodem anno Ordo fratrum minorum , cuius caput beatus Franciscus , est a prae- fato Honorio confirmatus.

Anno Domini MCCXVII. Fredericus secundus post mortem Othonis in Theutonia dominatur in regno. Eodem anno , ut scribit Martinus , Honorius Comitem Altisiodo- rensem imperatorem Constautinopolitanum constituit , et ipsum coronai

Eodem anno cecidit pars turris Pagani Ronzini et multos oppressit.

Eodem anno Rex Hungariae et Dux Austriae transierunt per terram ultra mare, ut in gestis Germanorum contine tur, et gloriose operati sunt.

Eodem anno Lucenses fecerunt exercitum magnum apud Massam del Marchese, ut in registro habetur Lucensium , ubi fuerunt Ianuenses capti et Guido del Conte , sed proditorie.

Eodem anno Lucenses et Pisani concordaverunt simul de moneta cudenda Bonal- berghi quondam Tancredi.

Anno Domini MCCXVIII Ludovicus rex Francorum venit in terram Albigensium cum exercitu magno contra haereticos , et contra Comitem Tolosanum.

Eodem anno invenitur compera facta per Lucenses de Monte Summano cum cu- ria et pertinentiis , casis et casalinis , pascuis , nemoribus , piscariis et aliis a domino Ugone abbate sancti Antimi (1).

(1) In edit. : Antonii

Item reperitur facta obligatio Lucensi Communi per castellanum arcis Massae Marcliionis et castaldionem Donnicellae (1) filiae quondam domini Guillelmi Marchio- nis Massae prò quadam summa pecuniae , prò qua dieta arx remansit Lucensi Com- muni obligata.

Anno Domini MCCXIX. Rex Franciae Ludovicus existens in castris moritur. Tra- ditili' autem de ipso opus magnae virtutis , quia cuna quidam medicus eidem dixisset , ut solent saepius mendaciter fingere, quod per actum venereum posset evadere, sic respondisse refertur: si ita consulitur, mittatur prò Regina Bianca coniugali nostra, sin autem mori satius est et honestius.

Eodem anno Christiani qui transfetaverant in Terram Sanctam caeperunt Damia- tam , sed Saraceni sequenti anno recuperaverunt.

Eodem anno Fredericus Romam vadit prò corona imperii de Theutonia iter arri- piens , ubi multo tempore mansit.

Eodem Anno duae domus ceciderunt Lucae in quorum casu L mulieres sunt oppressae.

Eodem anno , ut in registro Lucensium continetur , iuramentum factum fuit per illos de Monte Summano de guerra facienda et de Potestatibus et Rectoribus reci- piendis prò dicto Commune.

Anno Domini MCCXX. Honorius papa Fredericum coronat in imperio in basilica sancti Petri , ut Martinus scribit , et acta Lucensium et Florentinorum narrant ; sed in aetate discordant , quia acta Lucensium et Florentinorum dicunt tunc ipsum XXV annorum , quia dicunt natum in LXXXXV; alii autem asserunt in LXXXXII. Haec autem coroiuàio facta fuit in mense octobris. Scribitur autem in gestis Lucensium et Florentinorum quod ad honorem festi inter alios Thuscos venerunt Fiorentini , Lu- censes et Pisani. Exorta est autem turbatio inter eos , unde Fiorentini et Lucenses pugnaverunt cum Pisanis et devicerunt eos. Alii autem dicunt quod istae tres civitates contra Romanos , sed devictae et fugatae sunt a Romanis.

Eodem anno tradunt historiae quod Fredericus imperator filium suum jam coro- natum Henricum regem fecit in Thuscia, ut gesta germanorum traduit.

Eodem anno capellus turris filiorum Sismondi corruit in civitate Lucae et inter fecit CC homines et amplius.

Anno Domini MCCXXI. Ferunt aliqui , quod Saraceni recuperaverunt Damiatam , et ex pacto quod christiani cesserint de loco , et ipsi inde recesserunt illaesi. Eodem anno Honorius Ecclesiam sancti Laurentii extra muros , ut Martinus scribit , et basi- licali! quae dicitur Sancta Sanctorum , honorabiliter renovavit et decoravit. Eodem anno incipit Fredericus Ecclesiam perturbare ; monetur ab Ecclesia quod caveat de offensa , sed non obedit ; et adhuc Ecclesia tollerat.

Eodem anno , ut in registro continetur Lucensis Communis , reperitur memoria qualiter Abbas de Sexto , dominus Manfredus , et ejus conventus , ex beneficio eisdem collato per dietimi Commune , dederunt et conces'serunt eidem communitati custodiam castrorum Cerreti et Montiscalvori ; et sub protectione posuerunt Lucensis Communis et defensione ; promittentes quod non locabunt , nec vendent , nec alienabunt sine con-

ci) In edit. : daniicellae; sed legendum donnicellae ut constat ex pluribus instrumentis Domus Malaspinae (Gerini Em., Memor. stor. della Lunigiana , torti. II, pag. 292).

70 PTOLEMAEI LUCENSIS

sensu et beneplacito Lucensis Communis , et guerram et pacem simul facient; actum est autem in instrumento pactoruni , salvis seniper redditibus et proventis , quos Abbas praefatus et capitulum habent in dictis castris.

Eodern anno beatus Dominicus Vili Idus Augusti Bononiae migravit ad Dominum, dux et caput ordinis fratrum praedicatorum cum multa populi et cleri gratia et devo- tione. Cujus sepulturae propter famam suae sanctitatis interfuit dominus Ugolinus cardinalis Ostieusis , tunc vero apostolicae sedis Legatus in Lombardia , qui postea fuit Gregorius IX , qui ex speciali devotione et dilectione ad ipsum erat multa familiaritate conjunctus. Interfuerunt et multi alii episcopi et praelati sepulturae, qui praedictum sequebantur.

Eodem anno collatum fuit castrum de Viaregio Pagano Baldoiui de Luca ac civi Messanensi , pei' dictum Fredericum imperatorem , cujus privilegii originale cum bulla aurea dictur esse in Monasterio de Guamo dioecesis Lucensis.

Anno Domini MCCXXII. Tartari transeuntes Riphaeos montes , ut in gestis ger- manorum continetur , et Hungarorum Marchias , quas ipsi sylvas vocant , Hungariam vastant , nemini parcentes , sive sexui , sive aetati.

Eodem anno , ut in gestis Lucensium et Florentinorum traditur , Pisani fuerunt devicti cum suis sequacibus a Lucensibus et Florentinis apud castrum quod dicebatur Montemoreci , et Lucenses dextruxerunt , et posuerunt homines dicti castri juxta Bien- tinam in burgo quodam.

Eodem anno fuerunt terraemotus magni per diversa loca et regiones.

Eodem anno Fredericus adhuc perseverans in sua contumacia circa Ecclesiae man- data , considerans Ecclesia , quod ipsum nutrivit tamquam filium , et sicut peculiariter ab infautia favit, ut historici tradunt, et superius aliqualiter est dictum, ipse vero Ecclesiam tanquam novercam adversans, laniat, ab Honorio sicut ingratus excomu- nicatur, et propter merita ingratitudinis ipsum ab imperio deponit , ut Martinus seri- bit, et omnes barones a juramento fidelitatis absolvit.

Anno Domini MCCXXIII. Pisani cum eorum amicis , ut in gestis Lucensium habe- tur, devincuntur a Lucensibus apud Ceramsummam die XI martii.

Eodem anno in Iulio congregatus est exercitus magnus inter Lucenses et Pisanos cum eorum amicis in planitie de Filectore , sicut in dictis gestis continetur , et fuit ibi acerrimuin praelium. Tandem de consensu Lucensium Pisani recesserunt cum ve- xillis plicatis in propria.

Eodem anno XI novembris die , ut ibidem scribitur , castrum de Rotaria fuit ae- dificatum ut nunc est , a Lucensibus.

Eodem anno etiam factus est magnus conflictus Pisanorum per Lucenses apud Ceramsummam in loco qui dicitur capo di Celle , sicut in dictis actis habetur , ubi Pisani erant cum multitudine amicorum.

Eodem anno die XI novembris aedificatum fuit castrum de Castilione in Sylva regia superius nominata.

Eodem anno Fiorentini obsederunt Fighinum et caeperunt ipsum ac destruxerunt. Et in eodem anno fuit Potestas Florentiae dominus Gerardus Orlandi.

Anno Domini MCCXXIV. Fredericus se conjunxit cum ultramarina , ut gesta Ger- manorum dicunt , quae fuit filia regis Ioannis (1) cui regnimi Hierosol ymorum compe-

(1) Cui nomen : Iolanda; in edit. : Maria.

ANNALES i 1

tebat , ex hoc extimans , propter favorem Christianitatis , posse obviare Romanae civi- tati , contra quam summa sollicitudine aspirabat et zelo exardescebat.

Anno MCCXXV perdita fuit arx Montebelli , fugeruntque omnes Lucenses qui in arce erant. Lucenses caeperunt pactione castrura de Anchiano , cuni arce , et destru- xerunt castrum de Lombrici vi praelii.

Eodem anno Honorius moritur, qui sedit annis X mensibus Vili; cui succedit dominus Hugolinus cardinalis Ostiensis , vocatus Gregorius IX , electus in septisolio Romae. Hic natione campanus , de Anania natus, sedit anno XIV.

Eodem anno Pistorienses fuerunt devicti a Lucensibus apud plebeni de Vaiano cum magna strenuitate Lucensium.

Guido Tegrimus et Malcoaldus et Aghinolfus Lucenses vendiderunt Lercianum et villam Cecinae Pistoriensibus sex millibus libris denariorum bonorum pisanorum ; et villa de Casci et de Collechio Guso Pistoriensibus (1).

Marcoaldus fuit de Malpiglis , et est ad eum bulla Alexandri quarti prò Monaste- rio Frixionariae ; Aghinolfus fuit dominus Montignosi.

Anno Domini MCCXXVI. Pisani fuerunt devicti a Lucensibus in Versilia, in loco qui dicitur alla Fossa } ut in gestis Lucensium scribitur. Eodem anno Lucenses de- struxerunt , et spoliaverunt Castilione de Versilia , ut ibidem dicitur , excepta turri , quae remansit ; et eodem anno erat potestas Lucensium Ingherame Bernardini de Mon- temagno.

Eodem anno Lucenses caeperunt Ascianum et plebem , ubi multi homines fuerunt capti et occisi in praelio.

Eodem anno , ut in gestis Florentinorum habetur , Fiorentini invaserunt Pistorium, usque ad portas civitatis ipsos fugantes , et destruxerunt quandam eorum turrim , quae dicebatur Mons Floris , et Carmignanum. Et eodem anno Pistorienses subiece- runt se Florentinis.

Anno Domini MCCXXVII ut in gestis Lucensium traditur, Lucenses caeperunt multas villas et castra in Garfagnana , fixeruntque castra sua in planitie de Barga. Eodem anno Orlanduccius notarius , quondam Milliore , suspensus fuit in loco , qui dicebatur portus Lucensis , super unam arborem altam , et fuit devictus cum omni gente sua. Et eodem anno Castilione de Garfagnana , ut in dictis legitur Lucensium gestis , fuit destructum a Lucensibus in februario , et ibidem fuerunt devicti Pisani et Garfagnini , qui erant cum eis , et tunc Lucenses combusserunt multas villas et castra eorum circa LXX.

Eodem anno fuit capta arx de Mozano cum multis hominibus , qui juvabaut Ca- tanos ; et hoc fuit in Martio.

Eodem anno Gregorius papa expectans quod Fredericus ad gremium rediret Ec- clesiae , sententiam distulit renovare contra ipsum , sed postea videns benignitatem Dei contemni , sequenti anno fulminat contra eum , ac sententiam Honorii confirmat, et quantum ad excomunicationem , et quantum ad depositionem ipsius ab imperiali dignitate.

Eodem anno beatus Franciscus pater et dux ordinis fratrum minorum apud Assi- sium gloriose viam finivit.

(1) Guido Tegrimus et Marcovaldus etc. Haec desunt in Codd.

72 PTOLEMAEI LUCENSIS

Anuo Domini MCCXXVIII Fredericus ultramare tranfretat ad Terram Sanctam , quac ei debebatur quantum ad dominium ratione uxoris suae. Eodem anno Gregorius canonizat sanctam Helizabeth filiam regis Hungariae , viduam relictam Lanteravii ducis Turingiae.

Anno Domini MCCXXIX ut in gestis Germanorum scribitur , Fredericus in Hieru- salem coronatur , ut verus dominus ratione uxoris , de qua nascitur Corradus pater Corradini, qui a Rege Carolo decapitatus fuit apud Neapolim.

Eodem anno , ut in gestis Florentinoruni traditur , Senenses fregerunt pacta Flo- rentinis de Montepulciano quia devastaverunt eos ; unde turbati Fiorentini congregave- runt exercitum contra eos , et devastaverunt ipsos et fecerunt unum castrum in eorum territorio , quod vocaverunt Monteliscum.

Anno Domini MCCXXX. Fiorentini et Lucenses congregaverunt exercitum contra Senenses cum carrocio , et scopaverunt totum comitatum senensem , et fregerunt eorum serralia, usque ad portas civitatis, et caeperunt balneum et destruxerunt XX castra eorum , et caeperunt MCCLXX viros , ut in gestis Florentinorum habetur.

Anno Domini MCCXXXI. Fredericus imperator rediit de ultra mare, Terram Sanctam plus desolatam quam consolatam relinquens , ut Martinus scribit; tunc contra Gregorium Papam guerram movet.

Eodem anno , ut in gestis Florentinorum traditur , Senenses destruxerunt Monte- pulcianum ; et tunc Fiorentini venerunt in comitatum senensem , et devastaverunt regionem ipsorum , et obsederunt Querciam Grossam et ipsam captam destruxerunt.

Eodem anno , ut in gestis Lucensium habetur , Lucenses congregaverunt exercitum contra Bargam , et devastaverunt regionem ipsius.

Anno Domini MCCXXXII. Fredericus vadit versus Romam cum exercitu magno intendens urbem intrare et Gregorium capere. Quod audiens summus Pontifex , Consilio sapientum de urbe , capita Apostolorum caepit , et de sancto Ioanne in Laterano ad sanctum Petrum cum sacris praefatis reliquiis processionem fecit; postmodum facta praedicatione in sancto Petro, Apostolorum capita recommendat , quia ea defendere non poterat a facie Frederici ; ex quo in Romano populo et nobilibus maxima facta est commotio contra Imperatorem. Quod audiens Fredericus statim recessit ab urbe et venit in Thusciam.

Eodem anno existente Potestate Lucense domino Aldobrandino Aldimari de Fio- renza , Lucenses obsederunt Bargam , et dimiserunt ibi plumbum , quia fuerunt graviter laesi simul cum Florentinis a Pisanis, Barghigianis et Cattanis.

Anno Domini MCCXXXIII. Fredericus descendit in Thusciam et Lombardiam , ut dictum est, ubi multos invenit obices ratione Ecclesiae Romanae.

Eodem anno , ut acta Lucensium dicunt , fuit Potestas Lucensis dominus Bernardus de Romagna. Et anno eodem Fiorentini fecerunt exercitum contra Senenses , ut in gestis Florentinorum habetur , et appropinquaverunt civitatem cum machinis , et proje- cerunt asinos in civitatem.

Anno Domini MCCXXXIV. Fiorentini iterato congregaverunt exercitum contra Senenses , et steterunt in eorum territorio LXII diebus , et destruxerunt Ascianum et Orsale cum XLIII aliis castris.

Eodem anno existente domino Raynone Consule Camulliani , ut in actis Lucensium legitur , Romani fuerunt devicti a Viterbiensibus , existente Gregorio ibidem cum militia sua , et Frederico cum sua contra Romanos. Et fuerunt de Romanis multi mortili et occisi. In hoc autem bello mortuus est Lambertus Millieri caput militiae Lucensium , qui fuerunt in pugna in adiutorium Papae , ut in gestis Lucensium scribitur.

ANNALES 73

Eodem anno Fredericus Corradum lìlium suum quein de Alia Regis Hicrusalem genuit uxore legitima , Regem Alamanniae facit , ut gesta Germanorum narrant.

Anno Domini MCCXXXV. Senenses fecerunt pacem cum Florentinis , ut in gestis Florentinorum traditili-, et ex paeto eodem anuo Senenses reaedificaverunt Montem- pulcianum, ac Montemalcinum muniverunt.

Eodem anno , ut in gestis Lucensium scribitur , fuit Consul dominus Gilius Fre- diccione et socii. Eodem tempore duo cardinales , ut scribit Martinus , missi a Gregorio in Galliam prò subsidio Ecclesiae ad concilium congregandum , quorum unus Praene- stiuus , alius dominus Oddo cum multis aliis praelatis , cum redirent ad curiam , a Pisanis accipiuntur.

Anno Domini MCCXXXVI. Imperator Fredericus gentem congregat contra Medio- lanenses, et fortiter pugnat cum eis , ac devineit apud Coratam novara , ut in gestis Florentinorum legitur.

Eodem anno beatae memoriae Frater Iordanus magister ordinis fratrum praedi- catorum vadens ad Terram Sanctam ad praedicaudum Saracenis et visitandum fratres suos in via prope septeliam moritur, et ad Deum migrat, in cuius transitu multa Deus ostendit suae sanctitatis indicantia. Fratres autem de Achon hoc audientes venerunt, et transtulerunt corpus ejus , et in Ecclesia sua cum multa sepelierunt devotioue.

Anno Domini MCCXXXVII dicunt aliqui Corradum a patre coronatum in Regem Alamanniae , sed melius dictum est supra in XXXIIII.

Anno Domini MCCXXXVIII. Gregorius papa multis exercitatus tribulationibus , et per Fredericum concussus (1) anno XIIII sui pontificatus mense Augusti ad Deum transit. Hic considerans fructum inter Christi fideles duorum ordinum , videlicet Prae- dicatorum et Minorum , dictos ordines paterna benignitate fovit, omnibus privilegiis munivit , primos eorum patres , videlicet Dominicum et beatum Franciscum catalogo sanctorum ascripsit , ipsosque canonizando de Consilio et assensu suorum fratrum. Huic autem immediate Caelestinus , successit natione Mediolanensis. Hic primum Episcopus Sabinensis , vita et scientia laudabilis , senex tamen et infirmus assumitur in Papam, et XVII diebus in cathedra sancti Petri sedet; et vacavit papatus mensibus XX et diebus XIIII. Moritur Romae , et in Ecclesia sancti Petri honorifice sopellitur.

Eodem anno, ut in gestis Lucensium traditili', fuit consul Lucae dominus Aldo- brandino Bullione et socii. Et eodem anno fuit ductus Lucam elephas per familiam Imperatori s.

Anno Domini MCCXXXVIIII , III die iunii , in festo videlicet beati Davini fuit eclipsis solis magis generalis quam fuerit alicujus eclipsis memoria , quia tantam oppositio lunae inter nos et solein fecit obscuritatem , quod stellae sic videbantur , sicut in crepusculis diei et noctis ; et hoc fuit quia dicitur quod fuit oppositio in cauda draconis.

Eodem anno Fredericus imperator congregavit exercitum contra Mediolanenses , et primo insultu fuerunt Mediolanenses devicti , et perdiderunt carrocium , et multi ex eis fuerunt capti , aliqui occisi. Fuit ibique captus fìlius ducis Venetorum , qui erat Mediolani potestas.

(1) In annalibus editis, et in Cod. BB : occisus ; sod legendum cum Cod. B: concussu*.

10

71 PTOLEMAEI LUCENSIS

Eodem tempore Imperator surrexit de exercitu Mediolani et a tota sua fortia et potentia , et venit ad pontoni de Placentia cum magno exercitu ; sed inundatio aqua- rum impedivit; itaque coactus est inde recedere, quod fuit ad miraculum reputatomi. Eodem anno venit Lucani , ubi gratiose fuit exceptus.

Eodem anno , ut in dictis Lucensium gestis habetur , Bononienses fuerunt devicti ab exercitu Imperatoris Frederici iuxta castrum quod dicitur de Vignola de Comitatu Mutinensi. Tunc dicuntur fuisse Parmenses in adiutorium Imperatoris coutra Bononienses, ut in dictis gestis traditur; multae tamen aliae civitates Lombardiae Bononienses iuvabant quae in dicto conflictu passae sunt non modicum damnum in persouis et rebus.

Anno Domini MCCXL. Fredericus imperator obsedit Faventiam mensibus VII; ultimo vero Faventini ad mandata Imperatoris venerunt , ut in gestis Florentinorum scribitur.

Eodem anno , in fine , longa existente vacatione , cardinales tandem concorda- verunt in dominum Sinibaldum cardinalem , natione Ianuensem de comitibus de La- vagna , queni et Iunocentium quartum vocant. Alii ponunt in XLI electum , in principio, ut Martinus scribit. Hic eodem anno suae assumptionis videns per longas vacationes sedes cardinalium vacuas de personis idoneis , ex diversis mundi partibus restaurat et assumit. De creatione autem eius sic fertur Imperatorem dixisse: dum enim eius familia videretur gaudere de ipsius promotione tanquam amici , et quem mundus talem existimabat , sic Frederius respondisse dicitur : quod magis erat sibi dolendum, quod in tali conditione positum et dignitatis assumptione de amico ulterius acquisierat inimicum. Quod et factum fuit, quia statini post eius creationem , antecessorum suo- rum contra Fredericum sententiam renovavit , quantum ad excomunicationem tantum.

Eodem anno , ut in gestis Germanorum habetur , et Martinus etiam scribit, Tartari iterato Hungariam in suis confinibus vexant , sed panini proficiunt , unde ad proprias redeunt sedes.

Eodem anno , ut in gestis Lucensium habetur , Lucenses cum Marcinone Palavi- cino totam Garfagnam occuparunt.

Anno Domini MCCXLI. Fredericus cum suo Lagoceta (1) Petro de Vineis (2) lon- gum facit tractatum de concordia cum Ecclesia; tandem praevalente iniqui tate, literas mordaces sibi invicem scribunt. Unde coactus est Papa Innocentius contra Fredericum apologeticum facere , ostendens in eo iurisdictionem Papae super Christianitatem esse maiorem iurisdictione imperiali , confirmans hoc ipsum per sententias suorum anteces- sorum, et praecipue Innocentii III.

Anno Domini MCGXLII. Dominus Innocentius videns Fredericum multum in Italia praevalere , cum adiutorio Ianuensium per mare Lugdunum se transfert , et ibidem contra Fredericum concilium advocat generale omnium praelatorum. Eodem anno et tempore cum multi praelati , inter quos erat Cardinalis Ostiensis , alii Episcopi , alii Abbates , transirent ad dictum concilium in XVIII galeis Ianuensium , ut Martinus et gesta Lucensium scribunt, Pisani cum suis liburnis invaserunt galeas et prope por- tum pisanum , ubi et ipsi postea fuerunt devicti a Ianuensibus in loco qui dicitur alla Melora dictas galeas caeperunt cum praelatis et alia gente quae ibidem erat ,

(1) Logot lieta.

(2) In Codd. errate : de Éumélis.

ANNALES 75

tradideruntque Frederico , ubi fuerunt C Ianuenses de magnis civibus dictae civitatis. Alii autem fuerunt siue praelatis MDC.

Eodem anno ignis accensus est Lucae apurì sanctum Ioannem maiorem et san- ctum Petrum ; combussit magnanti partem utriusque contratae.

Anno Domini MCCXLIII. Fredericus imperator congregava exercitum contra Ro- mam , et venit usque ad muros civitatis, et iactae sunt intUs sagittae , ac devastavit omnem regionem in circuitu , castra videlicet , villas , palatia , et vineas , et moratus est ibidem mensibus duobus, ut in gestis Lucensium habetur.

Eodem anno ivit in Apuliam apud Melphim , ubi praelati capti erant , liberavitque omnes , tam cardinales , quam alios praelatos , ac ipsorum societatem , deditque eis largas expensas , et largitus est mimerà pretiosa.

Anno Domini MCCXLIV. Principes Alamanniae ex mandato Papae elegeruut Ira- peratorem Ducera Lanteraviae et Turingiae , quo cito mortuo, elegerunt iterato comitem Hollandiae (1) nomine Guillelmum , qui cito a Frisonibus occiditur.

Eodem anno, ut in gestis Lucensium habetur, fuerunt Lucae tres magni terrae- motus , qui videbantur turres concutere , et domos commovere.

Anno Domini MCCXLV. Innocentius canonizavit apud Lugdunum sanctum Edmun- dum Archiepiscopum cantuariensem , virum magnae religioni? et sanctitatis.

Eodem anno tradunt aliqui Fredericum imperatorem filium occidisse , Henricum videlicet regem Alamanniae , accusatum sibi de rebellione , quem captimi in Apuliam deducens carceris squallore suffocavit , ut Martinus tradit.

Anno Domini MCCXLVI. Lucenses in septimana sancta iverunt in Garfagnanam armata marni contra Cattanos , qui amputaverant manum cuidam notario , lucensi civi, de dieta regione, cui Schricus (2) nomen erat. Hoc autem fecerunt quia porta- verat candelum ad luminariam Sanctae Crucis ; propter quam causam provocatus Lu- censis populus combussit et destruxit multas villas, castra, vineas, sylvas et nemora.

Anno Domini MCCXLVII. Ut in gestis Florentinorum traditur, per violentiam imperialis gentis fuerunt Guelfi expulsi de Florentia in nocte Sanctae Mariae candelarum.

Anno Domini MCCXLVIII. Imperator Fredericus devictus fiat a Parmensibus et fuis amicis praesente ibidem Legato domini Papae, apud Victoriam , civitatem quan- dam quam dictus Imperator fecerat ex opposito Parmae , ubi Imperator turpiter fuit fugatus , perdiditque totam cameram suam , et X mille hominum inter Theutonicos , Cremonenses et alios amicos, ut in Lucensium et Florentinorum gestis scribitur.

Eodem anno destructus fuit burgus sancti Genesii, qui aedificatus fuerat in plano sancti Miniatis , ut in praedictis gestis habetur.

Anno Domini MCCXLIX. Fredericus imperator venit Florentiam , unde cum Flo- rentinis et Pisanis vadit Caprariam versus , eamque obsidet , ubi erant multi Fiorentini Guelfi expulsi de Florentia , ubi etiam comes Rodulphus dominus castri. Inter expulsos

(1) In edit: et in Codd. Milliardiae sed Iegsndum : Hollandiae ut omnes habent, Ristorici , nec non Histor. Eccl. eiusdera Ptolemaei.

(2) In edit.: Scuchinus. In quadam ms. Clironica publicae Bibliotli. Lucensis legitur: Et in quello anno la sctlitnana di Santa Lucia Lucca e lo popolo andò in (larfagnana per cagione, che fue talliata la mano allo Iscariccio nostro cittadino di Lucca, et tallionlela Chattani a di- spetto di Lucra; et Lucca arse le ville et castella et rocche ; e questo fue perchè lo Iscariccio rechoe lo candela alla Santa crocie. ( I>er. I.ucens. script, a R. Baroni eruti et collecti , tom. I. )

76 PTOLEMAEI LUCENSIS

autem dominus Raynérius Ginghenae de Buondalraontibus , et multi alii. Quoscunque caepìt Imperator in dicto castro misit in Apuliam , ac lumine orbavit oculorum. Quo- rum multi assumpto Religionis habitu , Deo oculis mentis servierunt. Imperator videns Lucenses t'avere Innocentio , iterato mittit dominum in Garfagnanam , videlicet Bonac- cursium de Padule. Tunc Lucenses procuraverunt ipsum occidi per Marchionem et Cattanos praefatos , qui tunc erant amici Lucensium et Papae.

Eodem anno Palavicinus Marchio de Garfagnana expellitur per Lucenses , et Marchionem Bernabonem cum auxilio Cattanorum. Cui dominio Rei Entius (1) cessit ad instantiam Fredorici patris sui , et concessit Lucensibus , ut in registro Lucensi scribitur. Tertius autem Henricus fuit pater Corradi de Antiochia , qui claudus fuisse dicitur. Hi autem duo ultimi non fuerunt filii legitimi Imperatoris: et de tertio tra- dunt aliqui quod fuit Dominus Garfagnanae , sed melius est dictum de secundo.

Anno Domini MCCL. Existente Potestate domino Thomaso Malanocte Lucenses iverunt in Versiliam contra Pisauos , qui erant in Lunisiana , et Trebbianum caeperunt. Pisani autem fuerunt ibi cum sua amicitia , et Lucenses cum sua. Ibi vero utraque pars valla fecit , et propter ea locus vocatus est ab Serallia verbo vulgari , licet aliqui dicant sic etiam ante vocatum. Dicti autem Pisani et Lucenses ita fuerunt propinqui in suis castris , quod machinae proiiciebant in alterutra castra ; mnltique ex eorum lapidibus fuerunt oppressi et mortui. Eodem tempore Lucenses caeperunt Salam et Castilionem in Versilia , multaque praelia habent cum Pisanis. Tandem Pisani reces- serunt et cum confusione , praevalentibus Lucensibus , ut chronicae dicunt de bellis Lucensium et Pisanorum.

Eodem anno, secundum gesta Florentinorum, Rex Franciae Ludovicus, fuit devictus apud Damiatam , ubi fuit mortuus Comes Atrebatensis frater ejus , et ipse Rex captus cum tota gente sua , qui postea se redemit prò CC millibus scelingorum.

Eodem anno Fredericus imperator , rediens in Apuliam infirmatus est et sine poe- nitentia moritur; et ignominiosa morte apud Firenzolam civitatem Calabriae sive Apu-

liae , qui ut tradunt , suffocatus est a Manfredo filio suo cum cossino posito

super faciem ejus , faventibus sibi aliquibus curiae , ut Martinus refert (2). Eodem anno Innocentius rediit in Italiani.

Eodem anno existente Potestate Florentiae domino Uberto de Luca, per populum, ipso procurante reducti sunt Guelfi Florentiam , qui in Capraria capti non fuerant , ut in registro Florentinorum habetur.

Eodem anno fuit occisus in Garfagnana dominus Bonaccursius de Padule per Mar- chionem Bernabouem , et Cattanos , consentientibus Lucensibus.

Anno Domini MCCLI. Ut in dicits scribitur gestis Florentinorum , dicti Fiorentini iverunt contra Pistorienses et vicerunt eos in monte Robbiolo prope Pistorium.

Eodem anno ut in eisdem gestis habetur , fuerunt expulsi de Florentia majores Ghibellini ejusdem civitatis. Eodem anno Ubaldini cum suis amicis invaserunt Montem Acemnicum , sed Fiorentini expulerunt inde cum non modico ipsorum damno.

(1) In vulgatis, inepte: reversus prò Entius.

(2) Hoc quidem Io. Villani, et alii, sed nihil habent monumenta sincera praesertim germa- nica: forte in Italia vulgatum ex odio quo guelli memoriam Friderici prosequebantur, ejusque pro- geniem. Fr. Salimbene parmensis in Chronico nuper edito, licet prolixe referat de Friderico , quem personaliter noverai et cuius mortem describit, quasi praesens fuisset, ne verbum quidem habet de eius suffocatione.

ANNALES 77

Eodem anno Rex Corradus fllius legitimus Frederici intravit Regnurn Apuliae sicut verus haeres patris caepitque Ncapolim.

Eodem anno frater Ioannes Theutonicus venerabilis pater et Màgister ordinis fratrum praedicatorum migravit ad Dominum , vir magnae religionis et sanctitatis , cujus tem- pore dominus Hugo de Santero frater ejusdem ordinis , et Màgister in sacra pagina Cactus est cardinalis per dominum Innocentium.

Eodem anno fuerunt Pistorienses devicti ab illis de Valle Nebulae Uzzani cum mo- dico adjutorio Luccnsium.

Eodem anno, ut ex Chronica dicti ordinis habelur, praefatus Innocentius apud Perusium canonizavit beatum Petrum Martyrem predicti Ordinis Praedicatorum. Hic fuit n.ilione veronensis , occisus ab haereticis Inter Mcdiolanum et Cumas , inquisitor existens contra praedictos haereticos , et ferventissimus praedicator.

Anno Domini MCCLII. Rex Corradus mori tur. Manfredus princeps Tarentinus curam Regni assumit , quasi gerens tutelam prò fìlio regis Corradi , cui nomen Corradinus , qui a rege Carolo postea fuit occisus, cui invidebat, sicut prò nepote. Innocentius narat exercitum , et vadit Neapolim contra praedictum Manfredum , qui jam nimis videbatur in Regno dilatari , ut Chronica Martini ref'ert.

Eodem anno , ut in gestis scribitur Floreutinorum , iidem Fiorentini equitaverunt contra Ghibellinos et Theutonicos , ac Pisanos et Senenses apud Montaniam et caepe- runt castrum , et homines qui erant in castro , et destruxerunt castrum et homines duxerunt captivos Florentiam. In comitiva Florentinorum fuerunt etiam Luceuses.

Eodem anno equitaverunt contra Pistorienses , ut ibidem dicitur , et deviccrunt eos , et caeperunt Tersonam , et iverant cum toto exercitu in subcursum Lucensium , qui devicti erant a Pisanis et Senensibus apud Montem Topolim , et devincentes eos fugaverunt usque ad sanctum Savinura , et caeperunt ex eis usque ad Vili mille ho- minum , et Potestas eorum fuit ibidem capta.

Anno eodem comes Guido Novellus intravit Fighinum. Tunc Fiorentini mauu ar- mata invaserunt locum , et post multum temporis reddiderunt se, sai vis personis et rebus quas habebant.

Anno eodem post conflictum , quem passi sunt Lucenses , ad Vili dies pugnave- runt cum Pisanis in loco qui dicitur alla Serra d'Asciano, ut in gestis Lucensium habetur , et devicerunt eos , et multi nobiles capti sunt , et fuit ibi sola Luca : et tunc fuit Potestas Lucae dominus Guido de Esti.

Anno Domini MCCLIII. Innocentius moritur , qui sedit in cathedra Petti XI annis et mensibus VI , et mortuus est Neapoli , cum illue pervenisset cum exercitu suo , ibidemque in majori Ecclesia honorifice sepultus. Huic succedit Alexander IIII natione Campanus , qui sedit in cathedra annis VII. Hic autem fuit multum largus in gratiis, et specialiter religiosis.

Eodem anno et tempore, faventibus aliquibus Baronibus factionis patris, Man- fredus coronam suscipit Regni, et Rex a populo acclamatur; quod factum, quia in praejudicium erat Ecclesiae , Alexander exercitum congregat contra ipsum, sed parum proficit. Tunc gravem sententiam exeomunicationis promulgat contra eum , sed Man- fredus de die in diem in dominio crescit , quasi legitimus Dominus. Quod quidem ac- cidit ex duplici causa : una propter morum placibilitatem , per quain se reddebat po- pulis gratiosum ; alia vero ratio fuit quia pater multos offenderat in Regno praefato ; unde ipsorum posteri istum diligebant scicntcs eum in mortem ipsius machiuatum fuisse , vel quia complices mortis patris ; sicque firmavit se in dominio quod non solum Regnicolas, verum et iam quasi omnes Italicos ex sua largitate ad suum trahebat

78 PTOLEMAEI LUCENSIS

amorem et principaturn ; super quo facto longus est sermo, et istius opuscoli metas trausceudit.

Eodem anno , ut in gestis Florentinorum scribitur , iidem Fiorentini fecerunt exer- cituin in subsidium castri de Monte Alcino , munierunt ipsum aliinentis et aliis ne- cessariis.

Anno Domini MCCLIIII existente Potestate Lucae domino Conte Prendiparte , Lucenses cum suis amicis fecerunt exercitum contra Cattanos de Corvaria et Vallec- chia propter pacta non servata , quia proditorie commiserunt se Pisanis ; unde provo- cati contra eos , non obstante adjutorio Pisanorum , devastaverunt eos , non obstante intensissimo frigore , quod fuit ilio tempore in Ianuario cum abundantia nivium , cae- peruntque per violentiam Corvariam et Vallecchiam, et combusserunt eas ac destruxerunt.

Eodem anno , ut invenitur in registro Lucensis Communitatis sententia fuit lata per Commune Florentiae contra Commune Pisanorum prò Lucensibus de castro Motroni, et de terris episcopatus restituendis.

Eodem anno existende Potestate Florentiae domino Guiscardo de Petrasanta , Fiorentini fecerunt exercitum contra Senenses. Caeperunt Volterram et Poggibonizi , ac etiam fecerunt pacem cum Pisanis cum obsidibus , quae parum duravit.

Anno Domini MCCLV. Principes Alamanniae in eligendo Imperatore in duas partes se diviserunt : altera dominum Alphonsum regem Castellae : altera vero dominum Ricciardum comitem Cornubiae , Regis Angliae fratrem , elegit. Sed hoc scisma morte utriusque sublatum est. Dominus Guiscardus de Petrasancta fuit hic Potestas, qui fecit fieri de Versilia duos burgos , unum, quem et suo cognomine nominavit; aite- rum vero Campum majorem , replens rusticis , seu hominibus Cattauorum ; alterum vero de Petrasancta replevit hominibus de Corvaria et de Vallecchia , eximens eos ab omni onere et fidelitate Nobilium. Et destructa sunt omnia fere castra nobilium de Versilia , nisi quantum pertinerent ad Lucenses , assumpta causa a Cattanis de Cor- varia et Vallecchia, quia in facto nostrae Communitatis non sunt inventi fideles, et quia in omnibus castris partem habebant.

Anno Domini MCCLVI. Fuit illata magna clades Pisanis in valle Sercli a Floren- tinis et Lucensibus. Postea facta fuit pax sub certa Pisanorum lege et servitute , a qua faerunt exclusi proditores de Versilia Lucensis Communis; ita quod ad bona ipso- rum non deberent admitti. Fuit autem ad hoc Syndicus dominus Bartholomeus de Pallia.

Eodem anno invenitur restitutio facta Lucensi Communi per Commune Florentiae de castro de Motrone, et arce de Massa del Marchese. Fuit autem Syndicus ad haec recipiendum Bonifatius Gottori (1).

Anno Domini MCCLVII ut in gestis Florentinorum habetur , Fiorentini statuerunt destruere Poggibonizi ; et venerunt homines dicti castri cum corrigia ad collum ut gratiam obtinerent de dicto castro , et nihil profecerunt.

Eodem anno Alexander canonizavit sanctam Claram , quae fuit ordinis sancti Da- miani ; postea factae sunt minorissae , Hoc etiam tempore damnati sunt duo libelli in curia Romana : unus quidem editus contra pauperes religiosos , in quo dicebatur , quod in vivendo de eleemosynis non esset status salutis , etiam praedicando verbum Dei :

(1) In impressione , errate : Bontori.

alias, in quo continebatur , ut refert Martinus , quod Evangelium Coristi neminem ad perfectionem ducebat , sed sic se habebat lex evangelica ad Evangelium Spiritus Sancti scilicet sicut lex vetus ad Evangelium Christi. Hunc autem librum vocabant auctoris eius evangelium aeternum ; compilatum et conflatum ex verbis Ioachim.

Circa haec tempora fuerunt duo tyranni in Lombardia amici Manfredi , et inimici Ecclesiae. Unus in marchia Trivisana, videlicet Azolimus de Noara (I) flagellum dictae regionis , qui tandem mala morte interiit , et totum genus suum ignominiose estir- patura est. Alius vero fuit Pelaviginus , qui aliquam partem occupavit Lombardiae et vexavit. Tandem per Placentihos, Parmenses et Cremonenses ad niliilum quasi -est reductus. De quibus longus et diffusus est sermo ad narrandum de ipsorum tyranni- de , sed istud ad praesens suffìciat.

Eodera anno fuit praelium Lucae inter populum macrum et tenuem viventem inter illos qui erant Nobiles , et populum grassum , qui immediate conjungebatur ma- joribus , et ipsi aliquando de majoribus erant. Isti autem diu ad invicem certantes , laesione tandem sine magna ad concordiam redeunt.

Anno Domini MCCLVIII ut in gestis Florentinorum scribitur , Florentinus populus audiens quod Uberti conabantur ipsum frangere , cum impetu iverunt ad domos eorum , et fuit tunc occisus Schiatta de Ubertis , et Ubertus Chaym fuit decapitatus ; factaque est magna commotio in civitate praefata ; unde Uberti coacti sunt exire civitate praefata.

Hoc eodem anno, ut ibidem traditur , Aretini caeperunt Cortonam , et destruxerunt muros ejus.

Eodem anno fuit Potestas Lucensis dominus Nicolaus de Vacchelleriis , et tunc dicunt aliqui , et melius , accidisse discordiam in civitate Lucana inter populum ma- crum et populum grassum de qua dietimi est in LVII.

Interim Manfredus singulis annis exeomunicatur a Papa et contra ipsum fiunt duri processus. Ipse tamen Regnimi Apuliae pacifice possidet , expellens et extirpans omnem faventem Ecclesiae, et sibi rebellem , propter quam causam multi Barones coguntur Regno exire , ut comes sancti Seroni , comes Fredericus et Domini de Aqui- no ; et in Sicilia Dominus de Licata , Gerone , et multi alii , quorum loco novos insti- tuit Barones , inter quos fuit comes Iordanus , et comes Franciscus , qui fuerunt postea in Thuscia vicarii ejus. Rem Princivallis de Auria qui secundus a Manfredo erat in Regno.

Anno Domini MCCLIX. Fiorentini exercitum congregant , et tendunt in Comitatum Aretinum , ut in dictis scribitur gestis , ad quoddam castrum Episcopi Aretini , ipsum- que capiunt ac funditus destruxerunt. Eodem anno vadunt ad quoddam castrum , quod erat comitum Alberti vocatum V ernia , ipsumque capiunt et destruunt.

Eodem anno Ghibellini de Thuscia curiam Manfredi replent , qui ad instantiam il- lorum et Octaviani cardinalis de Musello in Thusciam militiam misit apud Senas , et cum Ghibellinis et Senensibus amicitiam contrahit, cui occulte favent Pisani.

Eodem anno , ut in gestis Florentinorum traditur , Pallialogus (2) Constantinopo- lim capit non sine magno Dei miraculo.

(1) De ùnara; alias: Eccettinus de Romano.

(2) Paleolognr.

80 PTOLEMAEI LUCENSIS

Eodem anno Alexander papa moritur apud Viterbiuin et in Ecclesia sancti Lau- reutii sepelitur.

Anno Domini MCCLX. Urbanus papa creatur, natione gallicus de civitate Tre- centii , sedit annos III mensem I et dies VI.

Hic Saracenoruin exercitum , queni Manfredus in Patrimouium niiserat per cruce- sigaatos fugavit , ubi fuerunt de Nobilibus Lucensibus.

Eodem anno Fiorentini et Lucenses fecerunt exercitum contra Senenses , qui iunxerant se Ghibellinis et Manfredo in mense maii , et caeperunt multa castra , vide- licet Mezano , Casole etc. In mense Augusti Fiorentini' et Lucenses fecerunt maiorem exercitum contra Senenses , ad muniendum castrum de Monte Alcino. Manfredus maiorem Theutonicorum militiam Senas mittit, qui cum Ghibellinis Thusciae nostros invadunt , primamque aciem in fugam vertunt. Cuius causa fuit , quia proditio fuit in acie. Tradunt enim quod collaterales (1) vexilli eundem invaserunt , sicque prostrato principalis aciei vexillo per amputationem manus tenentis , discooperiuntur a prodito- ribus , quae erant signa partis adversae , convertuntque gladium cum hostibus contra prophiquos in acie , sicque praevalens pars adversa nostros vertit in fugam , Deo per- mitteute , quia nimis fastuose suis finitimis Fiorentini erant infesti , nec Deo grati de ipsorum statu felici (2). Hoc autem fuit ultra Senas in loco qui dici tur vallis Arbiae , sive Albiae. Tanta autem facta est strages, et spoliorum directio per Senenses , mili- tiam Manfredi , ac Ghibellinos , quanta non fuit a tempore Christi in partibus Thusciae, nec erat locus refugii , quia undique erant hostibus vallati. Unde Episcopus Aretinus profugis multum nocuit capiendo et occidendo. Lucenses autem , cum vellent exerci- tum instaurare recipiunt se ad Montem Apertum sperantes posse resistere propter bonam quam habebant militiam , praesentibus Marchionibus Malaspina , videlicet do- mino Frederico Morovello , et Manfredo , sed deficientibus victualibus , et urgente ho- stium multitudine majorem passi sunt jacturam. Unde nequeuntes resistere deditionem fecerunt IIII die septembris. Guelfi Fiorentini qui evaserunt, Lucam se recepere , exi- stente Potestate Lucense domino Guidone de Corregia.

Eodem anno Rex Hungariae , ut in gestis Florentiuorum et Germanorum habetur, cum C millibus equilum aggressus est Regem Boemiae. Sed Rex Boemiae praevaluit contra ipsum , unde conversi in fugam submersi sunt in Danubio plusquam X mille equitum , multique ibidem capti sunt , et quamplurimi iuterfecti.

Anno Domini MCCLXI status Thusciae totus est mutatus , quia tota Thuscia im- perialis , praeter Lucam et exiticios Florentinos ad partem ghibellinam convertitur. Tunc Pisani fregerunt pacem Lucensibus. Comes Guido (3) factus est Dominus Florentiae , omnesque civitates , societatem jurant cum comite lordano vicario (4) Manfredi contra

(1) Lectio (hi Ma.

(2) Huius fucti narratio sic habetur in veteri Chronico olim. Frane. M. Fiorentini ; hodie Bi- blioth. Lucensis :

Florentia, Luca, Pistorium superantur ad Montem Apertum a senensibus et Theutonicis re- gia Manfredi, et Ghibellinis Thusciae ob proditio nem inter Florentinos per dom. Boccam de Ab— batibus qui praecidit manum vexillifero fiorentino in acie; et guelfi qui evaserunt venerimi ex Florentia Lucam. {Rerum lucens. script, a B. Baroni eruti et collecti).

(3) Guido Novellus de Coraitibus Guidi.

(4) In edit. corrupte : Vincendo.

ANNALES 81

Lucenses et Guelfos . qui eo refugerant de civitatibus Thusciae et castris. Pisani cuna dieta parte intrant territorium Lucense , capiuntque sanctam Mariam de Monte, Mon- terò Calvori , sanctam Crucem , castrum francum , Cappianum et Gallenam devastant et castrum sancti Miniatis. Castrum de Ficeclo restitit virtute Lotti de Chiatri , et Bel- Jomi Viviani de Laminari et aliorum.

Anno Domini MCCLXII Urbanus Lucam legatura mittit prò Cruce danda contra Iordanum et totani partem Thusciae ghibellinam, cui nomen dominus Guillelmus , qui Lucae multum favorabilis fuit parti.

Eodem anno fuit potestas Lucae dominus Bertholdus de Ursinis . qui in regimine multum gratiose se habuit. Requisitus vero prò anno sequenti , quod esset ibidem Po- testas , recipere noluit. Semper tamen mansit ulterius cum tota domo sua Lucae ami- cus. Suo vero tempore multa victoriose acta sunt contra hostes , ita quod nisi infor- tunium de Castillione accidisset eisdem , cum Guelfls favente Ecclesia, contra totani partem Thusciae fuissent victores.

Eodem tempore floruit Thomas de Aquino ordinis fratrum praedicatorum de nobili prosapia natus, pollens ingenio et clarus sanctitate , ac innocentia purus, de quo in parte dicetur , cum agetur de Concilio Lugdunensi. Hic ad petitionem et mandatum Urbani papae glossavit Evangelia quasi per modum commenti , quodammodo mirabili , quia ex dictis Sanctorum continuavit expositionem omnium Evangeliorum , et quasi unus videbatur auctor et scriptor , ut predicto operi major daretur auctoritas. Eodem tem- pore florebat frater Albertus, qui fuit magister fratris Thomae , de quo etiam infra dicetur cum de obitu eius agetur. Lucenses fecerunt pacem cum Ghibellinis et remi- serunt exules. Guelfi qui erant Lucae et Lucenses miserunt Legatura ad Corradinum ut veniret in Italiara ad accipiendum Regnum Apuliae ; qui cum esset puer , noluit venire , sed pollicitus est se venturum , quuro per aetatem liceret.

Eodem anno Guelfi Fiorentini fuerunt coacti abire Luca , propter conditiones pacis cum Ghibellinis , unde Bononiam sunt profecti.

Anno Domini MCCLX1II. Proditum fuit Castrum de Castillione esistente potestae Lucense domino Philippe de Asinellis per Pantani Compagni (1) et Bacciomeum dictum delle Donne; sed recuperaverunt statini Lucenses, ut in gestis eorum habetur. Tunc ex quadam laetitia disperserunt (se) Lucenses et Guelfi usque ad flumen Sercli. Theu- tonici autem stipendiarli Pisanorum transierunt flumen vadantes , et videntes Lucenses sic dispersos invaserunt eos et in fugam verterunt ; factaque est strages magna de Lucensibus et Guelfis , multique capti sunt, aliqui occisi. Tradunt autem istud acci- disse, quia ille qui arcem procuraverat restituì , cum esset imbannitus securatus fuerat a communitate praedicta : hoc autem non obstante in praesentia totius multitudinis fuit occisus , nullaque justitia est sequuta contra malefactorem. Ex tunc semper male cessit Lucensibus , cum prius viderentur victores , et tota Thuscia ex ipsorum vitali r.'sistentia esset jam fatigata de guerra et de expensis gravata.

Pisani obsederunt Castillione quod obtinere non potuerant . sed postea fecerunt loveas suliterraneas circa arcem, quas volentes comburere interiores de dicto castro,

(I) In alio antiquo Chronico , et in Ioan Sercambi : / j, i

S2 PTOLEMAEI LUCENSIS

fecerunt et ipsi foveas correspondentes praedictis , ibique cum pice proiecerunt ignem; sed quia non fuerunt providi obturare fovearum aperturas , ignis superius ascendens combussit arcem , sicque coacti sunt castellani arcem relinquere et in burgum castri se trans terre , et se tradere in manibus Pisanorum.

Eodem tempore caeperunt Pisani cum parte Thusciae et comite Francisco Vicario Manfredi Cotone ; et tunc descenderunt ad obsidendum Nossanum , quod expugnaverunt manualiter , sed male cessit eis : apposuerunt machinas nec sic perfecerunt castro bene munito et in plano existente , sicque adveniente etiarn inundatione aquarum recesse- runt de loco et redierunt ad propria. Eodem anno venerunt in planitie Lucensi usque in Pratum (1) devastantes Cerasummam , Montuolum et totam regionem ; et in prato cuderunt monetam quae Aquilinus vocatur. Eodem anno fecerunt exercitum ex parte Vallis Nebulae et totam regionem devastaverunt a Ficeclo usque Vivinariam et Porcari: acprope Vivinariam castra posuerunt; sed Deo volente modicam ibi contraxerunt rnoram, aliqua inter eos esorta discordia.

Circa haec tempora dissidium fuit in Anglia inter comitem Simonem Montisfortis et Regem ; quia Comes fecit ipsum arestari opponens eidem quod regnum delapidaret expensis. Propter quam causam commotus populus pugnat contra ipsum , et occidunt eum in bello , ac filium ejus Henricum etiam ignominiose.

Eodem anno Urbanus papa videns se undique hostibus vallatum, Carolum comitem Provinciae et fratrem Regis Franciae advocat in subsidium suum et Ecclesiae , cui sub certis pactis Regnum tradit Siciliae; quia progenies Frederici ex delieto ejus unu- met a feudo ceciderat ipse , et genus ejus totum.

Anno Domini MCCLXIV. Cometa apparuit mirae magnitudinis in Italia, qui primo- visus est in Cancro , paulatim procedens versus meridiem donec propinquaret constel^ lationi Orionis ; et nunc ad unam partem suam comam dirigebat , nunc ad aliam ; duravitque per plures menses. Coma autem ejus aliquando visa est extendi in longi- tudinem per quartam partem nostri hemispherii , vel circiter.

Eodem anno Urbanus moritur apud Perusium et in majori Ecclesia sepelitur.

Anno Domini MCCLXV. Clemens (quartus) creatur , natione provincialis de castro sancti Aegidii. Hic primum advocatur in curiam Regis Franciae ; demum consiliarius ejus uxorem et liberos habuit , qua mortua, clericatum assumpsit , et ad modicum tem- pus factus est Episcopus Aniciensis; postmodo Cardinalis Sabinensis ; praeterea Legatus in Anglia , et post quinque menses a morte Urbani in Papam eligitur. Hic quanto plus- crevit dignitate , tanto plus floruit in sanctitate.

Eodem anno videntes Lucenses quod non poterant ulterius resistere potentiae Manfredi et partis Ghibellinae, devastatis ab omni parte suis territoriis, subiecerunt se mandatis Guidonis Novelli , qui vicarium gerebat in Thuscia prò Manfredo. Huic tradiderunt castrum de Motrone , in manu videlicet populi Fiorentini et dicti comitis.

Eodem tempore tradiderunt eidem Vallem Nebulae et Vallem Arni , et tunc fuit Potestas Lucensis Dominus Gorsellus.

Postea eodem anno venit dominus Carolus comes Provinciae per mare Romani ; sua vero militia venit Lombardiam et fuit factus Romanus Senator.

(J) Quod dicebatur del Marchese.

ANNALES 83

Eodem anno venit Manfredus cum exercitu magno ad pontoni Ceperani (1). Tunc exivit ei obviara Carolus cum sua militia et abstulit ei pontem praedictum , et castrum sancti Germani. Manfredus vero recolligit se cum sua gente expedita versus Bene- ventani ; quem Carolus ibidem insequitur pugnaturus cum eo. Quod videns Manfredus, licet renitentibus suis privatis Principibus , Carolum cum sua gente et militia aggre- ditili'. Sed non potuit resistere potentiae gallicanae , qui antiquorum Romanorum more percutientes , omnes equos perforabant, nullaque arma contra hoc protegere poterant: militia Caroli ex modo pugnandi conservata illaesa , et electorum Italiae gentis ; sic Manfredus cum sua gente occubuit , et in bello moritur ; factaque est de sua militia et populo magna strages. Et eodem anno rex Carolus totam habuit Apuliam et Ter- ram Laboris.

Anno Domini MCCLXVI. Venerimi Florentiam de Bononia dominus Cathalanus , et Lotharingus (2), fratres gaudentes quasi curam gesturi civitatis praedictae , ubi invenerunt XXXVI. bonos viros ad reparationem civitatis ; et facta sunt matrimonia inter Guelfos et Ghibellinos. In die autem sancti Martini surrexerunt quidam in Flo- rentiae civitate, et cum strepitu et clamoribus fecerunt populura. Comes vero Guido Novellus cum DC militibus Theutonicis obviam ire voluit , sed non potuit ; quare timens , cum sua militia recessit Pratum ; tuncque redierunt Guelfi confinati in pro- pria. Militia vero Urbevetensis venit Florentiam ad custodiam civitatis , et factus fuit ilio anno Potestas civitatis Florentiae dominus Armannus (3) de Monaldeschis : capi- taneus vero unus miles urbevetensis , et sic Fiorentini vixerunt ilio anno in pace sub praedictis Doniinis.

Eodem anno fuit Potestas Lucensis dominus Lanfrancus Malucelli de Ianua et comes Guido. Lucenses vero cum multa patientia substinebant istud dominium semper expectantes aquae motum quando possent resistere.

Anno Domini MCCLXVII. In die Resurrectionis Domini comes Guido Guerra venit cum militia Gallicana Florentiam , et expulit inde omnes Ghibellinos ; et tunc fuit factus dominus rex Carolus Potestas , sive