^^:#:#:#:#:#:#:f ^^

>:*:% ^»** :«»»:'»:'»:<»:«:"^

!i»:*:4 *^:<»:«:#:<»:»:«

k:4:#:<i -->:#:#:#:#:#:<

W-SRpW w^W^WiW^

►:*:# '^¥1^

^:#:#:<i #:#;#;^ ^#:#5

#:#:# ^ #:# ^

^ ^^JS^^JL^^f^^

^^itxtr^wj:^

^

^Xv^^?^^^^^^^^^"?^"-'

t^^^^^:^^5^

O^y^ (V^yO Dv^^y

^

^

^^^ is^^f^^ i:^/^'^ w' x^j^ns

i.^^y

'^^A^iK?S^'^*^,N'4.^«'.

u^;<

^/<? (N.^>0 (^''^^{^^^ (^^>^ fik.^>9fS.^

4-iri^^"^*

SCRIPTORES

RERUM GERMANICARUM

IN U8UM SGHOLARUM EX

MONUMENTIS GERMANIAE HISTORICIS RECUSI.

A D A M U S.

EDITIO ALTERA.

HANNOVER/VE

IMPEN8I8 BIBLIOPOLII HAHNUNI

1876.

AD AMI

mn IIAMMABURGEJSSIS

ECCLESIAE PONTIFICUM

EX RECENSIONE LAPPENBERGU.

IN USUM SGHOLARUM

KX

MONL^IENTIS GERMANIAE HISTORICIS RECUSA.

EDITIO ALTERA.

HANNOVERAE

IMPEN8I8 BIBLIOPOLII HAHNIANI

1876.

BAiniOVBRAI, TTPM OCUIMAKKOBCM.

•/\if...o.c.».. ^..«, .^..M.' iiiter medii aevi kigtorieos, qui'88.v. renim traditarum gravitate, perspicuitate, iudicii ingenuitatej ?•««'• fontium scriptorum cognitione, sermonum ore traditorum accurata perceptione ita emineant, ut Adamua, magigter scolarum Bretnensis. Accedit quod archiepiscopatus nam- menburgensis et regnorum huic dioecesi suhiectorum, quorum ille historiam traaif, septentrionaliitm annales omnino fere desiderantur. Adamo soli id dehemus, ut notitiae, quae de populorum septentrionalium rehus gestis passim apud auc- tores varios reperiuntur aut- ex eorum poematis hauriuntury annis certis trihui et historiae usui inservire possint. Quid idtn alia de rehus Germanicis et Slavicis scitu dig- , necnon de Britannia et Hihemia haud contem- nvnda meminit. Vix igitur sunt chronica huius temporis, quorum textus aeque ac indagatio fontium, quihus super- structa sunt, opera diligentissima tam diana videantur, quam magistri Adami Gesta pontificum ecclesiae Hamm^n- ourgensis.

Ita inscrihi libros, guos iamnunc curis nostris edituri sumuSj tradidit nohis Helmoldus '. Ex ipso opere eiusque praefatione iUud tantum discimus, scriptorem fuisse cano- nicum ecclesiae Breme.nsis nomenque etus incipere a litera initiali A. Eum ex Germania superiori, i. e. ex Saxonia superiori, oriundum fuisse, iam ex vestigiis dialecti eiu^ coniecit auctw scholii 145, l. IV, c. 34. Arckiepiscopus Adalbertus, ortus domo palatinortim Saxoniae e regione na- tali sua viros multos ecclesiae literisque utiles Bremam ac- cersivit. Plurima guae Adamus noster de Magdehurgo profert, per se haua plane necessaria, coniecturam fulcire videntur, Adamum in scholis monasteriorum in hac civitate sive prope iUnm sitorum literis imhutum fuisse. Anno 24. archiepiscopatus AdaWerti, qui incepit a 16. die m. Aprilis n,i.,: ir«'iS Bremam venit*, uhi inter canonicos huius sedis

1 I « iii 11. siavic. 1. I, c. 14: Tettis e$t ma^ter Adam, qui Oeata HiiDiuieufjurgentit eccleaiae potUificum di»ertia$wno termone cofucriptit.. 2) V. infra 1. III, c. 4. 6.3.

II ADAMI OESTA HAMMAB. ECCL. PONT.

cathedralis ree«ptu§ est. In charta archiepiecopi iam dieti, *p-**^data anno *10d9, Jun. 11. eutn munere magikri ecolarum inBigntttim inter tettee pott decanoe et ante preahyteroB eol- locntnm inoenimug*. jPaullo poti regem Jjanorum Svend F-' ^iitf in Selandia, ut videtur, morantemf qui

b' • ttm excepit et circa terrarum aqftiUmnrinm

gr iHturiam plurima docuit*. Post morf'

p< opHs sutim de Gestis pontificum Ilni'

tium exorstts est, qtiodj ut ex ejnlogo v. b2 sqq. etjici posse videturf circa anntim 1075. absolvit. Etenim tllud ante an- num emortualem regis Svend, scilicet 1076, factum este, docent quae leguntur verba l. II, cap. 24; 'Rex Daniae, qui hoaieque superesV et cap. 26; ^qui nunc in Dania regnat Svein'. Quam diu in officio scolastici Bremae per- manserit, non constat: cum de scolasticis Bremeneibus huitis temporis nil inveniamus usque ad Vicelintim, postea Wetgrieie apostolum, qui hoc munere circa anntim llzn. funduM e$t. Nec liquet usque ad quem annum vixerit; quamvis obitus magistri Adami in diptycho Bremenei ad 12. d. m. Octchria adscriptus sit^. Traditur Adamus conventui in Ramedoh silvam quandam donasse ibique sepultus esse*. Iterata huius conventus commemoratio certe praedilectionem qtian- dam Adami prodere videfur^.

In fontes historiae Adami inqtiirenti* ui' 'iret,

perqtiam ddigentissime eum qunm ecclesiae suae chartis et documentis usumfuisse, ttim antiquiores renim tradendarutu auetores omni cum cura constUuisse, mtdtosque scriptores etiam Romanos et recentiores, inveniendi quicquam spe atque studio mottim, perscrutatum esse^. Cttat chartas in scriniis vel chirographa in archivis ecclesiae suae*, j>rivi- legia liomanorum* sive Romanae sedis*^, j)apae**, necnon praeeepta impemtorum et regum*'. Praeter ipsa docwmenta Xaudat Adanius Librtim Donaiionumsive Traditionumeedesiae Bremensis, in quo praeter diplomatttm copiam alia ouae' dam de eius historia itiribusque exstitisse vtdetUtir >». Lwr^m

I) Hmnb. U. B. ed. Lapponberg n. 101. 2) V. 1. lU, c &8; cf. 1. I, c. 60. 64; 1. II, c. 84-26. 88. 88. 86. 41. 48. 78; I. III. c. 88; I. IV, e. 81. 86. 87. 88. 8) Vat«rL Archiv, 1886, p. 804. 4) Von Seelen «pnd Prat|e, Brein«n and Verd«a T. VI, p. 477. 6) L. I. 0. 86. 88. 68; 1. II, schol. 84; o. 48; «^101. 84; 0.68; l. III. e. 88; I. IV, c. 88. 6) PiuitM hAoo omnia tractiiTinias in Areldv (Br Utwe DooUehe Oescbichtnkande VI, p. 766—898. 7) Oomfertttm e$t notis ex mmita Itrtione vetentm. L. I, c 8. 8) L. II, e. 6; ■ekoL 49. 9) Proefat 1. 1, c 88. Adde •chol. 6. 10) L. n, o. 8.

II) L.I, e. 18. 89. 61. 68; •chol. 84. Vide etaun I. I, c. 47. 18) L. I, c. 18. 61 ; 1. II, c. 1. 8. 81 ; schol. 49; ef. etiMa nofUk ad I. III, c. 86; echol. 6. 18) L. I, c. 16. 80. 81. 86.

AhAMI <;i:.STA UAMMAl;. . ■ > i . PONT. III

>'oqus fraternitatU Bremeruis memorat in tir },,,!;,, 42. • r;r»us etiam quosdam affert ex antiguioribu.s , < rh-siae lihri»*. Opera hiatorica, qune Adamus nottter tum excerpsit^ tum citavit, gunt hnec: Einhardi ^'ita Karoli Magni^, eiu$- demque historia vel ecripta*; liher guem vocat Einhardi O^sta Saxonum^; Einhardi Annale», Fuldenset vulgo dicti*,

ri ex Historia quam vocat Francorum* usque ad annum yll. perducta ei innotuisse videntur; Annales Caeearum''; Gregorlus Turoifpnnfn*. fortnnee in epitome Fredegarii; Oesta Francor 'orum**; Computus a Corheia

delaius qtii a -fi Corheienses inscrihitur ^'^ ;

'sta S. Bonifacii^* ; Vita «S. Willihrordi ** ; Anskarii Liher

tae et actuum S. M^llehadi ^*; Altfridi Vita S. Liudgeri**; sta, Mta 8. Actus S. Anskarii^*; Gesta, Vita s. Liher vitae .^. Rimherti^*; Bovo, abhas Corveiensis, de actis sui tem- poris^''; Bhahani scriptum quoddam, quod Capitulum vocat >•. Memorat etiam acta concitiorum quorundam in Germania, videlicet Trihnrii, Altheimii, Moguntiaehabitorum '». 'Canones ' p.m. passim aUegantur^^. Epistolis quoque nonnullis usus est, ut Anskarii, Alexandri papae II, Aaalherti archiepiscopi **.

Auctores classici Romani nonnuUi scolastico nostro Jjremensi prohe noti fmrunt, saepissimeque ex eorum scriptis eentimes in eius sermone reperiuntur. Graece autem doctum fuisse Adamum non constat, quamvis saepe tisurparit voca- bula Graeca in lingnam Latinam recepta, e. g.: proselita pro advena Prooemio ; acephalus III, 14, schol. 16;cenodoxia III, 2/ gigas IV, 40; giganteus //, 22; gnatho et pantomi- mu8 in, 38; trigonus /, c. 1; orthodoxus /, 29. IV, 41; parasitus ///, 38; toparchia ///, 25; vpocrita ///, 35; celeuma IV, 39; zelare //, 53; abyssi baratrura IV, 38; abyssus, chaos et euripus IV, 39; gaza IV, 40; ma- crobii IV, 19. Poetarum opera, quortim versus citan-

r, sunt Virgilii Aeneis** et Georgica**, Horatii Lyrica,

L.I, c. 53. 56. 2) L. I, c. 1. 9 gq.; 1. II, c. 16; 1. IV, c. 10. 12. 13. -, L. I, c. 3—8. 4) L. I, c, 34. 3. Est Rudolfi Translatio S. Alexaudri. 6)L. I, c. 12. 16. 17. 30. 39. 40. 6) L. I, c. 17. 23. 30. 39. 42. 49. 64. 7} L.I, c. 40. 8) L. I, c. 3; cf. ibid. c. 9. 9) L. I, c. 39.

9*)^. I,c41. 10) L. I, c. 37. 47. 63. 56. 11)L. I, c. 11. 12)L. IV, «. 2; 1. I, c. 17. 13) L. I, c. 14. 14) V. ibid. not. et schol. 4.

16) L. I, c. 15—26; 1. IV, c. 1. 26. 16) L. I, c. 37—47. 17) L. I, c 41. 18) L. I, c. 24. 19) L. L c. 51. 65; 1. III, c. 28.

20) 1. I, c. 26; 1. III, c. 32. 56. 21) L. I, c. 35; I. III, c. 16. 70; schol. 70 (I. IV, c. 43). 22 1 Praef. I. II, c. 1. 16. 18. 58. 60. 67.

78; 1. III, c. 3. 16. 31. 62. 64. 68; 1. IV, c. 38. 89. 28) L. I,

c. 66; 1. IV, c. 20 et .schol. 129,

IV ADAMI GE8TA HAMMAB. ECCL. POXT.

Serm&nes et Epistolae* Lueani Fhanalia*, luvenalie Saiirae*, itemque Persii*. Noti eifuiese videntur Ciceronie libri de Jinibue* et Somnium Scipionie*. Nuliiue tamen opera eaepiue manibtis versavit quam SaUuHii, exquo nostety hac in re similis Widukindo et Lamberto Hers- feldensif et totas sententias depromsit et saevenumero locn tiones breviores in textum suum recepit^. LaudarUur ^f crobii libri in Somnium Scipionis*, Qrosii Chroniea*f > polyhistor*^, Marciani CapeUae libri de Geometria in " dem opere de nuptiis Fhilologiae*^. Citantur quoque Ji"l' Vener€d>Uis libri de temporum ratione et de rerum natura ' et sancti patres And>ro8in8**, Hieronymus**, Gregoriun*' Historia ecclesiastica tripnrtita, quae Cassiodoro ascri' solet, laudatur^*; Pauli Diaconi quoque historia, ut cidetxi- Adamum non latuit*''. Minime vero Adami /ontibus an numeranda sunt Sigeberti Gemblaeensis Chronicon et Lib' depontijicum Romanorum vitis Liutprando perperam adscrij tus, quippe quae opera post Adami scholastici tempora com posita sunt •». Refertus est praeterea Adami sermo locis > scriptura sancta depromtis. Ad carmina historica se>' Teutonica seu popuZorum septentrionnlium non attend^HU^*. Praeter cnartas et scripta, quae evolvit, Adamus con- suluit quos testes jide dignos de rebus gestis et de terri» et moribus poptUorum dioecesi Hammenburgensi subiectorum invenire pottiit. Quorum nemo erat gravior quam rer Danorum iam supra laudatus Svend Estrithson. I^aeler' provocat ad AdaWertum archiepiscopum**, ad episr quendam Danorum", ad nobilem quendam de terra N" ii^gorum**, ad comites episcopi Adalwardi iunioris, (dios-

1) Prolo^. I. II, c. 21; 1. lU, c. 9. 61; achol 118. 149; Epilog. t. 8.

2) L. I, c. 2. 80; 1. II, c. 26. 76; 1. III, c. 18. 16. 87; l. IV, c. 21. 82.40.42; achol. 127. 8) L. I, c. 44; I. III, c. 87. 64. 4) L. III. c. 61. 6) L,III, c. 27. Wi Praefat. 7) L. I, c. 8. 59; I. II. c. 5. 66; 1. III, c. 1. 26. 26. 80. 88 bia. 84. 86 bU. 86 bi». 38. 46. 66 bia. 66. 67 t«r. 61. 62. 70; (1. IV, c. 46); •chol. 12: 8) L. IV, c. 40. 9) L. I, c. 8; I. FV, c. 21; cf. c. 84. 10) L. 1 c. 19; 1. IV, e. 7. 19. 21. 26. 26. (84.) 86; schol. 182. 11) L. l\ c. 12. 19. 84. 88. 12) L. IV, o. 86. 40. Bedae Iliatoria eccl. Angl mm exaoribitor in scholio 20. 18) L.I, c. 41. 14) L. I, c. t' 16) L. rV, c. 42. 16) L. II, c. 48. 17) L. I, c. 8; I. IV, c. S- •chol. 128. 141. 18) Schol. 11. 21. 22. 88; cf. Var. lect •<!. 1.

0. 52. 19) QoM dicit Adamtui I. IV, c. 16. de cantileiia qown r STtnd ipei redtaTit, plute aliad «ibi Tolant, nt et toc« recitar^ ▲daau sMpe de «actoriboa sai« atitar. Vid. 1. 1, c. 64 ; I. II, e. 19. 14. 18; 1. rV, c. 17. 19. 25. 88; •chol. 119. 20) L. III, c 2. I^ 46 56; I. rv, c. 89. 21) L. I, c. 69. 22) L, III, e. .

ADAMI GE8TA HAMMAB. V.CCL. PONT. V

1. Jtnrima haud dtibie cognom '.# *<nilielmo, episcopo

idiae. regis Kanuti Magni quondam cancellario, et ex

■ ■ re, decano Bremensi, episcopo quondam

' >nia. Patrum relationem saepins laudat^,

mttquain 'gt ipsum qiioque testem affert, qui ea quae'p.tio.

• tt aut viderit* aut ah aliis ipse acceperit*.

Adami orationem vijc laudwus efferendam duxerim.

^-ii.io eius Latinus maxima difjicultate laborat. lisdein

ocabulis et formis dicendi saepissime utUur non semel in

'*'■ eodem vel titatim subsequente, Huius rei exempla

i afferamus: adsciscere ad siiam femiliaritateni l. lll,

. Jo. 3<; fremens oceanus l. IV, c. 30. 34/ acceptus omni-

'■ir.t seu populo l, I, c, 17; l. II, c. 45. 57. 73. <4; princi-

- l. Il, c. 65; Deo et hominihus l, II, c. 34; angustiae

■ fonnes l. III, c. 61; emergentes l. III, c. 4; angusti-

rum laquei l. III, c. 48; constringere tanta (maana)

\ irtute l. II, c. 5. 53; potestate l. III, c. 33; potentia L IV,

. 22; compertum est nobis l. I, c. 3; l. III, c. 2(^. bl. 68

/. IV, c. 3S); habeo l. IV, c. 30; decens honor l, I, c,

•J<». ^U; /. II, c. 59; l. III, c. 70 (l. IV, c. 44 j; forte et

iii imperium l. III, c. 21; fortissimus et iustissimus

rator ibid,; iudex iustus, fortis l, II, c. 42; funditus

excidere l. III, c. 50 bis; exstinguere l. II, c. 2; diruere

l. III, c. 3; interjicere l, III, c. 48; amovere l. II, c. 46;

ithicere l. II, c. 11 ; pristina libertas l. I, c. 13; /. //, c. 9;

/. III, c. 5. 33 ; ingens gloria l. II, c. 67 ; honor l. III, c.

14; l. IV, c. 35; amor ihid. c. 21; veneratio l. III, c. 68

(l. IV, c. 38;; Ittctus l. II, c. 78; exercitus l. III, c. 21;

factum l. IV, c. 26; multitudo l. III, c. 36; auri pondus

'. II, c. 27; lucrum l. II, c. 9; ingentes divitiae l. III, c.

-7. 3.5; gratiae l. I, c. 18; ingentia signa l. III, c. 61;

(unera l. II, c, 56; pestifer morhus l. II, c. 61 ; schol.bl;

iivectio l. III, c. 39; consuettido l. IV, c. 8; mulierum

inculum schol. 11. Insignia virtutum l. IV, c. 9; marum

'nd. c. 30; in moribus ihid. c. 35; operis l. II, c, 68; vela

>rquere l. IV, c, 32; pandere l. Il, c. 50; l. IV, c. 36;

tendere l. II, c. 19; l, iV, c. 39; victor et victus occuhuit

I. I, c, 40; decessit l, II, c. 21; prosperis euccedentibus l.

II, c. 8; l, III, c. 11. 58; legatio gentiura prosperis semper pst aucta incrementis l. III, c. 17; l. IV, c. 41. Ulla vix '•oce saepius utitur quam verho deridendi et suhstantivo (lirisif) svtt ludibrinm, ifl quod ex monbus temporis eius

1) L.IV, c. 29. 2) L.II, c. 10.31. 44. 46. 3) L. III, c. 63.69, 4) L. II, c. 32. 44. 68. 60. 67; 1. III, c. 67. 60.

VI - ADAMI 0E8TA HAMMAi

expliinndum vtdetur. Itn deridori l. J, c. 4<>, /. ///, c. 42. 60; derhlnni hahere l. 111, c. 47. 55; in derinionem hahere l. III, c. 50; in derisione hahere l. III, c. 4H; derisui hahere l. III, c. 42; deridere l. IV, c. 34; iudibrio habere l. I, c. 41. 55; i. //, c. 29.45; ad ludihrium ducere l. 111, c. 50; exnnnere l. II, c. 59; Bervnrr /. 11. 'V ' niUa

ludihrin l. II, c. 60.

Saepisnime inveniuntur npud Adamuiti tyrrui-ta celut pertinxcrit /. /, c. 9 pro pertigerit, nvmerus sinffularig pro plurnli, nt in pronemio: ecce occumt niihi nluriraa. Genu» masculinum pro neutro: Humen /. /, c. 2; l. IV, r. 1; activum pro deponenti: execrare l. II, c. 25; debacchare l. I, c. 41. Modus indicativus pro coniunctivo saepissime; coniunctivus pro indicativo. Neque casuum neque praepo- sitionum vim intettexit, velnti: largitas pere^rinorum, pro: in peregrinos l. III, c. G5; prudcntia et fortitudine praedi- candus l. III, c. IH j)ro: propter prudentiam etc. M<if' interpretntus est vocahuln nonnuUa, veluti: occns\xsj{uniiiii> pro: ostio l. I, c. 2; vocabulum pro: nomine l. /, c. 3; conversus pro: divertens l. III, c. 10; /. IV, c. 3; discedere pro: decedere l. III; c. 33; luere }>ericulura l. III, c. 22; corripere de rapina /. //, c. 66; considerari /. /, c. 1. Verha et direndi fnrmnlae, qune vix apud alios nuctores inveniuntur, velnti: adgloriare /. ///, c. 3H; plenarius /. /, c. 11; articuluni convertere /. IV, c. 20; compaginaro historiam l. III, c. Td; .171. pugnare conatibiis animi et sumptum /. ///, 'c. 9; exaggeran parricidium l. II, c. 26; inaccessus paludibus /. IV, r. 18. schol. 3; indeficuus /. //, c. 78; inexpugnabile consilium I. III, c. 30; litteralia studia /. //, c. 64; malepotens /. //, r. 67; /. ///, e. 65; pavorabile /. ///, c. 61; occasio locorum se praebet /. //, c. 15; /. IV, c. 10; putari alicui ihid. c. 4^», Bubterrare /. //, c. 66; succedere in sceptrum /. //, c. 54. triumphare alinuem proelio l. I, c. 58; vocalitas /. ///, c. 2<>; raanens /. //, c. 8. Germanismi apud eum non desunt. velut : in anirao gerere; 'im Sinne filhren' l. III, c. 17; eoUigere ad se; *an sich knupfen' ihid.; rteri extra: ^her auageschf^ werden' l. III, e. 29; iuxta esse: 'bei einander $ein' l. IVf c. 28; raalle: 'gerne mligen, woUen' l. I, c. 17; /. //, c. 26; /. ///, c. 8. 23. 60. 70. (l IV, c. 46;; subsister. anto impctura: *vor dem Angriff Stnnd hnlten, still stfhm l. I, c. 44; levaro castellum: ^eine Bnrfj errichten' l. 111, e, 36; opi$ molem l. III, c. 4.

Liori Adami Bremensis haud .;'">'' reman^erunt.

'/'//» plurimum eis usi 8%int Annalisfa Saxo, A >

J*u*kilden*i*, Ilelmoldu*, "•"•'>•• T'>-.. ^f. •■•'»""-"•

ADAMI GESTA HAMMAB. ECCL. PONT VII

Padei'bornensis, Snorro Sturleson, auctores j .■.•j,<.cnt{ de

llaroldo Blaatand et Svend Tvesklaeg , Sagae de Olavo

, Annalium regiorum Jslandorum, fragmenti

■ !iri histnrico-geographici, Alhertus abbas Sfa-

.if,s f ' nh nses, Annales Jigenses, Ilistoria

/ / ' /<s/»7/j, Ilennannus fornenis, Alber-

tvs i'ranziv>

Quamvi.^ ,.; / ojnritm Adami nostri iani apud histo-

ricos seculi duodecimi fragmenta excerpta reperiantur, nullus tamen exstaf ' '^ 'nrtnu rins sectdo tertio decimn an- tiijuior.

1) Nullua codicuiu Adami gravior iUo, qui quondam Sftlisburgi, nunc asservatur in bibliotheca palatina \lndo-

nsi sub Xr. 41.-], saec. XIII, SSfoliis pergamenis nnmero

■nctis. Inscribifur: Mappu teiTe Saxonie et Chronica

iSaxonuni. Iteni diverse fonne literaruni. Pertzins nosfer,

cui collationeni huius codicis diligentissimam debemus, de-

scriptionem eiusdem dedit valde accuratam^. Nil habet

n praeter quaedam de Arnoldo et Thietmari comitis

l. III, c. H, versum \lrgilii l. III, c. 64, et passim • veluti l. III, c. 32. 38, quae in codicibus ceteris mtur, seu in textu seu in scholiis', plurima tamen ei desunf , quae ipse Adamus aut auctor aliquis fere coaevus addidit*. Scholia huic codici desunt, quamvis eorum materia et ipsa verba saejnus in textu reperiantur. Etsi argumento hoc probari non potest codicem Vindo- bonensem e manuscripto emana^se antiquiori, quam manu- scriptn fuerunt, e quibus iam Annalista Saxo et Helmoldus srhnlia illa d^scripserunt, et quamvis codex ille vitiis et

f^tibus quibusdam haud careat, illa tamen su^picio ful- /• bonitate textus. Accedit quod omnium codicum prae- stantionim ille solus sit integer. Quare eum recensioni nostrae supponendum esse haud dubitavimus. Hunc vero codicem Adami inter eos quos superstites habemus ad auto- gj'aphum proxime accedere, facite probari potest ex melio- ribus, quas ille solus habet, lectionibus, v. c. l. II, c. 3 Harit vel Harediini ; c. n, ubi Bruno recte dicitur eonfrater (Hionis; c. 29 nimisque infelix; c. 48 epulis; c. 52 Gu- duin . . ducis; c. .55 tirmius coalesceret; l. III, c. 37 pro denario; c. 42 otium tcrebat; l. III, c. 42 Belo; c. 51 in Gallia; c. 63 gemitibus; l. III, c. 55 nomen Dedonis. Ne- que tamen laritvis et mendis caref , qvao nonnisi vitio

1) Plnra de historicis, qui Adamnm noittnim secuti .sant, vide ArchiT VI, p. 827—836. 2) Archiv T. III, p. 650—667. Cf. ibid. T. VI, p. 836 sq. 3) Archiv T. VI, p. 877 sq.

VIII AOAMl <;KSTA HA^fMAB. F.CVl. »'"Vt

'p.nt.8criptoris 'debentur, veliiti L 1, c. fi ter; c. aut —

rcbus; c. 28 conimendari ; c. 29 invidiam _ .lura et

nuncios; c. 31 crudelem — rcddidit; c. 49 viHum — fortc; c. 52 annu» et dies Adcdgarii erroneus ; c. r>3 dux; lib. JI, e. 21 regibus Francorum et obedicns; c. 43 Hennonis; c. 47 seq. Chunt; c. 52 Gudain — ducis; c. nb nec cessa- vit — iraperio; /. ///, c. 15 Et primo — Antind; /. ///, c. 70 quo describitur jrro de quo gcribitur «te. Tota sententia, quae l. III, c. 37 in codice 1 d^dernt^tr^ in autographo deesse non potuit, ut ex seo' ' ig-

nans contra naturam patriae, fadle i/ ler

quoque l. I, c. 4 — 8 et \b, uhi plurn ex J r<fn^i'itione sancti Alexandri in ceteris codicibus accuratiu.s /. - r^ iif-i f> .nminr quam in codice Vindobonensi.

Ib) Codex Vaticanus Nro. 2010, scriptHs !^\>j'>i(i.-* ner- gamenis anno 1451 , codicis Vindobonensis apograpnum videtur ».

2) Codex Gudianus Nr. 8^>, 'n hihffofh^m Ouel- ferbytana, anno 1706. ex biblv' in

bihltothecam Hdmstadiensetn df -is

in fol. a Dano quodam, ut videtur, scriptus, tum ixesta pontificum Hammenburgensium, tum maiorem partem lih—' de Situ Daniae amplectitur. Desunt sex folia, ut man recentior qunedam annotamt. Capitnla haouit 252 divisi , in libros carentia, ut ex indice libro praefixo aj>/'"r.*. quorum 207 tantum adsunt. Codex saeculo XV orin '^■■'^ -, paginas habet in duas columnas dispartitas 37 — 43 lin' '< >■ . inscriptiones, literas initinles numerosque capif '/'■■'■ ■ -^ tinctos. Ad Vindobonensem codicem hic quain jji-'jjtui> aecedit ; attamen non pauca in textu habet,quae illi desuni,

?raeter scholia plurima. IUa reperiuntur t. ly c. 2. 3. 15. 7. 20. 33; /. //, c. 10. 22. 23. 26. 27. 30. .34. 38. 52. 59. 74 (bis). 75 (bis). 76. 78; /. ///, c. 33. 36. 41. 44. 45. 68. 70; neenon tota capitula nonmdla in fine adduntur. ffnn non- nuUa in L IV, c. 16. 20. 24 e< u< videtur :\b. 38,

toiumque eaput 40.

2a) Coaex ehartaceus biblioiheeae regiae Havnien> in coUectione regia vetustiore Nr. 1176*: Adami Bremem^,. historiae ecelesiasHeae apographum saeeulo XVI. sive XVII. seriptum. variis locis a manufere eoaeva emendatmmt.

3) Ex egregio quodam Adami noetri eodice membra- naeeo a Damo quodam seriptOf reperto a Mag* luHtro Bn

1) Perts in Archiv T. V. p. 163—166. S) CaUlogiu Ubronun t«>

BBinduidonun Mut^rdi Qudii. Kilon. 1706, p. 646, «ob Nr. 19. 8) AreUT T. VI, p. 864; T. VII, p. 166 et 461.

ADAMi (iEjjTA HAM.MAH. KCCU PONT. IX

tollno in llbri» inonasterii Soroe in Selandia Andrea» Vedel (Velleius) Gesta pontificum Hamnud>urgensium in nuatuor libros ifisj/firtita anno 1579. typis expressit. Qui codex librum etiam de Situ Daniae ampleet^eUur, de quo vide infra sub Nr. 8 et 8b. DdaUi» ett postea in hibltothecam universitntis Havniensi»*, ubi in incendio anni 1728. cum aliis f^iusdein civieliis interiit. Asservabafur ibidem in capsa Ambrosii, parte prima, ordine primo, inscriptus: Gesta pon- tilieum Brfmonsimn est nomen istius libri. Scholiaplurima in hoc €'■■ ' 'nry quae in codice Guelferbytano

exstant, . ita. V. schol. 48. 53. 55. 5(3. 91.

Alia plane desunt, veluti 43. 45. 61. 62. 68. 77 etc.

4) Codex bibliothecae regiae Havniensis membranaceus, in cotUctione vetustiore Nr. 2296, elegantissime scriptus saeculo XIII. Quaternionis noni folia qnaedam desunt, nuare in medio c. 21. libri IV. desinit*. Saeculo XVI. Ham- ourgi invenivius euin apud loachimum MoUerum, consulem (t 155.S), etusqne fiUum Everhardum, * proconsulem (f 1588), 'p.m. quorum nomina folio primo inscripta sunt. Idem videtur esse manuscrii^tum quod Sperlingius MS. Hambnrgense Scheeliorum vocat*. Anno 1746. Michael Richey, projessor gymnasii Hamburgensis (f 1761^, iUud tenuit, nomenque suum ei inscripsit, cuius ex libris in manus F. C. Sevelii, regi Danorum a consiliis, pervenit, apud quem Langebe- kius eo usus est*. Post Sevelii mortem anno 1781. biblio- theca regia Havniensis librum acquisivit^.

In noc codice et proxime sequenti textum ab eo quem rnificfis modo dicti praebent plane discrepantem invemmus. \erborum constructio non tantum saepissime immutata est, sed ea quae Adamus ex scriptoribus antiquioribus depromta affert, cum ipsius verbis confunduntur, totusgue textus secundis nec tamen doctis curis editus videtur. Kecensio haec Al- berto Stadensi iam prae ocuLis fuit, ut ex eius excerptis elucet, qui et ipsa scholia 21. 22. et 33. transscripsit, quae ex chronico Sigeberti Gemblacensis hau^ta manus secunda codici nostro adiecit. Hanc autem recensionem Adamo non dff}fri, vel maxime inde patet, quod nec in ea nec in dedi- catione nec in epilogo omnimoao ad eventus recentiores seu recensionem novam alludatur.

1) A. H. Lackmann, De codice bibliotb. Academiae Havnien8i.s niem- branaceo, in quo Adami Bremensis opera inscripta fuere, di.s.sertatio critica literaria, Kiliae 1746. i«>. 2) Archiv T. VI, p. 843 gq.,

T. VII, p. 449 sq. 3) Apud E. I. de Westphalen, Mon. ineditor.

T. II, p. 666. 4) Scriptor. reram Danic, T. I, p. 62. 6» Werlauff, Histor. Efteretninger om det store kongel. Biblioth. i Kiobenharn, p. 229.

X ADAMI GE8TA HASfMAB. ECCL. PONT.

5) SimUlimus huic codiei fuU tUe^ quem ErpoUhu Lindenbruch in bibliotheca Henriei Hamovii^ Hof> ' producie, Breitenbergi invenii ei anno 15U5. edidit.

nisi idem fuit atque anteceden$, deperditu» e*t,

6) Optimae notaefuit codex saeculi XI. $. XII. ineuntis, cuius fragmenta, quondam in bihliotheca Imaci Vo*s> Nr. 2Wf nunc in bibliotheca universitatig Lugdiinensis, in scrivta M. L. Lat. Vo$$. Q. 123 a$$ervautur. I^guntn in fiis foliis, qxiorum octo tantum exstant 1) L. II, c. "^ usque ad camtis 13. verba: ingreditur Hritaoniain; I\ D> scriptio instuarum aquilonis. Plura ibidem n-/ scholia, quae codici Vindobonensi desunt '. Munx

codlce sunt ant abscissa axit iUegibilia ; quae tamen eaemu* coniectura snppleri possxint, ideoque littns cursivis distmcia a nobis addita $unt.

7) Exemplar Descriptionis insulu.n„t .i.wc.\ «;, .,.„ $aeculo XVI. descriptum, exstat in bibliotheca Ilnmburgen^ Fol. Nr. 22, p. 1 — 18. Texttis nonnunquam Vtndobonen- rodirf tnntum similis; cetertim naevis quam plurimis scfit^'

• m huius mannscripti ciim eaitione patris sv .-■ lidericus Lindenbrtich, qxinm Staphorst in hi>

sua ecclesiastica Ilamburg. T. f, p. 3G3— -370 |>re/o #i/A Qxmm tamen coUatio ista vaLde negliaenter facta $it, j;< — scriptum nonnunqtiam numero 7a, illam vero numero 7\>. di$tinximu$ •.

7c) Mantiscripti praedicti exemplar videtur e$$e illu" quod octo foliis chartaceis scripttim $aec. XV. exstat i, veteri coUectione regnli Ilnvniensi Nr. 718', quondam i/ bibliotheca Gottorpiana.

8) Numero hoc separato insignivimu* codici* Sorensi." *ub Nr. 3 descripti pariem uUimam *ive Descriptionem Aqui- lonis, quam VeUeus typis non expre$*it. Collatiotf'- '•"'"» libri cum editione Lindenbrogii instituerat Ama* M -, bibliothecarius Hnoniensi*, quam La ' :

tationt' sxipra Inudata pag. 33—3^. ttfpl> aecedit hic codex nd Gttelferl

8b) CoUectio nova regia I fotia

'pttu.chnrtncen ex 'eodetn codice d' '»

ad libeUttm veldescriptionem in.^ i i

additttr: * Sequentia $cholia mutuata *unt ex Adamo mensi MS. in membrana in folio in biUiotheca pui->'-^ acndemiae Hafniensis caps. Atnbro*. par, I, ord. 1, ttutn. •'>♦.

1) Archlv T. VI, p. M7 tq. 2) Archiv T. Vir. r ?50sq. ^^ ArchiT T. VI, p. 864; T. VII, p. 465. 4) Archiv

ADAMI GE8TA HAMMAB. ECCL. PONT. XI

9) Nova coUectio regia 4»» Nr. 522. Descriptio regionum ■■-' -'■'■'■um Daniae, Sueciae et Norwegiae atque insu-

ifiunty hauata ex codicillo vetHstisiimo M$to.

lt>>o. in E»gr. Angl. Schletncic. 20 fol. SuhmiuSy

hic codex quondam fuit et qtti eo versionis Da-

c<ir suae huius lihri in opere suo: Historie af Danmark

. IV fundamento usus est, ipsi adscripsit verba : 'Apo-

raphum hoc e«t cod. metnbran. Academ. Hafn'. Non sine

ifiis est hic codex, cuius margini scholia addita sunt

innuUa. Lackmannus in liheUo supro laudato pag. 36 — 39.

trias lectiones huius codicis transscripsif.

9b) ( odex chartaceus regiae bihliothecae Hannoveranae A.VA7, U>88, 20 fol. 4«o eiusdem codicis, cuius antedictusy iji.iji-tphum vitiis scatens.

10) Antiquae coUectionis regiae Havniensis codex char- ireus Nr. 719, 16 pag. infol. manu saeculi XVI. exaratus.

Ad codicem Guelferbytanum hic proxime accedit'.

Supra iam indicavimus plura in ceteris codicibus re-

riri, quae in codice Vindooonensi desunt, tam in textu,

quam scholia. Neque in utrisque ceteri codices consentiunt,

pleraqu*' tnm^^n nufiijnissitna esse ex eo demonstrari potest,

q' ■! Saxonem, Helmoldum et AlSerttim

>' /antur, id qtiod singulis locis adno-

re non oinisimus. Omnia haec loca in codice Vindobo-

nsi desiderata, quorum nonnuUa, velut l. IV, c. 15

•riptoris tanttim negligentia omissa sunt, ea sunt, quae ab

\'famo ipso secundis curis, vel certe ab homine fere coaevo,

rum ecclesiae Hammabtirgensis expertissimo, inserta vide-

^' ■ ri> haec loca omnia in textum, tincis tamen

re hatid dtibitavimus.

Scholia multa ab ipso Adamo codici operis stii in

■n'<]ine addita esse, vix dubium est. Nemo nisi ipse

>ts in schol. 65. loqtii potuit: sicut prius (sc. l. II,

. _, diximus; schol. 119: haec et supra (sc. l. III, c. \b)

>dnius et ipse Adalwardus episcopus recitavit coram nobis.

idetn etiam ostendere nohis videtitur verba scholii 73: ut

arbitror/ schol. 77: audivimus Adaibertum; schol.l^. etHl:

noster pontifex; schol. 131: nostro archiepiscopo (sc. Adal-

hnTfo)' schol. 137: apud nos defuncto; schol. 122: nostrae

confessores; schol. 1.3<]. et 141: archiepiscopus sc.

'rtus. Adde qtiod in scholiis 5. 6. 7. 34. 38. 48. 49.

•>1. privilegiortim et doctimentorum ecclesiae Hamburgensis

rpressa fit mentio. Antiquissima esse etiam scholia 135. et

\'S<. ex ipsis patet verbis. Scholia nonnuUa scUicet 23. 27.

458.

xn Ar)A\fr rjESTA iiammab. eccl. pont.

^. 120, 137. 14*'. ntsis vfriiix nul jjnnluittm mitiatm i/j tpsn eodieia Vindohonen»ia textn leguntur; duo priora ettam tn textu codicum Guelferbytani et 8oren»is, tria ultima etiam in textu codici» Lugdunensi». — Schol. 69. in codici» Soren»ia textu l. IV, c. 17, scholion 61. in codici» Qudfer- bytani textu l. III, c. 7. le^untur.

Quamvi» certitaimum videatur, non omnia »cholia Adamo, neque uni omnino auctori deberi, cum in nuUo codicum omnia eademtfue reperiantur, pauci»»ima tamen »unt, de quibu» pro certo conatet, ab Adamo ea »cripta non e»»e. Jtlaec sunt scholia 21. 22. et 33, quae a Sigeberii Oembla- cengi» chronico depromta esse apparet, 1 24. ex lacl' ' '- n ia »umtum, nec non scholion 145. ae ip»ius Adanii noi^t to^.

'p.tT5. * Pauca dicenda »unt de divieione librorum Adami, cum

nuUu» codicum praestantiorum cum altero hac parte plane conveniat. Codice» 1, 2 et 4 in quatuor divi»i reperiuntur libro», nempe Gesta archiepi»coporum Hammaburgen»ium tre» aviplectuntu r libro»,quibu8 Descriptio in»ulartt m aq ti ilon i»»ub titulo libri quarti aaiungitur. In omnihti» hi» coaicibu» liber primu» inscriptione caret; initium vero libri III. et IV. v^r- »iculo distinguitur iu omnibus qnos vidimu» codicibus : codice 1 libro II. aeque versicttUis tali» praejigitur. '.: codex hos libro» singulos in singtda capita dispertitur, I. I. in cap. 65, l. II. in cap. 78, /. ///. in cav. 70; quae »um- mam efficiunt 213 capttum; et librum IV. »ive ae De»crip- tione insttlarum in capita 42. Hiorum igitur tiumeru» e»t 213 capitum, omnino autem capita numerantur 256. Ku- meru» capitis 15 in libro II. oi» repetittir; L III, cap. 6. et 9. desunt. Superfiua et inepta videtur di»tinctio cap. VK l. I. Desttnt omnino huic codici octo capita, quae in " codicibu» leguntur, 8c. quae infra dicta »unt l. III, c. d^ , et l IV, c. 40.

/n codice 2 totum opu» in capita 252 numeri» conti- nui» distincttim est, quorum inittum et pUrwmque etiam contenta in indice operi praemi»»o reeen»eniur. Liber I. habet capita 49; liber II. horum numerum eoniinuaf u»qu^» ad \17, liber III. vero usque ad 207. Minvne ergo eingulorum capitum ctim codice primo convenit. I in»criptio pror»u» deett, libri tV. hie ut in codice 4 in- ueriptio reperitur eo loco, ubi codez AdaiM antiqui»»imu» libro III. finem impo»uerat, inier teholia ad ctueem ca- piti» 200 (III, 70;.

/n codice 4 numeri capittdorum omnino de»unt. Sin^ gulorum rapitum ab antea dicti» mtilto tamen diversortim tnitia literi» rubris indiraufur. 1) Fwiiu de hU «gi Archi^ I Vl. p. 870—879.

ADAMI 0E8TA HAMMAB. ECCL. PONT. XIII

At Lindenhrogiut codici Ramoviano (5) inni»U8, to- tuin opus in 2.'il capita distinxit, ita ut libro I. capita 50, libro II. capita 07, libro III. capita 41, libro IV. vero ca- pita 49 tribuantur, numeris tamen continnis scilicet 207 ca- pitum, quos iJescriptio insularum usque ad cap. 251 con- tinuat. Quamvis capitum summa cum codice 2 ita fere eonveniat, eorum initia nonnunquam differunt. Codicis Quelferbytani caput 43. hic in duo capita est distinctumf eaput 51. vero in Lindenbrogii editione bis est adscriptum, eaput 22>i. amplectitur codicis 2 capita 228. et 229.

Gesta archiepiscoporum Hammaburgen- nm solus in quatuor distribnit lihros. Li- hrorum I. el IL partitio cum codicibus 1, 2 et 4 convenit; ea vero capita, quibus in his liber tertius continetur, in illo in libros III. et IV. »unt dispertita. De distinctione autem capitidorum tantopere inter se differunt codices, ut ea quae codex 1 hahet distincta in 213 capiiibus, praeter octo quae huic amnino desunt, et quae in codicihus 2 et b in 207 capitihus continentur, apud VeUeum in capitula 205, scil. l. I, c. 52, l. II, c. t;3, l. III, c. 44 et l. IV, c.46, di- sfributa reperiantur, multo maiore etiam discrepantia in iffulorum capitum initiis.

Constat, opinor, ex iis quae diximus, distinctionem utriusque operis in lihros quatuor ipsi Adamo Bremensi deberi, quamquam dtibium est, quaenam capitum distinctio ab eo profecta sit. Eam igitur, qiiam exhioet codex Vindo- bonensis, cum ipsius textu in eaitione nostra recepimns.

' Primam operis maioris Adami nostri editionem^ pa- 'p.itt. ravit M. Andreas Severinus Velleus (Vedel), Friderici II, Danorum regis kistoricus atque sacerdos Rijiensis. Titulus, qtiem lihro e codice Sorensi transscripto dedit, hic est: ' Ilistoria ecclesiastica, continens religionis propagatae gesta, lae a temporihus Caroli Magni usque ad imp. Henri- i;um IIII. acciderunt in ecclesia, non tam Bremensi, quam vicina septentrionali ferme universa! scripta ante annos ouingentos, a M. Adamo quodatn, loci istius canonico. Nunc recens mendis vindicata, et e tenebris in Incem vocata, studio et opera Andreae Severini Vellei. Hofniae. MDLXXIX'. Et in fine: 'Imprimehat Andreas Gutteruitz, . . . impensis Balthazari Kavs, bihliopolae Hafniensis'. Sunt schedae xine paginarum numero Rr et d in 4»«. Descriptio aqui- iiis huic editioni deest, quam Velleus ob praematuram

-v -nrtfrn dolore, utferunt, correptus omisit. Codex

1 I Du editiooibas et Tersionibtu vide plara in ArcLiT 1. 1, p. 865 sq.

B

XIV ADAMI 0E8TA HAMMAB. ECCL. POMT.

quem $eeutus eat, ille fuU quem supra tertio loeo enumera- vimus.

Paucisnma hutus editionis exempla in Germaniam pei venere, quare iam anno 1595. Ejrpolaus Lindenbm nicus Hamburgensis , novam historiae Adami !• edHionem paravitj in qua codicem Henrici Ranzovii, pr>> (Xmbriei, secutus est, eollato aUero Ottonie a Durini/ eani Bremensis, exemplari. Codex iUe non solum / nwm varietate et diversa eapitum distinctione ab exeh VeUeano discrepabat, sed et libellum de insulis aqv praebebat, quem Lindenbruch tunc primum edidit. Pr nieliher Lugduni Batnvorum ex ofjicina Flantiniana 'ij^iiJ Franciscum Kaphelengium in 4'°.

Hanc editionem revetivit ipse E. Lindenbruch in libro, quem anno l(j<X). edidit sub titulo: Scriptores rerum Ger- manicarum septentrionalium, forma maxima. Miror eum hie scholia antiqua omisisse. Et alia insunt huic libr vitia, ex editoris negligentia orta. — Quartam Adami edi tionem curavit lonchim lohnnnes Mnderus, rector scholo' Schoeningensis, Helmestadii 1670. 4»". Editionem Lindeu brogianam anni 160i). secutus est, additis tamen scholi< editionis prioris. Murimae vero sententiae et tw»»/* in libro suo desunt, qui praeterea plurimis nfiifi acafet »///<> typographicis.

Cl. I. A. Fabricius repetiit editionem -^- . .j.- ..um rertn' Germanicarum septentrionalium ab E. Lindenbruch coU* torum, Hnmburgi 1706. fol. Sed in textu Adami Bremensi non ipsam editionem Lindenbrogianam, sed peseimam M" deri est seeutus.

Libellum de insulis aquilonis separatim edidit loka, Messenius Holmiae 1615. 4«», qui iterum prdo e$t tnhditf in Stephani lohannis Stephanii SyUoge seripiarum deregv Daniae. Lugduni Batav. EUevir. 1629. 12»».

Adami historiam ecclesiastieam in lingtiam Oermanieav* trantferre conabatur Erpoldus Lindenbrtich. Quae tamr versio typis excusa non est, sicut OaUica versio, quam ante ho$ quoMraginta seu quinquaginta annos quidam deOkaetdu», ex urbe Salmurio oriundus, petfeeit. Maiorem oariey lihrorum III. et IV. Geetorum, quae pontijieis AaaB>er^ historiam respicit, in sermonem Chrmanicttm veriit J B. de BuchhoU ad ealeem vereionie IKetoriae Lamhert. Hersfeldeneis. Vertionem uiriusque ooeri* Adami, quam melius omieietet, »ueeepit quidam C. MieegoM et vd ipf Bremae anno 1825. typis dedit. [Novam veraiam^m I. < M. iMurent in Geshiehtsekreiber der Deutsr ' ■ T" -<»gL BeroL 1870, eum praefatione Lappenbergii de<i ftemm de

ADAMI OESTA HAMMAB. ECCL. PONT. XV

/ >eseriptione in»ularum aquiloni» in linguam Suecxcam ver-

sum eaidit * loc. Krid. Peringskiold, Stockholm 1718; ettn-*p"'-

d^qn^ in finguam Danicam vertit notitque instruxit P. F.

suo: Hiatorie af Danmark T. IV, p. 490 sq.

'id internretationem Adami Bremensis prae-

•ulo anteceaente, saepissime quoque in eius vitu-

f,^. u, scripta leyuntur, quae scriptorum ipsorum tantum

tgnorantiam eirca fontes Adami Bremensis et historiam sui

^ mporis probantK Optime vero de Adamo nostro meriti

" nt: r. Seelen in Diatrioe de Adamo Bremensi; I. Ph. Murray

III ibus duabus de Descriptione terrarum septen-

tr< jiressis in Novis Commentariis societatis reg.

scicntiar. < ,i. T.I; A. Ch. Wedekind inlibro: Noten

zu einigen < '■ ■ tsschreibern des Mittelalters ; lac. Asmussen

dissertatione de fontibus Adami Bremensis Kiliae 1834;

^.nd. Criesebrecht tum in dissertationibus suis: ' Ueber die

Xitrdlandskunde Adams von Bremen' (in 'Histor. u. literar.

A'>'i'indiungen der K. Deutschen Gesellschaft zti Konigsberg\

1^-1. T. 111.) et ' Zur Beurtheilung Adanis von Bremen''

(in '■J) ' -'■ ' T. VI, p. 183 seq.), tum in opere

mn: - /lichten aus den Jahren 7S() — 1182';

' '■ "r Sueciae, et Dahlmannns noster in historia

^>'iii"L, ^ '/'vegiam et Islandiam simul amplectitur.

Nova operum Aaami editio vel maximis propter hoc

■ntructa est difficultatibus, quod plures eorum recensiones

I Htant, quarum quavdibet quantumvis a ceteris discrepan-

rem ab ipso Adamo profectam esse vix est quod negenms,

quamquam codiciim, quos possidemus, nullum ab eo con-

scripfum esse apparet. Codicem Vindobonensem, qui saeculo

XIII. exnratus est, Adamo ipsi non deberi pntet. Codicem

ngdunensem Adami ipsius fuisse haud verisimile est, cum,

i res, quae in illis quae vulgo dicuntur scholiis, quibus

kie codex prae omnibus aliis codicibus abundasse videtur,

*^'-^'ntur, ei cognitae fuissent, plurima eorum textui ipsi

i-e anctor ipse haud omisisset. Minime tamen margi-

; ' ruiJicis Lugdunensis ab Adamo profecta esse, pro

• t.j i/. ai-gari potest. Neque quicquam in omnibus ceteris

/loliis reperitur, quod serioris aevi auctorem indigitet*.

De erroriboB chronologicis Adamo impiitandia confer qnae passim

iiiotaviraus, yeluti ad 1. I, c. 12. 20 sq. 26, 34. 40. 42; 1. II, c. 8.

21. 33; 1. III, c. 33. 43. Errores geographicos strinximus ad t. I,

^i. 31. et alibi. Qnorum plurimi deprehenduntur in libro lY. Plerum-

^ue orti sunt ex fide nimia tributa geographis aliisque auctoribus Ro-

manis, quos vel ipse nonnunqnam male interpretatus est. 2) [Cf.

"nae Hir8ch ct Usinger hac de re disputaverunt, Jahrb. Heinrich II.

1. II, p. 473 et 480. Equidem scholia quacdam ex Helmoldo snmta

se pntarim. O. W.)

XVI ADAMI 0E8TA HAmiAB. ECCL. PONT.

/n omntbus omnino apparet auctor, qui in capitulo Hremeu vixit, optime cognita habuit Ugationis evangdicae in tep- terUrionali Europa fata^ haud dubie per Aeudbertum iuni- orem eputcopum, ef qui eadem fere Ittterarum tuppeUeeHli, praeaertim linguae Latinae et auetorwn Romanorum notitiit gaudebat, qua Adamus noiter. Sunt nonnuUa echolia eodice Luadunensi, veluti Nr. 16. 19, 20, quae in ceteris cu- dicibus frustra quaeruntur. Quae codex Gtteiferbytanu» exhibet scholia , ea omnia in codice 4 iisdem fere verbis aut aeque ac seholia margini adscriuta aut textui inserta sunt. Codex Sorensis nutevi nonnuua eorum brevius con- traxit, et paucn habet, videlicet Nr. 24. et 34, quae codex 4 tantum repetit. Causa vero nulla est, cur omnia scholia, annotatis iuis quibus depromta sunt codicibus, textui co- dicis Vindobonensis non subiungamus.

Hoc vero fundamentc editionem nostram quaei super- struere minime dubitavimus. Cum iUo codex Lugdunenms, quantum ex fragmentis eius coniicere licet, ac ' 'nie

convenit. Hic vel ipsos locos, qui in codice Vi> in

in ipso textu, apud ceteros vero inter scholia h 'f.iii.ipse in textu "habet. Omnium vero codicum Lxt-;

optime descriptum esse, vel probnt ipsa lectio l. IJ, EvTaccus pro Curacco. Flura scriptoris vitia tavu .. — codicibus 2 et 3, inter se plurimum consentientibus, necnon ex Annalista Saxone emendanda sunt. Quantum hie cum codice Vindobonensi convenit, Uquet apud iUum nd a. 983. exverbis: 'Heueldi' et ^Wilini. Eadem verba: *vel HenUC et 'vel Walani' manu secunda superaddita sunt, ut similiter manu secunda in codicibus Vindobonensi et Lugdunensi Adami l. /7, c. 18. At codex 4 similiter saepissime atten- dendus nobis erat, cum, nisi ttbi textum pro arbitrio tuo 8crij)tor immutavit, ille eum eodicibus t^ndobimensi et Luadunensi haud raro magi» eonvenit, quam CMm Ottel- feroytano et Sorensi.

Cavendum tamen est, ne nimium preHttm eodieibtu / (2 et 3) attribuntur, cuin iis plurimn ritia scriptttrae et parvae omissiones cnm codice 4 communia sint; v. c. L I, c. 6. 37. 55. 62; L U, c. 5. 9. 40. 46. 48. 67; /. /7/, c. 9. 32. l. IV, c. 3. Vel ipsi erroret oratnoreg notandi sutU, velttti L II, 5. de archiepiscopo Brunone, c. 9, ttbi Leo promtus dicitur, c. 40, ttbi Myetitooi appmatur Mittrowoi.

Similiter mtttatione» qtuteoam parvae t$xt«§, ttim gram- maticae tum stgli, codieibtu 2, 3 «< 4 eoiiiiii«m«« eunt^ v. e. L IL c. 78. *»i fnta conce8»i»9&nt' pro *«' fata eonee»»erinf. L. Ul, c. 64. *eognovi( pro *eogno»een» ; e. 68. *»u»t' tari' pro *stt»tineri' ; c. 70. 'esset' pro *est'. I^ctiou

ADAMI GESTA HAHMAB. ECCL. PONT. XVII

odieum 2, 3, 4 quamvis eansonantium in textum nottrum

','erey n a coa. 1 differant, non placuit, cum in hoc

lecHones pessimae quoque, veluti l. III, c. 36. *ef

0t e. 38. 'otium xmpendebat' in textum recipi-

■ ($9cnt.

S{ has tum emendatione»f tum omiesione» erroneas et

res codicibus 2, S et 4 communes respieimus, dubitare

non licety Hlos ab uno codice derivandos esse. qui codicis

ntographi copiam a scriptore, qui eius vitia leviora tanien

■ ri-i'jnt, parum accurate literis exaratam continebat.

' 'oilex 2 vero additiones plurimas inaiores in textu

}i<ii>,t, iias supra in eins descriptione ennmeravimu^. No-

' idetur.eas nihil fere ae archiepiscopis antiquiori-

re, sed plurima de Adalberto, in quibus auctorem

ouin facile cognoscas, nonnulla quoque de rebus

nalibus, vduti l. II, c. 22. 34. 38; l. IV, c. 28,

illis qui hic laudantur Adalwardi stipatoribus

'f.f<.>.>r communicata erant. lidem quoque his in locis,

,>raesertim l. IV, c 38. et 40, auctores citantur, quos Adamo

cognitosfuisse iam vidimus. Attendendum quoque, Adamum

f. III, c. 24. ea poUiceri quae tradit in Jine capitis 70,

'l'i'>mvis in codice Vindobonensi desunt. Omnes hae ad-

'litiones etiam in codicibus 3 e< 4 reperiuntur. Nonnullae

ittT tns in ipsius auctoris exemplari iam suo loco com-

>trniss>' constat, ut supra del.lll, c. S6. adnotavi. Flerae-

:Hf tvro jrrius margini adscriptae fuerant et ab alio scrip-

"n-c textui insertae sunt, veluti in cod. 2 cum scholio 2 fac-

fnm est, quod in aliorum codicum semper margine apparet.

Inserendis his marginaiibus textus ipse numquam im-

mutatus est, ideoque lector diligens facite, quam violenter

' incongrue hoc factum sit, animadverfet, veluti l. II, c.

74; /. ///, c. 33. Ita etiam videbit l. III, c. 68, codicis 3

'. IV, c. 39. statim Jinem capitis 37. secutum esse, a quo

/>er caput 38. hic intrusum separatnm est. Sunt vel harum

lotarum marginalium nonnuUae, quae in diversis codicibus

diversis locis textus insertae sunf, velut ea quae de Asco-

manni» prnffirnntur l. II, c. 74.

' lentorum nidla fere sunt, quae tam

^intl. ,,s * manum prodant, quam ea quae tn*p. m.

fne libri IJI (in cod. 3 l. IV, c. 38. 41 — 46 j reperi- untur. Adamus in prima librorum de gestis archiepisco- porum Ilammenburgensium recensione hos scriptoris excu- natione et lectoris admonitione, quas in codice 3 l.IV, c. 10. reperiuntur, finierat.

*" .'ita l. IV. 41 — 46. solummodo ngunt de legatione Hammenburgensis sive de ecclesiis praeter Saxo-

XVIII ADAMI 0E8TA HAMMAB. ECCL. PONT.

niea» ei nthiecti» in terri», quarum »itum et ineola» Ubdiu6 de de»eriptione ineularum aquiloni» illu»trat. Quare hrrrr eapita, ut nobis videtur, rectiti» huie libelio praepoauis^f. quM libro antecedenti addidit et vel per ipsam partieuiam *auiem' cum capite 4(.). coniunxit. Hoc ita per Adammm inttitutum esse, vix credimu». Ab alio quam ab ipso auctore tum haec, tum repetitio magnae parti» L IV, c. 23. in capite 70 (cod. 3 l. IV, c. A2) faciliu» JieH poituerunt. Si vero ad dicendi genu» et tiaUu»tii imitationem attenderi», eapita ultima librt tertii vix alii quam ip»i Adamo ad- eeribere poteri».

Recte igitur egi»»e nobi» videmur, ea, quae desunt codici Vindobonensi, aed quae ceteri cod'' ' hti omne» interccdaverunt, et ipsi eidem iungente», <nMn ad-

diti», ut facilius ista a textu antiquissimo dislinguaniur, et quavx inepte nonnunquain facta sit insertio facile ani- madvertatur. Vbi intercalationes in codicibu» diverei» diver- »i» loci» factae 8unt, codicem Guelferbytanum eecuti »umu».

Huribus vero hic agendum vid^ur de codiee Havni- ensi (4), tuvi quia in iuo reperimus textum, qui ex I.'i denbrogii editione fere solu» notus est, tum quia quu' est proposita, utrum textus codicis 4 Adami ipsiu» eeeundi* euris aeheatur et ipse iuxta textum codici» 1 prelo »ub- iieiendus sit.

Nemini dubium est, textum codicis 2 et '6, qui cum codieibus l et 6 magis convenit, antiquiorem eete teaetu codi- ci» 4. Hli codice» omnia iam habent, quae in eodiee 4 leetori traduntur, si excipias l.lll, c. 41. diem emofiualem Oddari praepositi, l. III, c. 42. fundationem mon€uterii Bosanveld, l. lll, c. 76. de Gisla regina Bremam aee^d/tfde, et scholia 58. 59. et 66, quae accuratiorem monaeierii Bre- meneis eognitionem certe probant. Coniicio, haec ex eodiee Adami praestantissimo, qualis fuit LugdunenHtf de$unif'i, a ceteris, titpote »citu parum digtia, e»»e omtMO, qualiUy alia echolia in codice Lugdunenei tanlum ftfMpto »unt.

In codiee 4 vero non tantum deeunt, quae aeeideraniur codidbu» 2 et 3, »ed totae etiam eenientiae, vduti Lllt e. 51; LIII, e. 11; LIIII, c. 21. 45 0« 63. /VaMeHtm v«ro haec receneio a ceteris di»crepat eo, quod narraHonem abbrtoiat, et pro certo affirtnat, ubi tn codicibu» antiquioribu» ad iradiiionem »e refendxU, vduii LIII, c. 1. 5. 11. 34 (bis), vel ip»o» fonie» ab Adamo eiiaio» taeei, veiuii LII. e, 51. aeta coneUii, L III, e. 21. nobilem hominem de Nordatbingia, LIIIj c. 36. Adamum ip»um.

NonnuUa in codiee 4 iia abbreviaia eunt, ui omitian' iur quae aueior dieerti» vefbi» oacprimere vokni, velusU L II,

ADAMI 0E8TA HAMMAB. ECCL. PONT. XJX

c. 26, ubi martem regis Herici diu optatam fuis$e dixeraty codex 4 autent aolummodo refert: 'Mortuo post haec Herico'. Adde, quod aententiae et locutiones auctoribus classicts de- sumtae in codice 4 a scriptore ut videtur ignaro immntatae sunt. Ita l. ITI, c. 5. et o8, ubi auctor Sallustium imitatus erat. Quid, quod vel ipsa verba, quae ex fontibus suis Adamus depromserat, in isto codice non amplius vel aliter legantur; v. c. l. I, c. 41. verba Bovonis, c. 46. verbum, quod ipse praedicat, nobile Rimberti. L. I, c. 41. quae taudantur ex Geatis S. Himberti ita immutata sunt et adul- terata, ut non ipsi auctori nostro, sed scriptoris cuiusdam ineptissimo corrigendi pruritui tribuere tantum possis.

Si quid deesset ad probandum, qnod codex 4 ab Adamo

J>!i0 profectus non ' sit, facillime intelligi idpotest, si atten-'p.Ko. atur, quam inepte scnolia marginalia textui sint inserta. Veluti t. I, c. 51, ubi reperiuntur quae de Arnidfi regis >rte in scholio 10. itidem dicta sunt. Schol. 44. textui l. il, c. 60. male insertum, et schol. 52, quod ad temporis raiionem multum servit, omissum est. Scnolion 54. in l. II, e. 67. non post *comprehensa' addendum, sed paulo j^ost inter verba: 'diceretur verbiim' et 'Nam et claustrum' inserendum erat. Scholion 82. de destructione civitatis Slesunc in l. III, c. 50. minime ante ea, quae de destruc- tione urbis Hammenburg ibidem dicta sunt, interponendum erat. Insignis qtioqu^ videtur ineptia, qua l. II, c. 42. co- dici 4 inserta sunt, quae codices meliores margini annota- verunt, ubi de oppressione Sclavorum per Bernhardum ducem fit sermo. Res gestae annorum 97fr — 982. hic ad an- num 1000. vel ad ipsum annum 1010. referuntur, et maxima inde apud historicos recentiores confusio orta est.

Error alius, Adamo minime imputandus, reperitur in codice 4 in scholio 61, quod ex ipsius narrationis textu depromsit. Craccaben, Quod constat esse cognomen regis Nordmannorum Olavi, Thrucconis filii, pro nomine adver- sarii eius habetur et confunditur cum Danorum rege Suend Tr, .-.Inieg, qui illum in pugna vicerat. Si et ipse codicis ' ' ' '/' rbytani textus similem errorem habet, hoc eo fit, quod haec quoque recensio Adamo adscribenda non est.

Nofandum etiam est, nuUum afferri posse argumentum, quo probetur textum illum codicis 4 cttris secunais politum »'"/ saeculo duodecimo cognitum fuisse. Neque AnnnJhfrr (xo, neque Helmoldus eo usi sunt.

XX ADAMI 0E8TA HAMMAB. ECCL. PONT.

/n nova hae editione paranda hoe prae$ertim egimus, ttt in nnnotationibtis ea eorrigerentur quae reetiu» in libria poft Lnppenbergii curas evulgatis proposita viderentur; quod maxime L. Weilandi opera faeium ett,

Berolini, d. lo. MnrHi 1876.

Q. Wnlt::.

M. .\DAMl GESTA HA^LM.U3URGENSIS ECCLESIAE PONTTFICTOL

/l^attsfhno patri et electo editus archiepitcopo Hammabur- gg.vn,

n$i^ IJeviaro A., minimua" sanctae Bremensis ecclesiae p«m.

canouicus, integrae devotionis parvum munus.

< in numerum gregis vestri^, pastor euangeHcBf

■ 'if/r,' ,1 decessore^ vestro colligerer^, sedulo operam dedi,

■ proselitus et advena tanti muneris heneficio ingratus

'■' rem. Mox igituri ut oculis atque aurihus accepi*,

ittm vestram^ antiqtii honoris privilegio nimis exte-

nuatam*, multis egere constructorum manihus, cogitaham

diu,,quo laboris nostri^ monimento exhaustam virious ma-

m potuerim iuvare. Et ecce occurrunt^ jnichi plnrima,

\feraumlegenti vel audienti facta ah antecessorihus vestris^y

'lae tum sui magnitudine, tum ecclesiae huius necessitate

videantur digna relatu. Sed quoniam rerum memoria latet,

ei pontificum loci hystoria non est tradita litteris, fortasse

it aliquis, auf^ nichil eos dignum memoria fecisse in

^ snis, nut si fecerant^ quippiam, scriptorum qui hoc

r<mt diligentia caruisse. Hac ego necessitate

l>puli me ad scrihendum de Bremensium sive

lammaburgensium serie praesulum, non alienum credens

eae devotwnis officio seu negotio vestraef legationis, «i',

"m sim filius ecclesiae, sanctissimorum patrum, per quos

clesia exaltata et christianitas in gentihus dilatata est,

.'sta revolvo'^. Ad quod nimirum valde arduum et viribus

meis' impar onus*, eo maiorem fiagito veniam, quoniam^

fere nuUius^ qui me praecesserit" vestigia sequens, ignotum

''T, quasi paXpans'^ in tenehris, carpere* non timui, eligens

I vinea Domini pondus diei ferre^ et aestus, quam ea^f ra £▼. M«tth.

ineam ociosus stare. Tuo igitur, sanctissime praesul,''-*^'^-^*'

ramini audacter incepta committo: te^ iudicem simulque

fmtrriftio <UtM ik 1. Incipit prologus (prolo^umen Sa.) canonlci cninadam Bre-

i-:~ In KMta pontidcam Brcmendnm 2. 2«. Incipit Hammabnrgetuia byatori» i.

i! ibarKonii S. 8a. 3. temprr. c) Ai mimns eorr. Aimnndni 2«. d) noatri 1.

. :; •T ittm 1. nnnc 2». f) predocetiore 4. g) ergo 2«. taepiui. b) no-

'raui i. 1) atteonatam M. k) veftri 5. 1) occnrrit 1. 2. 4. occnrrit eorr.

roQrmnt 2«. m.) noatria 2a. S. n) nt 1. o) fecerint 2«. 3. p) noalrae S.

'.i. t eorr. q) revolvero Lind. 2da tdU. r) meia ittMt 1. «) opna 2*.

.'. S. 4. n) nnllns 1. y) praeceMit 4. w) palpans dtttt 1. x) d. pon-

tuod ferre d. 2a. potlna aliqnod p. d. ferre 8. y) nt 1.

nnno 1068. 2) OcuUt aecipere Yirg. Aen. 1. IV, v. 681.

"- — Horat Serm. 1. I, 5, v. 96.

1

t M. ADAMI OKSTA

defentorem imploro, acien.-^ tibi ^jru . :y.. ... , .._: .. ./'' dignum posse deferri: qui dectirao mundanae prudeiifi>if^ 'p.iH.$tadio*, ad 'stuaium divinae philoBophiae maiore gloria nunc ascendi$ti^, terrenn despiciem ei sola meditnns ee- lestia^. fumqne doctrina et veritate, hoc est verho *' '»

pastorali, fncile^ muUos exfcellas, praecipua est in > tuis humilitns, quae omnihus te communem fncieu», - quoque Jiduciam dedit, qua halhuciens audeam cum y

11*^9 2«' ^^P"^ loqui, et Saul inter prophetas videri. Scio tamen aiiquos, ut in nornssimis* rehus jieri eonsuetum estf adcer sarios michi non dffuturos, gui dicant haee jicta «t fah" veluti somnia Scipionis a Tutlio meditata; dicant etunn t^i volunt per ehurneam portam Mnronis egressa. Nohi* pri> Aan. VI, positum fst non omnihus placere, sed tihi, pater, et ^**"*" tune; difjicillimum est enim invidis plncere. Ef fpti emulorum cogit improhitas, fateor tioi^, quihus r ravi hoc sertum, ne dicar^ specie veri captass» ... itaque de hiis quae scriho, aliqua per seedulas* f

coltegi, multa vero mutuavi de hystorits^ et privilegii^ ifmn- norum, plernque omnia^ seniorum, quihus res nota est. tra- ditione didici, testem hahens veritatem, nichil de >/- '■

prophetari'^, nichil temere defniri; sed omnia fpf rus sum certis rohornho^ testimoniis, ut si vi-' cte-

ditur, saltem auctoritati fides'* trihuatur. In qi ^ fnli-

Aen.ii,5S5. husquc ausis sciant omnes, quod nec laudari cupio ut histo- ricu$f nec improhari metuo ut falsidicus* ; $ea quod h*>n*' ego non potui, meUus scribendi ceteri$ materiam refi'/i"'. Ah introitti igittir^ saneti WiUehadi', ctim Snr ' ' ' armis suhacta Francorum et divino ctiltui vi ordiens, in tuo salutari ingresstt pono metam lihcUuii, .- omnipotentis Dei misericordiae supplicans, ut, ^qui ^ ptdo suo diu erranti et affiicto pastorem constituif etiam tun opera tui$que diehtis ea quae inter u ^ $unf corrigi et correcta perpetuo conservari. Ad hee* in gentium conversione a decessorihtts* tui$ strennue du. ,, incepta $unt, a te, qtti hereditariam predicandi le,/ifi..i- m po$$ide$ in totam $eptentrioni$ latituainetn*, matui' /,- rtiri concednt Ie$n$ Chrt$tu$ dominu$ no$ter. cuiue r>,/ni ii->n est finis per omnia secula seculorum. Amen*.

a) •tndlo S. b) ttniir. M«. gloria 4. r) c«l«MU «•dllMU 4. d) r«c«r« 3

0) </« 1. norU rWtfMi. t) t]ul t*. t «tUm e«rr. UaM t*. h) 4lc«l I i) rodulM >». k, do li. ntntntttl 4. nnualu* S. 1) plomqvo qnMi o«naU S« n) propnlari ft. ■) robornU >. BMrabo 1. o) fldo* ^mm ft. p) teMloiinM ^ q) irtiar tlKnt 4. r) Vlll«h«4l S. •) ranl pram 4. t) Imuc S. «) pmo d««M*orlba« 4. v) AaM d—1 I. t. CzpllFit prolocM mW. t.

1) llMtic IrgnUniiPtu cum piillio Liemwro conceMenit papa Alexnnii- 1078. Fcbr. 3; v. IIiunl>org U. B. I, Kr. 108.

HAMMABURO. ECCL. PONTIF. LIB. I. S

1. Historiatn Hainmaburgensis ecclesiac scnpturi*, (|Uoniani Harnmaburg'' nobilissima quondam*^ Snxonum civi- tas erat, non'* indeccns aut vacuum fore* putnmu8, «i prius (\r gente Saxonum et natura eiusdem provintiae ponemus ea, quae doftissimus vir Einlmrdus' aliique non obscuri Srhoi. i. juutorestf rclifiuorunt in scriptis suis''. *8axonia', inquiunt, i < non moaica cst Gcrmaniae, et eius quae a Prancis !; litur dupium in lato putatur habere, cum ei longitudine lHi>sit esse consimilis''. l^ositio eius recte metientibus tii^oiia videtur; ita ut primus angulus in austrum porri- -atiir usque ad Renum' flumen, secnndus vero inchoans"^ :i iiiaritimis Hadelohe' regionis, longo secus Albiam limite protcnditur in orientem usque ad Salam fluvium. Ibi est :ingulu8 tercius. Itaque ab angulo in" angulum habes» iter octo diorum, praeter eam partem Saxoniae, quae trans Alhiam supra incolitur a Sorabis*, infra autem a Nord- jilbingis. Saxonia viris, armis et frugibus inclita'. Excepto (|Uod raris intumescit collibus, tota fere" declivis in pla- nitiem consideratur*. Sola caret viniP dulcedine; alia omnia fert usui necessaria. Ager ubique fertilis, compa- .Hcuus» et silvestris; qua Thuringeam*» accedit aut Salam vfl Renum fluvios*", ibi prorsus opimus. Ceterum iuxta' Fresiam' palustris, et aridus propter" Albiam, degenerat aliquantum^. locunda* ubique nec minus* oportuna pro- vinciam rigat^ amnium' copia".

2. *NobiIissimi Saxoniae fluvii sunt Albis, Sala, Wi-'p. »«. sara', qui nunc Wissula*» vel<= Wirraha** nuncupatur. Is in Thuringiae* saltu fontem habet, quemadmodum et Sala;

Srhol. 1. Eiohardus, ex capellanis Karoli imperatoris yitam eios doscripsit et bella Saxonum''. (2*. 4).

a) •criptori 1. b) Hkmburgh 2. Hamburg 3. c) qaondam tUttt S. d) «n 1. e) forte ». f) Eginbardna 3. g) actore» «. b) in i. ». rellquernnt 4.

i) Rhennm 8. 3. 4. ttmper. k) incoant 3. l)HadeIoe4. m) «d 3. n) habet 3. h«ben« 5. o) vero i. S- 4. p) ntri (manu ttc. uini) 1. q) ThnriDgiam 4.

Tbiringiam S. r) dnnini 1. •) Inzta ceterum 1. t) Friaiam 3. temper.

u) prope 5. v) aliquantnlnm 8. w) Ineunda S. 5. x) mimm 2. 4. mirum

•iuum 3. 5. y) riget 3. 5. s) animnm 8. a) copiam 1. b) Wiinria S.

Wl«ura 4. p) qul n. Wi«nra rel S. qul et 4. d) Wirracha 2. 2a. 6) Tu-

ringie 4. f) /n 2a hof trholion ila Itgitur: Ejmhardua unus ex c. CaroU magni

vitam e. et beUa eontra 8axone« d.

1) Saxonia — eonaimili» sant verba Einhardi in Vita Karoli cap. 15.

2) .Sorabos in Saxonia collocari, manifestos Adami error est. V. Ein- hardi An». a. 782. 3) rim, armis - indita sapit Sallustium in bello logorth. c. 63: armia viri$que opnlentum. Conf. ibideni c 58. 8&. 4) i. e. adspicitor, esso videtor. 5) Respexisse vidctur pascua Saxo- nnro commnnin. 6» Nomen Visulae qnod Einhardns in Vita Karoli r. 15. tribuit Vistnlae, nogter pro nomine Visiuriris habuit. V. infra 1. n. <•. 78.

1*

4 II. ADAMI 0E8TA

deinde mcdiam eursu pertransiens Saxoniara, in vicinia* Fresonum sortitur occasum *. Verum maximus A! Dunc Albia nomen habct, etiam'* Romanorum* tc^ predicatur, cuius ortum ferunt trans Boliemiam*^, mox 8cla- yos'' dirimit a Saxonibus. luxta Magdeburg' in ae recipit Salam fluvium, nec longe ab' Hammaburg ipse Albia mer- gitur* in occcanum'*. [Quartus ex magnis Saxoniae flu- minibus est Kmisa, aui' Westphalos'' a reliauis iliius pro- vinciac dirimit populis. Isque oritur in sattu Patherour- nensi*''; currit autem pcr medios Fresonum terminos in occeanum Britannicum

'l

3. Quaerentibus autem qui mortales ab initio Saxo- niam coluerint"*, vel a quibus haec gens primo finibus egressa sit, compertum cst nobis ex multa lectione vete- rum, istam gentem, sicut omnes fere populos, qui in orbe sunt, occulto Dei iudicio non semel de regno ad populum alterum fuissc translatos, et ex nomine victorura provincias quoque vocabula^ sortitas. Quippc, si Komanis credendum est scriptoribus, primi circa Albiam ct in reliqua Ocrmania Swevi" habitaruntP, quorum confines'» erant illi'", qui di- cuntur Driade*, Hardi*, Sicanibri, Huni, Wandali, Samia- tae, Longobardi', Heruli, Dacae, Marcomanni", Gothi^, Nordmanni* et Sclavi. Qui propter inopiam soii natalis contentionesque domesticas, aut sicut dicitur, minuendae multitudinis causa* a loco suo egressi, totam siraul Furoparo inundaverunt et Affricam. De antiquitatc vero Saxonum mctninit Orosius et Gregorius TuronensisT ita: 'Saxones'*, inquit*, 'gens ferocissima, virtute et agilitate terribilis, in occcani Iitore habitat, inviis inacccssa paludibus, quae pe- riculosam tunc Komanis Hnibus eruptionem^ meditans, a Valentiniano inmeratore oppressa est*. Deinde eam oecu- parent Qallias Saxones, a byagrio, dace Roroanornro, victi

i^ rMno S. 4. b) ct S. e) BoimImi 1. (mM «HlMi mm B«lMalM) S.

4) SeMM 1. SUvM 4. mtptm». •) Mafdcbwfh t. Mactfitbttrt 4. 0 «b 4Mil 1. g) marftt 1. b) oreuiaBii 8. 4. tmftr. i) qo* t. ta. h) Ymfb»lM t. WMtralM &. I) Pkdarb. 4 P«4*rb. S. m) QMrtiu — BrttMUilm» 4mmmi 1. m) eolMrmnt 6- o) Saeri S. 9. S. p) babitMieniBt S q) laM 1. r) Ull dmm t. S. 4. ■) DrUdM S. 4. t) Luifobardl S. n) MMtMBanf t. v) 0«tl t. w) NonDaaal S. %) caaM rftMf I. jr) O. TaroaU et O. 1. Taroaaasto 4»mt ft. i) Saxonam 6. a) tnc|Qlant S. S. 4. b) ita «t Otmmm; Irraptloaam t. 4.

1) oceatut hic noater pro oatio. S) V. c. Locaa. Phanal. II, 51.

5) der Teutoburger Wald. 4) Reapazit noater T«rlHi Salloatu in l>olli logtirth. r. 13: Sad qui morial— initio 4^/He«m kabmtrmt «le. 6) r<>-<i h*Ua i. e. nomina. 6) Droidaa fortaaae AdaoBM pro (^nt« hatxiit. qaoa Lncanu)! (IMiars. \. I, r. 448 — 460) eQm Barofai nomlDat. Iloa ▼ero cnm Bardoruni popnlo circa Bardewik dvfrente eoolaadere videtnr. 7) Sunt fero vcrlm OroMi I. VII. cap. 32.

HAMMABURO. ECCL. PONTIF. LIB. I. I

sunt*, insulae eorum captae'*. Igitur Saxones primo circ« luniun scdes habebant, [et vocati sunt Angli"], quorum ]'i!>j in<Ip v<»nien9 in Brittanniam *, Romanos ab illa insula - Thuringiam oppugnans, tenuit illam' viter conscribens Einhardus*, tali niodo 8uam ingreditur historiam*:

4. 'Saxonum gcns', inquit, 'sicut tradit antiquitas, ab Anglis Britnnniae' mcolis egressa, per occeanum navigans, <" i:ie littoribus studio et necessitate quaerendarum

appuisa est in loco qui vocatur Hadoloha^, eo tem- uoie quo Theodericus *, rex Francorum, contra Hirmin- tridum, ducem Thuringorum, generum suum, diniieans, terram eorum crudeliter ferro vastavit* et igne. Et cum iam'' duobus praeliis ancipiti pugna incertaque victoria miserabili' caede suorum decertassent, Theodericus spe vincendi frustratus, misit legatos ad Saxones, quorum dux erat Hadugato". Ut" audivit causam adventus eorum, poilicitisnue pro victoria cohabitandi sedibus", conduxit eo.sPJii auiutorium, Quibus secum quasi iam pro*» libertate et patria l"«>rtiter dimicantibus, superavit adversarios, va- statisque indi;;onis et ad intemicionem pene' deletis, terram eorum iuxta pollicitationem suam victoribus delegavit. Qui eam sorte dividentes, cum multi ex eis in bello cecidisaent, et pro raritate eorum tota ab eis occupari non potuit, par- tem illius, eam maxime quae respicit "orientem, colonia*?. tradebant singulis*, pro sua sorte sub tributo' exercendam; caetera vero loca ipsi possederunt.'

5. 'A meridie quidem Francos habentes et partera Thu- ringorum, quos praecedens hostilis turbo non tetigit ", alveo- que fluminis Lnstrote dirimuntur; a septentrione vero Nordmannos, gentes ferocissimas; ab ortu solis Obodritos''; et" ab occasu Frisos, a quibus sine intermissione vel federe vel concertacione necessaria finium suorum spacia* tue- bantur. Erant enim inquieti nimis et finitimorum sedibus infestiy, domi vero pacati et civium utilitatibus placida benignitate consnlentes'.

») «t mdd. S. S. 4. b) itma* indum dttmmt 1. r) BriUnniam S. 4. d) Mm 5. «'. EiMrdv* t. tatfim: t) BriBUnaUa 1. g) HAdaloba t. S. Hmtb«lo« 4.

bi Tbi^drictu S. 4. Tbideriens h. i) TMtaMet t. Sa. k) Ua dtfl 1. maU.

I; mirabiti 5. m) H*da(r*<n« 4. H«d(i«oto Trmul. n) nt dtett TVmW. Et ol S.

0) promlMiaqne p- v. bAbitAodi Traiul. qne d*tit S. p) eo« dmM S. q) pr* dtttt 1. mtOt. r) fere 1. malt. •) «tBcna Tramtl. t) rwUetU mddU S. Sn. a) detcfit t. v) Obodittoi 1. w) «t dtttt S. z) «pneln dt«tt 4. jr) Ufonal S.

1) Ex Oregorii Tnron. hUt. Francor. 1. II, c 19. coll. cap. 27. ista noster romposuit. 2) V. Tran«l<tionem S. Alexandri SS. T. IL p. 674—676, ex qaa c. 4-8 decumpta snnt.

« M. ADAMI 0E8TA

n. 'Gencris quoque ac nobilitatis suac providi.s.simam curam habentes, nec facile uUis aliarum gentium vel sibi inferiorum conubiis infccti, propriam et sinceram, tantum- que 8ui* simiiem gcntem facere conati sunt. Undc babitu« quoque ac magnitudo corporum comarunique color, sicut^ in taiito numcro iiominum, idem' pcne omnibus. Quatuor igitur differcntiis gcns illa consistit, nobilium scilicet et liberorum, libertorum'* atque servorum. Et id Icgibus firmatum, ut nuUa* pars in eopulandis coniugiis propriac sortJH tcrminos tranBfcrat; scd nobilis nobilcm aucat uxorem et fiber liberam, libcrtus coniungatur^ libertae et servus ancillae. Si vero (juispiam horum sibi non congruentem* et genere praestantiorem^ duxerit uxorcro, cum vitae soae danipno coniponat. Lcgibus etiani ad vindictam roale- factorum optimis abutcbantur'. Et niulta utilia*^ at<mc Bccundum legem naturac honcsta, in morum probitate stiiduerunt habcre; quae eis ad veram beatitudincm pro- mcrendam proHcere' potuissent, si ignorantiara creatoris Bui non haberent et a veritate culturae illius non essent alieni.'

7. 'Coluerunt" enim eos qui natura non erant dii, inter quo8 praccipue Mcrcurium vcnerabantur, cui certis diebus humanis quoque hostiis litare consueverant. Deos siio.s neque" templis includcre, neque ulia huniani oris® specie as.snuilare, cx niagnitudinc ct dignitatc eoelcstium nrbitruti sunt. Lucos acP ncraora consccrantes, deorumque nomini- bus appellantes, secrctum illud sola revcrcntia contcmpla- bnnturi. Auspicia et sortes qunm maxime observabant. Sortium consuetudo simpiex erat. Virgam' fmgiferae» arbori decisam in surculos araputabant, eos/]ue notis quibus- dam diseretos super candidam vestem teinere* ao fortuito» spargebant; mox si publica consultatio fuit, sacerdos ]>op»iIi, 81 privHta, ipsc pnter fninilias precatu» Ocos, c ' suspieiens ter^ singulos tulit, sublatos* secundum im]

ante notnm interprftatus est. »Si prohibucrunt, nulla de eadem rc ipsa dic consultaf'"- >^' i...r...;-<ii... ..<♦ ..» ,.i.f.,ii..> adhuc fidcs cxigebntur.'

8. 'Avium voces et voiunis mtiTr<»_i;aii' pr<>|)riuin rrat illiuR gcntis. Eqiioruin quo<|Ui' prcHaffin nc niotu.s" exporiri, hinnitusque ac fremitus ob> ^ ulli auspici"

a) tlbl >. s. 4. b) tanqaM» TramM, e) t«t MWmi *. i. d) llb*nli

1. «mI*,- llb«rtonim«iae S. 5. r) n« nlU S. f) MBlacMar 1. () tomtnmam f. k) horam - pniMUnllorem 4«*imi S. I) aivbantar S. Tr^mM. k) alla 8.

I) niniMrt S. m) Nolnarant 1. yimtri» mrfr». a) In mdMl t. o) karto t. p) M I. ft. wmlt, q) eoBlamplanlnr I. mmk. r) vlrira I. »\ rraritr<.r*f. <f s. t) ttBMra I. a) rortaltn4. v) Idaa 1. OMlt. lO* tmtUmm tmf.i. > lallaqaa Tmmti. s) moaitoa TrmmaL

HAMM >»ti-|?.; I r . I I', ,\ I M r ip j. 7

tidt s, nou suliiiu apuil j>iLLi<iu, seil ttuuu aj)U(l procerca lialjflifttur. Erat et alia obsprvatio auspiciorum, qua gra- viuin bolloruni eventus explorare. solebant. Kius quippc i^cntis cum qua bcllandum fuit, captivum «juoquo modo uterceptum, cura electo" populariuui suorum, patriit; quem- Hue armis eomniittcre et victoriam huius vcl illius pro iudicio habcrc. Quomodo auteni certis diebus, cum aut** inclioatur luna aut* irapletur, agendis rebus** auspicatissi mum** initium crediderint, aliaque innumerabilia'^ vanarura M, quibus iraplicatiK sunt, observave- vcro ideo comraemoravi, quo prudens Ircior aj;uu^tai, a quantis errorura tenebris per Dei gratiara <t misoricordiam sint liberati, quando eos ad cognitionem sui nominis luraine verae Hdei perducere dignatus est. Krant enim, sicut omnes'* fere Germaniam incolentes, et natura feroces et cultui demonum dediti, veraeque religioni contrarii, neque divina neque humana iura vel' polluere vel transgreai inhonestura'' arbitrabantur. Nara et fron- dosis arboribus fontibusque • venerationcm oxhibebant. Truncura quoque ligni non parvae raagnitudinis in altura erectura sub divo"" colebant, patria eum lin^ua Irrainsul" appellantes, quod Latinc dicitur univ.ersalis colurapna, quasi *sustinen8 orania'. Haec tuliraus excerpta ex scriptis Ein-'p. m. hardi" de adventu, raoribus et superstitione ISaxonura, quam adhue Sclavi et Sueones ritu paganico servare videntur.

9. Qualiler autera gens dura Saxonum • pervenerit

ad cognitionera divini norainis, aut quibus praedicatoribus

ad christianac religionis norraara' pertigeritP, explicare

locus*» quaerit, si prius de bcllo Karoli, quod cum Saxo-

ibus longo terapore profligatura est, montioncm faciraus

t belli causas simul connectimus. Thuringi vel Saxones,

tenique caeterae qiiae circa'' Renum sunt nationes, ex

antiquo Francis tributariae leguntur'. Quibus deinde a

regno eorum deficientibus Pippinus, genitor Karoli, bellum

intulit. quod tamen filius * peregit maiore' felicitate; de quo

idem scriptor Ileinhardus" brevi cpilogo mcminit dicens*:

n ■■!€. b) aut deetl S. e) t«1 S. 4. d) cam aat —

1. Oi .itispiciatiMimnm 8. 4. 0 innumera Trarul. g) impliciti 4.

' T iicnt Transl. guod no* mulavimiu. i) vel detrt 5. Ii) bonettum 8. Sa.

1 :. ■■'•- 1. m) dio 3. n) irme insnl 8. Irmindtnt S. o) Einbardi dtttt 3.

, peninzerit 1. q) )acn< I. r) iut* 3. 4. *) eia* addit 4. t) maiori 8.

4. a) Elntutrda* 8. 4. Eginbarda* 3.

1) Saxonum peelora dura, PoetH Saxo «. 772. v. 14, Duritiam prop- ter dirti cognomme Saxi, Alcwin. de pontific. eccle». Eborac. v. 47. 2i teliffion''» norma ex Vita S. Wjllebndi c. 3. 8» V. Gregorinm

Turonena. 1. 1 I. IV. .. 14. Aiin. Fuld. a. 737. 4l Ex EintiHrdi

Vita Karoli

8 M. ADAMI GE8TA

'Sasccptuni cst igitur bcllum adversum Saxones, quod magna utrimquc aniniositate, tamen maiore Saxonum quani Francorum dampno , per continuos triginta tres * annos gcrebatur; poterat siquidem eitiug finiri, si Saxouuni hoc perfiditt pateretur/

10. 'Omnibus igitur riui resistere solcbant profligatis et in 8uam potestatem redactis, ea conditio a rege prn posita et ab illis susccpta est, ut abiecto demonum culti: rclictisquc patriis ccrimoniis, christianac fidei sacrani' i.: suscipercnt et Francis adunati, unus cum eis poji . . efficercntur' ''. Tracturaque per tot annos beliuin, ita con- stat esse finituni. Nunc autem spiritalcs» animarum triuni phos ad scribendum succincti, praedicatoribus, de his** qu ierocissimos Germaniae populos ad divinain ivlifjionoin jhm duxerint*, tale sumamus exordium.

11. Primus omnium qui australes Germaniae parte.- ydoiorum cultui dcditas, ad cognitionem divinae ac chri stianae rcHgionis adduxit, Winitridus erat natione Anglus veruB Christi philosophus, cui postea cognomentum ex vir tute erat Bonefacius'. Et quamvis alii scriptorum vcl Gallum in Alemannia* vel Hemmerannum^ in Baioaria' sive Kylianum in Francia"* seu certc Willebrordum' ii Fresia priorcs verbura Dei asserant praedicassc, 1

1. CoHnth. omnes alios, uti Paulus apostolus, studio ac praedi' 16.10. labore antevenit. Ipse cniin, ut in Gestis suis ivu apostolicac sedis auctoritate fultus, legationem ad g' . susccpit, Teutonumque" populos, apud quos nunc et summn impcrii Homani > et divini cultus reverentia viget ac fl«>rct. ccclesiis**, doctrina virtutibusque illustravit. QuorumP etiani provinuias in episropntus distribuens, seorsuro^ Francos cis ' Rhcnuin, Hessones * ac Thurin^os, qui Saxonum con- fines sunt», primitivo quodam labons sui fructu Ohristo ct ecclcsiac copulavit. Tandemquc a Fresonibus, quos iain ante ad fidcm convcrterat, illustri mnrtvrio coronatus est. Gesta eius plcnaria' manu a discipulis edita sunt, qui' eum ferunt agonizasse cum aliis qumquaginta et amplius

a) XXX. 6. b) •fae«r*Ur S. c) «plritMUM S. d) 4» klU p. t. S.4. •) p«r 4ix«mnt 5. f) Bonlf«elM S. 4. g) AIUaMaaU t. k) B«MB«nta«M 3.

H^mnierMBitnni S. H»lm«namiim »*m H«UB^rMBlBiim 4. I) BtfMtta t. S. Ba- wari« 4. k) FraneonU S. 4. 1) WilUbrotfnm S. M^ptM. ■) •! Ubot.

prMdlcnUonU t. S. 4. ■) Tbetttoanmqn* t. S. 4. •) •««^••U* S. ft. p) Qua ram S. q) ••or*im S. r) ei* I. •) HaMoa^* t. Saxo«M 1. t) qaa^ :^

Ij Conf. Vium 8. Willehadi r. 5. .*• Kinluirdi AaBal. a. 783

8) pltnariu» i. e. plentu.

nAMMABURO ECCL. PONTIF. LIB. 1. 9

'inniilitonibus tuis% anno ordinationis suae 37. Ipse cst 8cb»L i.

annus dominicae incamationis 755, Pippini iunioris 14, »6».

12. Post passioneni sancti Bonifacii Willehadus, et ipse

iigligena, fervens amorc naartyrii, properavit in Frcsiaui,

.1 consistcns ad sepulcrum beati niartyri.s, ^)agano8 facti

nitcntes susecpit ct crcdcntium multa milia baptizavit.

' ■inde cunctara in circuitu provinciam cum discipulis per-

-trans, ydola confregisse populosque ad culturam veri

' -i euangolizassc'', tunc et gentilium zelo fustibus per-

IS8US et gladio legitur ad iugulandum proscriptus «• >. Licet

gratia Dci maioribus cum predestinarct tituhs, suac tamen

voluntati*' et studio nichilominus* erat ad martyrium'. Post

haec raissus in Saxoniam 'a Karolo rcge, primus omnium *?•»*••

'loctorum maritimas et borcalcs Saxoniae partes ac Trans-

Ibianos populos ad christianam Hdem provocavit. Septem

annos» pracdicassc dicitur candcm* regionem*', usque ad

annum rebellionis Saxonum duodccimum , cum Widichind»

persccutionem movcns in christianos, Francorum terminos

nsque ad Rcnum vastabat*. In qua persecutione discipuli

incti Willohadi quidam Bremae, multi'' pcr Frcsiam, ceteri

ans Albiam passi leguntur. Unde confessor Dei, maius

Ihuc lucrum expectans de conjrersione plurimorum, dicitur'

occundum euangelicum praeceptum de civitatc in civitatem

fugisse"-*, dispcrsisque sociis" ad pracdicandum, ipse Romam

venisse cum Liudgero". Ubi sanctissimi papae Adriani

consolatione relevati, Liudgerus in Montem Cassinum re-

cessitP ad confessionem sancti Bencdicti, Willehadus in

Galliam repedavit ad sepulchrum sancti Willcbrordi». Ita-

(jue bienniumi utcrque reclusi, contemplativae vitae operam

liabant, adprime' orantes pro persecutoribus et gente 8axo-

um, ne lactum in eis scmen verbi Dei inimicus homo

zizaniis opplerct*, impletumque in eis' est quod scriptura

Sehol. 2. Sedente tunc Paalo papa I. (5).

& reniMtU adi. S. 4. b) dicitnr atU. 2. 3. 4. c) Auetor /orUutt »eribtT*

l'en«cata«. d) 10« volantAte 4. e) nichllomaffii 3. () piger add 8. 4. r F. g) e»Bi S. 4. in e« 8. 8«. h) re^one 8. 2a. i) Widachind 5.

rad 8. 4. Viducrad S. k) qaidam 5. I) legitar 3. 4. m) eonfafisae S. - 1. o) Lodgero 8. Laidgrero 5. p) receitit dtett 4. q) biennio 4.

ime S. 5. ad primam 1. •) impleret 1. t) in ela dtttt 5.

1 \'. additamentnm anonjmi ad Vitam S. Bonifacii, Mon. 88. T. II,

353. 2) Wiliehadu* proarriptiu. Ex Vita WillehRdi c. 1—4.

I rti-Uus tres annos , videl. ab a. 779 usque 782 secundiim Vitam

' Jidi c. 5; confer tamen ibid. c. 8, 1. 17. 4) Franeorum — va-

. Enhardi Fuld. a. 778. 6) Ev. Mattb. 10, 28. Ex Vita

Willeliadi c. 6. 6) De Liudgcro Ucet ViU 8. Willebadi cap. 7.

At confer Altfridi ViUm 8. Liudgeri c. 18.

10 If. ADAMI GE8TA

Mutb.i3,x&dicit: 'Multuni valet deprecatio iusti assidua'. Haec de uc. &, K.. Vita eiu8 ad sensura excerpta protuJimus. Transacto i^itur biennio, quod cst anno Karoli octavodecimo, Widichind*, 7s». incentor rebcliioiiis ■, ad fidcm Knroli vcnit, baptizatusquu** est ipse cum aliis Saxonuni magnntibus, et tunc denuira Saxonia subacta> in provintiam redacta cnt. Quac bjiiiuI in octo cpiHcopatus divisa, Mogontino* et Coloniensi arclne- piscopis est subiccta. Cuius uxcinplnr divisionis, quod ex praecepto regis in Breinensi ec('le.sia sciv.itnr. < <»>'no8ri potest nis'* verbis': '•*• 13. 'In nomine dominiliui' <.t ftalv..i.....^ ....^-i.. leou

'Christi, Karolus, divina ordinante providentia rex. Si doniino Deo exeicituum succurrente in bclli» victoria potiti', in illo et non in nobi.s gloriaiuur, et in hoc seeulo paccm et i)rosperitatem, et in futuro pcrpetuae mercedis retri- butionein nos proinereri coiiHdimus. Quapropter noverint omncs Christi tideles, qiiod» .Saxones, quos* proeenitoribus nostris ob suae pertinatiara pcrfidiae seinper indomabiles ', ipsique Deo ct nobis tamdiu rcbclles, quousque illius, non^ nostra, virtute ipsos et bcilis vicimus * et ad baptismi gratiam Deo annucnte *" pcrduximu.s, pristinae libertnti donatos et omni nobis debito ccnsu solutos, pro amorc illiu.s, qui nobis victoriam contulit, ipsi tributarios et sublegales" devote ndfiixiniuso; vidclicet, ut qui nostrae potcstatis iugum hac- tcnus ferre dctrcctaverunt, victi iam, Dco gratias, et arinis et fido, doiuino acP salvatori nostro lesu Christo et saccr- dotibus eius omniuin suorum iuroentorum ct fructuum tocius- quc culturae decinias ac nutriturae, divites ac paupercs legnlitcr constricti persolvnnt. Proinde omnem terrom eoruiii anti({Uo HoiiiHiiorum inore in provintinmi rpdifcntes, ct intor episcopos certo limitc distcrminantcs, " >

lem illius pnrteni, qnac et' pisciuin ubertate i

f)ecoribus alendis habctur aptissima, pio Christo ct aposto- oruin suorum principi Petro pro gratiarum actione devote optulimu», sibiquo in* Wigmodia in loco Bremon v(» supcr Huincn ^ Wirrahaiu* ecclesiain et cpiscopalem atatuiio..o

•) Wlderhlndat t. VUcchliMl S. Wltaehta4 4. WMvhiatf &. b) .)•• Jtmi «.

e) MornnUno &. 4) hlU fl. hlU e. p. 4. «) I>«l 4«m« ft. f) mtmu» mM. t. S. 4. ff) i|tt« P. hi qno* • S. 4. I) donnbllM I. k) la. t» cW. 1. f««lo rmmuiae •MMMM mnlmrH : ciuoua-iiio In llllvs M non In. 1) vlarlaitt* I. m) aBuu&nlo 4.

a) tublnffftb" iMldnsiBn. > Mmttrg. p) t :■

TtnctM Ud. •) ttl 1. Dt tUL «> WliTMni?

Mi«ffM.

1) perfidiae imten/9r (tx Chron. MoiMiar. n. .

c. H. 8) ttd jidtn fUuconia tuhiuim. Knlinnl i u

illplonintf •i'qn<»tit« •ptario rpnf. onmino llani^nrc. 1

' • >I 11,393.804; Kofipniiitn, I< '..al.

.1 63 »9.

HAMMABURO. ECCL. PONTIF. LIB. I. 11

cnthcdrani. Jluu ' parrocbiac decein pagos' aubi. . ••nua,

ijums otiam^ abinctis eorum antiquis vocabulis et divisio-

iiii I . Iii ilttas rcdcginius provintias, his nominibuH appel-

li!' - . \\ i_:iiH)diani et Lorgoe. Insuper ad pracfatae

I uctioueni ecclcsiac in supradictis pagis septuaginta

Ms cum 8ui8 colonis offerentes, tocius huius parrochiae

iiK las dccimas suas eccIcsiaC* suoque provisori lidcliter

wtrsolvcro hoc nostrae maiestatis praecepto iubemus, dona-

iU8 et confirraainus. Adhuc etiaro* summi pontifici^' et

•• rsalis papae Adriani praecepto, necnon et 'Mogoncia-^p. »89.

- < cpisconi Luilonis, omniumoue qui affuere pontificum io'». candeni Brenicnscm ccclesiam cum oninibus suis

; diciis Willehado, probabilis vitae viro, coram Deo et

s ciu8 commisinius. Quem etiam' prinmni eiusdcm

siae tertio Idus lulii'' consccrari fecimus cpiBCopura,

ut jiopulis divini ' scmina verbi secundum datani sibi sa-

fientiani fidcliter dispensando, et novellam hanc ecclesiam

inonico ordine et monastcriali competentia utiliter instru-

ndo", interim plantet et riget, quousque precibus sanc-

runi suorum exoratus, incrementum det omnipotens" Deus.

unotuit etiam isdera* venerabilis vir screnitati nostrae,

im c{uara dixiraus parrochiani propter barbarorura infe-

am pericula seu varios eventus, qui in ea solent con-

_ le. ad sustcntacuia sive stipendia Dei servorura inibi

1 »eo railitantium minirae sufficere posse. Quamobrem quia

F>...,.;p omnipotens in gente Fresonum, sicut et Saxonum,

!i fidei aperuerat*i, partem praenominatae regionis,

iit iicet Fresiae, quae huic contigua parrochiae esse dino-scuoi. s.

Schol.3. Fresia regio ett maritinin, inviis inaccessa'' palndibas- li.i)" t<(iie pagos 17, qaornm tertia pars respicit Bremensem episcopatam ', liii> (listincti' Tocabalis: Ostraga, Rastri", Wanga*', Triesmeri "^, Herloga, Nordi* atqoe Morseti '. £t hii 7 pagi tenent ecclesias circiter 50.

-ine rd. b) et Ud. e) nnncnpAU* Cd. d) inu «ibi Ud. e) Ad

''d. i) pontifiri* deett S. g) Mai^ntiarensis S. Moiruncien«U S. h) con.

' !' rt ri. k) Wormatlae eontistentei tuU. Ud. 1) divina Vd.

'1' M !' /' .'~i.:u>T dtttt Ud. n) indet omnipoten* crementnm I. o) Idem 5.

I> u.inus 5. q) apemit i. 3. 4. r) inacc. inv. 4. innnmeri*

1. r. ep. 4. t) h!s distincta 5. 9. n) Ruitrii 3. Rustmi 10.

.0 4. Rastrioge 5. v) Manga 3. Van^a 10. Vonfta 9. w) /n

;,..«/nr: (AH;.<tri. Triesme .'Wangr». Dresineri 8b. DiesnrriS.^.

.'•K-rmeri ». Dietmeri 9a. x) Norde 6.

Provinciae Ostringien, Rostringien, Wanga, caias nomen snperest in

;i« purte, insnla Wangeroc, in ducatu Oldenbarg sitae sunt; Harlinger-

Vorden in Ofetfrisia. Murseti ibidem qnaerendi, qni cam eomm

- Stnris iam itinotuemnt Plinio Histor. Natural. 1. IV, c. 29. •lii'. de iisdem Annal. Corbeien. a. 1092, it. Hildesheim. eod. a.,

liracala 8. Liudgeri S.S. T. II, p. 425. Vide qaoque sis mappam arcbiepiscopatos Hammaborgensis in Hamburger Urkundenboch T. I.

It M. ADAMI 0E8TA

scitur, eidero Bremensi occlesiae suoque provisori WiUehado Seboi. 4. cpiscopo ciusoue successoribus pcrpetualiter delegavirona retinendam. Et quia casus praoteritorum cautos nos faciunt in futurum, ne quis, quod non optarous', aliquam sibi in eadem dioccsi usurpet potestatem, ccrto caro liroite fecimus tcrminari ■, cique ttos tcrminos, marc occeanuro, Albiaro fiuvium, Liaro", Steinbacb, Hasalam, Wimarcbaro*, Sii< id- bacb, Ostaro *, Mulimbach «, Motaro ♦, paludero quae ■ Sigefridisroor**, Quistinam*, Chissenroor*, Ascbroch', \i .--. broch», Bivemam^*», Utemam', itorumque Ostaro, abOsta* vero usque quo perveniatur ad paludem quae dicitur Chalten- bach'"», deinde paludem ipsam usque in Wemmam* tluvium», a Wemma vero Bicinam"*'», Faristinam"* " usque in Wir- raham tluvium, de hinc ab orientali parte eiusdem fluroinis viaro publicara, quae dicitur Hessewcch**'*, Sturroegoe et

Hniic Fresiae partom aSaxonia dirimit paloii, qaae WapUnfaP-'' dicitvr, et Wirrabae<l fluvii ostia. A reliqaa Frena paloa Einiafoe'' tenninat, et mare oc(>anum>. (3. 4. 6. 8>>. 9. 10) >.

Schol. 4. De illis 17 pagis qainque pertinm/ ad MonaaterieiuaM epitcopatum, quos sanctus Lutgem», illias lort primxu epiacopos, • Karolo imperatore in donation« percepit. Sont hia dtstincti roca- buM»: HogmerrAi, Honosga, Fivtlga, Emisga, Fe<Uriig^ et imnUm Ban< »« (6 •).

•) opum 9. b) Vlmarcbkm S. c) MnUnbacb i. S. Malnlbaek 4. d) 81t*-

MdMmor b. e) CbUemmor S. Cblienmord S. Cbeeenmor ft. f) Aeckbrock S. Aicbrocb t. S. f) WUebrocb S. S. 4. b) Blclaam 8. i) ab Heeu rero 4.

ab OiU vero Bicinem S. k) Celdenbacb 4. I) VeiaaaB t. 8. WeBpaam 4.

W»|(Dam Jlb. S$ad. Werpnam {Ji* trOrpt) Itgii a. WMtlmd, ■) Bridaaai 8.

n) Faratinam S. 4. Farrinam 9. Fraktinam Alh. Slmd. o) HaMewaf 4. |») M (orf. 6. . . . plln«a. • S. dir. p. q. Valplnfa S. 9. WalpiBfa 4. 8b. q) Vlfiobs «. r) Elaafoe 8. Oroafoe ff. ta. EnBfoe 9. •) oeeeaaan 4. oraaaaa 8. t) Im

eeA 8. Aee mM. r^^Htmr ta Mro 4t tUm Dmmim* ad tmf, S9; t» tmd. 88. Mimm m4 emf. II; te emd. 9b. im tmf. 14. n) Mm «dbeliea timm rt^trtmmtt »M im tmi. 8.

/M U$llmr md tmlmtm tdkoUi praietdtmH». Blmmtimm rUttmr m »>t»ifeHa ea Tilm S. Imd. ftri mi Mtfrtdm ttr^ (r. 8S. T. t/, f. ilO). *s imm mm» mimm aumt

1) De hoc limite conf. Delios, Ueber die OreoMa na^l BntlMihuif dea Enbiathom Hreroen; Wedekind in libro: Hemuum Henof tos Sarhsen p. 98 — 116, et Noten II. 4l6sq.; A. ron WwMbe, BMttlnrei- booir der Qaoe iwischen Elbe, Saale ond Unstmt, Wcmt md Wenrm p. S36 seq. S29 aeq. necnon Hambtirfer Urkondmbarh T. I. et Buip* pam archiepiacopatoa HamborfeDaia, qiuun bolc Ubro inaenil. t) di« LObe. 8) die Oate. 4) die Mede aire Mehe. 5) die Twiate. 6) die Berer. 7) die Otter. 8) daa Colbeck* Moor. 9) dio

Wiimme. 10) die Wieate. 11) der Forst prope Darerden. 12) ria poblica, qoae a rilla Westeo ioxta flnriom .\lleram per Hamellieide ad rillam Oadesbiindett vaqno dueebat. 13) die Wapel, infloens in

brarbiom sinistram Wtterae, qood hodie dicitor dieJaiide. 14) Haoe haoata ridentor ex Altftridi Viu 8. Liudfreri r. 19. D« pofia Hof» merchl, Honaingo. Emisfo et Insola Bant ronf. ibidem. Federitfa rero inter Emden et MartMihare qaaerendani ««ae primna docnit I. v. Le< debar, Die fBnf Mflnatorschen Omms.

HAMMABURG. ECCL. PONTIF. LIB. I. IS

Lorgoe dihterniinanteni, *Scebba»ani*''. Alapam', Chald- *p »o. howa^-', iterumque Wirraham, cx occidentali autem parte viam publicara, quae dicitur Folcwech*, Derue* et Lorgoe divideutem, usque in Iluntam flumen"*, dein* ipsum flumen, et Auirinuin' lucum silvestrem, quem incolae loci Windloch* noiniiiant», Finolam''**, Waldesmor', Bercbol'"', Endiriad '

fjaludein, Emisgoe et Ojjtergoe" disterminantem", Brust- aeho", BiberlachoP, iterumque mare, firmos et intransi- bilesi circumscribi iussimus"". Et ut huius donationis ac circumscriptionis auctoritas nostris futurisque teraporibus Domino prolegente valeat inconvulsa manere, manu propria subscripsimus et anuli nostri inpressione ' signare iussimus. Signum domni* Karoli imperatoris" ac regis W invictissimi. Hildibaldus' archiepiscopus Co-

^B^ loniensis et sacri palatii capcllanus recognovi. ^^TM^^^a Data pridie Idus*' lulii, anno dominicae in- ^^P*|^^^^ carnationisseptingentesiraooctogesimooctavo', ^^^^ indictione duodecima, anno autem regniy 1 domni Karoli vicesimo primo. Actum in' pa-

latio Nemetensi» feliciter, Amen.'

1 t. Sedit igitur domnus et pater noster Willehadus'* post ordinationem suam annos duos, menses 3, dies 26, praedicavitque tam Fresos « quam Saxones post martyrium sancti Bonifacii omnes annos triginta qumque •. Obiit autem senex et*' plenus dierum in Fresia. in villa Plec- cazze'*», quae sita est in Rustris. Corpus eius Bremam deportatum, in basilica sancti Petri, quam ipse aedificavit, sepultum est •*. Transitus eius ' celebratur festivis gaudiis sexto Idu8 Novembris, ordinatio tertio Idus lulii. Extat

») SecbAMUB >. SetlibMAm 3. SecbbaMin 4. b) Caldbowa 4. c) Folcweg 4. Folwecb 1. i. S. d) flavlnm 3. e) Delnde 8. 3. 5. f) AmriTum 5.

r) WUdlocb S. 3. 4. b) FinoUm 1. 2. i) ValdMmor 3. Waldesmoer 5.

k) Bercpol i. S. 4. I) Eddlnriad 2. 3. Eddenriad 4. m) Ostrigoe S. Oiter-

gee i. n) determinantem 1. o) BnutlAho 3. Bmsdago AJb. 8tad. p) Biber- Ucb 8. 3. 4. q) intntntgreMibile* i. 3. 4« r) inMiomns I. •) impret-

■ione S. 5. t) domini 5. taepiu*. n) imperatori* ac add. I. t) Hildebaldnt 5. HUdeboldu S. w) n. Idn* 5. x) wpUncMimo oetangecimo VIII. 1. DCCLXXXVIII. S. S. 7) recBl d*eti S. i) ta 4«Mt 1. 1. 5. s) Metenfi i. b) WUlebadua Jff^ I. ci apnd Freaoa qn«m npad Smobm t. S. Fresis qnam Saxonibn* 4.

ot deett S. Maexil S. e) Pleeeuee 4. f) eins luUitM i. 3. 1

der Siehelchenbacb prope Erichshagen. 2) die Wolpe. 3) die ilte) Aae, qaae Wiseram influit iuxta Drakenborgr. 4) pagus En-

terigau in dioecesi Mindensi. 5| Wildeloh in advocatia Oldenburg, «IWa in pago Ammiri. 6) die Vehne. 7) Barpel iuxta fluvium

"■ Ime. 8) Ex teinpore obitus Bonifacii, sc. ex anno 766, lun. 6, iue ad mortem Willehadi , qnafl contlgit anno 789, Nov, 8, anni snnt 34 et menses quinqne. 9 i <. Wnili ii; .. 10. 10) F.x

Vita S. Willehadi c. 9. 10.

11 M. APAMr OESTA

viUx- .t<^ luuiiK^ix- < iii.-> liini^itin liix. i^ tiUuiti 8ucce88or eias quartu^ fidoli stilo exaravit Anscarius". Ad cuius lectioneni, quia no8 ad alia properanius, cupientem 8cire tranKinittimus. \f). l*roximiim sancto Wiilchado ex discijjujis eius Wiilericum in liremensi ecclesia praefuisse le^imu«, [quem alii Willeharium nuncupant*']. Seditque annos rjuinqua^inta usque ad annum Ludvici*^ senioris penullimum '. Cum vero scriptum sit in Libro donationum sive traditionum Brcmen- sis ecclosiae a,** 37. Karoli usque ad 25. annum' Ludvici pra^^sedisse Willericum, 12' anni minus rcperiuntur ab eo quem praediximus numero. Et credi potest tanto tempore nromensem episcopatum cessasse, quem.i ' ' n et alios propter novellam* {^entis Saxonum convc i . fjui non-

dum se episcopali ditione regi patiebantur'' : uiaxime cum, nullis ferc annis a bello vacantibus, tandem Saxones ita proHigati lejjantur, ut ex hiis (jui incolunt utrasquc ripas Albis fiuminis' 10 milia hominum cura mulieribus et'' par- vulis in Franciam translati sint'**. Et hic e8t annus diu- turui Saxonum belli tricesimus tertius, quem Franconim «X. historici ponunt memorabilem; scilicct Karoli imj^eratoris tricesimum septimum. Quo tempore cum Sclavorum ■ quo- que gentes Francorum imporio subicerentur, fertur" Karo-

Sehoi.&.lus llammaburg civitatem Nordalbingorum, extructa® ibi- dem ecclesia, lleridago cuidam sancto viro, quem loci episcopum designavit, ad regendura commendasse ^. Cui

•p. 21.1. etiam propter infestacioncm *barbaricam, ubiinterdn*" ■.-^'=-"1 consistere, cellara Hodnach in Ualliai donavit', < >

eandem Ilammaburgensem ecclesiam, cunctis S( lavoruin Danorumque gentibu» metropolem' statuere*. In qua re ad perfectum ducenda et mors Heridagi presbyteri et occupatio regni Karoium imperatorem, ne desidorata com-

Schol. 6. Scriptnin e«t in Gestu sancti Antfaril et pririle|ri^ Bo> mAnornin ponttficum (S. 4 >.

•) AiMoriD* t. S. 4. «Miffr ilekkdo — TUI«ri««B — VllUbariaia 9.

tfti» AMteM 4*0mml 1. r) I.u«lowlciJ. Lntbowiri 4. 4) «b mibo 9. •) uiBaai JMm t. S. 0 XTV. tmmmM rtarms. g) norell* I. h) quM — pmtM^

lar 6. i) «Bril t. mmU. k)^ nalioribM •« 4wn«i 4. I) awl 8. ■) 81». ror«B S. Mtfim». n) fortar 4Mm i. 4. o) «BMnMU ft. p) ewBaUalt 4.

eoBinlstaM tMmol4mt 1. 1, «. 3. eowBmi4arit ftkH Mtimn. q) e«llui qtMa- dMB IB O. BodBAcb 5. Ib aallta dtmmt S. 4. r) a«(r»polla S. 4.

1) 8C. »b A. 789 nMjne 888. S) Ex Triiosl«tiono !^ M. \Aii«1rt 5%^

T. I, p. 676. EnhAfd. Fnldenn. anno 804. nut cx i

KaroU c. 7. 8iu;one« Nordiilbinjri in FrBnciii ori<

tiii III. imp. M. 9V6. 8«pt. 16. ot Ifrinriri II. imp. «. >

r|iiji«opi» \Vir(*<<bur(rrn»ihni« diiti« momortintiir. 81 ReiuUx -

in FUndriti orionttili; v. diplomii npnrium Ludnwici imp. •. 834, M^'

in Hiimb. U. B. Nr. H; rf. Si.k.l IT, 414; Koppmann 40.81. 4

Ibid. et Vitiun 8. AnakRr

HAMMABrRO. ECCL. |»ONTIF. LIB. I. 16

)>lerct, impcdivit. Leginius in Libro donationum Hrcmensis ccelesine Willericum IJremensem episcopum Transalbia- no8" etian» ante Ansgarium praedicasse et ecclesiam in Miliiulorp'* frequ«;nter visitasse, usquc ad tempus quo Ham- mabiir^ motropolis facta ost.

10. Et quoniam mentionem Danornm semel feeimus, dignum memoria vidotur, quod vjctoriosissimus imperator Karolus, qui onmia rcgna Kuropae subiccerat, novissimum •'tm Danis bellura suscepisse narratur. Nam Dani et ceteri u trans Daniam sunt populi ab istoricis' Francorum omnes Nordmanni vocantur. Quorum rex Gotafridus'' iam antea Fresis, itomquc Nordalbingis, Obodritis" et aliis Sclavorum populis tributo^ subactis, ipsi Karolo bellum minatus est'. Hnec dissensio voluntatein iinperatoris vel maximo do IlMminaburg retardavit. Tandem extincto ce- litus (jrotafri<lo, Heinming» successit» patruelis eius, qui mox pacem cum imperatore faciens', Egdoram fluvium accepit regni'' terminum. Nec multo post ciarissimus im- perator Karolus obiens' Ludvicum filium'' heredem iinperii reliquit. Cuius transitus ad superos conti^it anno VVille- su. rici vicesimo quinto, die quinta ante Kalendas Fobruarii.

17. Ludewicus' voluntatem patris oblitus"» provinciam transalbianam Bremcnsi et Fcrdensi cpiscopis commen- davit*. A quo tempore incipiunt Gosta" sancti Anscarii. Et quoniam borcalium gentium hystoria nostram, id est Breincnsem ecclcsiam in parte respicit, disposui, nec in- utiliter, ut arbitror, passim occurrentia tangere Danorum acta. Per idem tempus Hemmingo Danorum rege mortuo, Sigafrid" et AnuloP, nepotes Godafridi^i, cum inter se de primatu regni convenire non possent, praelio sceptrum'' diviserunt, in qua congressione 11 milibus hominum inter- emptis, reges ambo ceciderunt. Pars Anuionis cruenta victoria potiti*, Keginfridum' et Haraldum" in regnum posuerunt"*'. Moxque Reginfridus ab* Haraldo pulsus dasse piraticaraT exercuit; Haraldus* cum imperatore foe-

») TranMlbikoU S. S. 4. b) Milindrop S. MilinUiorp 4. c) hi«torici« 8. 8. 4.

d) Goufrida S. OoUfriUi i. OoUfrid 4. e) ObotriU* S. 4. 0 tribnU 1.

g) Heminf 3. b) sai add. 4. i) «bieni S. k) ■aam addit 4. I) Lad-

vieu* t. Ludooica* 3. Lothewicui 5. taepiu*. m) ob obitas 8. n) gesta inci-

plant S. S. 4. o) 81frafrit 1. p) Amilo S. «aeriiu. q) GoUfridi 8. S. 4.

r) M«ptnim d«m 4. ■) potiu 4. t) ReKnifHdam 8. tatpiut. u) Haroldum 4. Mtmptr. v) poraerunt deu! 1. w) Dani «emet ip«o« «temant 2. in marffine.

»■ 8. 4. 7) el«M«B piraUcftm S. pinOicAm cU*sem 4. z) T«ro tuUit 4.

1 1 Enhard. Fold. a. 808—810. 2) Cf. enndem h. 810. 3) Ibid.

a. 811. 4) Ex Vitn 8. Aiukarii c. 12. Conf. Ludowici imp. diploma a. 834. b) Conf. Enhard. Fuld. a. 812, ubi lamen Sigifrid Goda-

fridi, Anulo sive Ring vero Herioldi nepos fuisse refertur.

!• M. ADAMI 0E8TA

dus iniit. Hystoria Francorum baec plenius exequitur. In dirhus illis t*crihitur, quod Ebo" Remen«i8, cum ae «a- lute gentium religionis studio ferveret, legationem ad gentes' cum Halitgario *»• » suacepit aPa«cali' papa', c|uam postea aostcr Anscarius <* divina opitulantc gratia feliciter peregit. Anno Willerici 33. Ludewicu» imperator Novam in Saxonia ttt. Corbeiam' cxorsus, reli^ioHissimos Franciac monacbos ad illud congrcgavit coenobmm. Inter quos praecipuus leptur sanctiKsimus pater noster' ac philosophus Christi A vitae ac<f scientiae nierito clarus, et omni populo > acceptus •»• *. Eodemque' tempore rex Danorum Har a filiis Gotafridi regno spoliatus, ad LudcHicum suj . venif^. Qui et raox christianae tidei cathecismo' imbutus", apud" Mogontiamo cum uxore et p fratre aci magna Da- norum muTtitudine baptizatus est'**. Hunc* imperator a sacro fonte suscipiens», cum decrevisset in regnum suum restituere, dedit ei trans Albiam beneficium '. Fratri*eiu8 'p. m. Horuch", ut* piratis obsisteret, partcm 'Fresiae concessit». [Quao adhuo Dani reposcunt^ quaai legitima iuris suij. Cum autem nemo doctorum facile posset inveniri, qui cum illi.s ad Danos vellet pergere*, propter crudelitatem bar- baricamT^ qua gens illa ao omnibus fugitur, sanctus Ans- carius divino, ut credimus, spiritu acccnsus, ct qui ad mar- tyrium aliqua occasione mallet' pertingere, cum socio se* optulit ultroneum Autberto'', non solum inter barbaros, verum etiam in carcerem et in mortom' pro Christo ire paratus». Itaque biennium'* in regno Danorum commorati, multos ex ^entibus ad tidem convertcrunt '" christianam. Indc revcrtii, cum denuo ab imperatore postulati cssent^

•) Ebbo t. S. «Mr<M«. b) RAllrtario t. «. 4. e) rMrttll t. t. 4. d) A*-

c&riiu I. •) BoiMin I. 8. Tort>ocMB t. ta. 0 ^oMmt 4m« t. g) UqBO ff. 8. &. ta) Inclplt do AB«ffario t. m ■■r><Bi. I) Bo4mb «••qBO S. k) Impo- nUorom addit 4. I) eBtliBcklMBo 9. cbiooMw ft. ■) labittaa t. a) «pBt S.

0) MBCttBctoBt 8. MofBBtUBi 6. . p) «1 *ml r t. 4. «) M t. 8. r) Unm HaroldBa prtmBs Daaonim rafom bt^iaalBr t. tm mmrfkm. •) Qaaa 4. t) «i ftatrt ft. b) Horteo 4. Hamet. Hortet. Uttmimm iMaar Bwtooi •. *|A. Mt.t. v) nt eam t. at tam t. 4. w) Qaa* — (bI 4wb«i I. Qaaa a. D. q. l«(1ttaBaa •. I. rapo^TBat 4. x) lr« vollal 4. y) barbarmrBm I. a) oplabat 4. a) wk •44ii 5. b) ABtbordo t. ABdb*rto 4. •) •• la mortaai 4mmt t. ta. 4) bl* •bbIo 4. •) poatnlaroBlBr 4.

1) V. ViUin 8. Anakarii o. 18 88. T. II, p. 699 ibiqae noUm 80. 9) »piacopo Camcravcnai. 8) Litenw Pnaealia I. p*pM tvpvr bac legatione r. in llambnri;. Urkandenbach Nr. 6. Conf. «tlaai Aaaal. Xantenii. a. 8SS, Kinlinnl! Ann. b. a. 4) Viu 8. Aaakar. c 6. 6) Knliard. KnM. a. H.M.. 6) Viu 8. An«kar. c. 7. p. «94. I. 15: ^«e lU lacro /»nir ititrepit, t^ Ibid. c. 8. Kinbanti Ann. n. 896. Tiioini». r. .H8. 8) (f. {{iioilolfi Fnld. Ann. a. 860, ArrhiT VI. 788 aq. 9- V-*- '^ A- ' •. 7 1'>' !'-• ■ n.

HAMMABURG. ECCL. PONTIK. LIB. I. 17

ultimos Sueonum" populos euangelii gratia temptare, intre- pidus atleta^ Christi Ansgarius, assuraptis secum fratribus (ii-lomaro et Witmaro« doctoribus, gaudens pervenit in Uaniain. Ubi relinquens Gisleraarura cum'* Haraldo, ipse in Sueoniam* transtretavit» cum Witmaro. Ibi vero' oe- nigne a rege Beorn» suscepti, verbum Dei publice prae- dicare permissi sunt. Multos itaque per annum integrum liKrati suut domino lesu Christo^ In quibus Herigariuno, Bircae' opidi praefectum, quem'' tradunt etiam miraculis et virtutibus insignem. Hac legationis suae prosperitate gavisi, Corbeiam novi apostoli cum triumpho duarum gen- tiuni regressi sunt*. Lt o mira omnipotentis Dei provi- dentia de vocatione gentium quam disponit artifex, ut vult, et quando vult, et per quem vult. Ecee quod longo prius tempore Willebrordum iteni ^* alios et Ebonem'* » vojuisse" legimus nec potuisse, nunc Ansgarium nostrum et voluisse et perfecisse miramur, dicentes cum apostolo: *Non est Rom. 9, volentis» neque currentis, sed est Dei miserentis. Ergo '*• **• cui vult,' inquit, 'miseretur, et quem vult indurat'.

18. Tunc imperator cum magnatibus sancto Ansgario de salute gentium congratulatus, in^entes Christo gratias persolverunt. Habito igitur generali sacerdotum consilio, piu< c«?sar votum parentis implere cupiens, Hammaburg ' ilbianorum metropolem' statuit omnibus

( iis Danorum, SueonumP, itemque Sclavorum

et aliis in circuitu"» coniacentibus populis, eiusque' cathe- drae primum archiepiscopum ordinari fecit Ansgarium. Hoc factum est anno Domini 832», qui est Ludvici impe- $3». ratoris 18*, Wilierici Breraensis episcopi 43. Consecratus est autem a Drogone" Metensi episcopo, caesaris fratre

riano, astantibus atque faventibus Odgario'' Mogontiensi, . ue Remensi, Heddi'* Treverensi et aliis; consentien- tibus etiam Willerico Bremensi et Helingaudo Ferdensi episcopis, qiiibus antea diocesis* illa commendata est*; ' roborante id papa Gregorio quarto apostolica auctoritate et palleiy datione** *.

*) 8n«sam 1. tatpim» b) athleU S. 4. atleth« >. c) WitimAro %. Vitbmaro S. WitbmATO 4. d) eam <(«•«( S. S. 5. e) Saetiam S. 0 ▼«'o dttttA. g) Biorn i. 4. h) Cbricto dntt 1. i) Bate opidi S. Sa. k) Heri(»riiu Biree opidi

prMfe<^as crsdidlt, qaem S. S. 4. k*) itemqne 8. 3. 4. l) W. et Ebonem

aUo«qae 5. m) nolniMe S. n) rolanti* I. o) metropolim S. 4. p) Sarnam 1. i) MaiMentiboii in circalta 9. S. 4. r) eiqae S. S. 4. t) DCCCXXXill. 4.

t qni e. L. I. XVIII. rfeMMt M. F. a) Orasone 5. t) Otfario 4. w) Hetti 4. \ iioeeetii S. 5. y) pnllii S. 5. x) donntione S.

li Ibid. c. 9 10. 2) Ibid. c. 11. 3) De Ebooe t. ibid. c. 13. et iafra c«p. 31. 4) Ibid. c. 12. 6) Ibid. c. 13.

18 M. ADAMI QESTA

Habontur in ecclesia BremenBi praecepta impenitoris ■ et privilcgia papae* sancto Ansgario data, in quibus hoc quoque una continetur, quandam ilii' cellam in (iaUia Tur- Jjolz'' vocatam ad suppiementum icgationis' a caesare con- •M. cessam anno Domini 834', acta indictione 12, qui cst Ludvici» 21'.

10. Ansgarius» autem nunc Danos, nunc Trat s

visitans, innumerabilem utriusque gentis muli;. ... m traxit ad fidem. Si quando etiam^ persecutione barba- rorum imneditus est ab studio pracdicandi, apud Tnrholz se cum discipulis' retinuit. In adiutorium'' praedicationis datus cst ci Ebo Remensis', dc quo"> antca aiximus. Hic seufatigationeitincris, sive^corpons debilitate impcditus, sive potius occupatione seeuli delectatus, vicarium pro se dedit An.sgario ncpotem Gaudbertum". Quem ipsi ambo con- secrantes episcopum, vocaveruntP Symonera, enmqae di- vinae gratiac commendatum in Sueoniam miserunt'. llaec in vita sancti Ansgarii copiosc descripta nobis abbreviandi ^ 'p. W3. 'locum praebuerunt. Verum quod distinctio temporum ibi obscura cst, pleraque ab aliis scriptis congruentia tempori mutuavimus^. Nunc ad cetera unde incepimus regr< "

20. Intorea Willericus, Bremensis episcopus, n

Buam sollicite' circumeundo", gentiles baptizando et lidules in Christo confortando, strennui* praedicatoris officium peregit. Ecclesias ubique in locis congruis per episcopium ercxit*, tres vero Bremac, quarum primam, scilicet domun» sancti Petri, dc lignea lapideam fecit et corpus sancti Wille- hadi exinde translatum in austraii, quod fecit, oratorio recon- didit. Quod etiam .scriptor Vitae eius noluit praeterire «. Nar- rantquoque* posteri hoc factum pro timore piratarum. qui propter virtutem miraculorum confessoris nostri corpos auferre muluerunt. Kodem temporo fertur beatus Ans- gariurt corpora sanctorum, quae aono Ebonis archiepiscopi susccperat, trans Albiam deportasse, et corpus ^uidem sancti MaternianiT apud HeligonstAt*** reposuit, Sixti" vero

«) vl t. ». 4. b) Turolu 3. Tnrholt «. wytf. c) •OM mtUH 4. d) o^»-

trrniri.lino .|aiuto S. DCCCXXXIII. 4. •) Lothcwlcl 4. m«fhu. t) XX. S.

Kj ilrkiii» «ulxm A. 4 b) v«ro S. S. 4. I) M c. d. •ni* 4. cmoi 4. •mU M 5.

k) Fitatii mMii 4. I) arrhle|>i»ro|iiu aM(t 4. m) qno «t 4. ■) M« t. t. 4-

o) Uantbordttm S. p) rocanini 3. «010 «dAml S. S. 4. q) sdbr«TlM4l t. mi broTlaudum 9. r) nuuvimiu t. 3. t) r*T«rta«nr S. tm. I) ■•UMltr 1.

m) elr«tt<>undo 4. t) «Irwaal S. •trvnaum b. w) por *p. voBfr«la «r. la iMto S. S. 4. X) c|no S. S. 4. v) .,uid«m Mktrtmaai 9. t) M^UagM*"* *

IUIInv»Ud 9. HaillcnMtnd^ •) XlMt S. 3. 4.

n Dv hac chiulm aptiria (884, MiU 15. Hambiu;; ^ickol

II. 413) r. KoppmKnn p. 40. 9) Kxataat da** uro, t«ni apuriii llUrnti. V. H. n. 9); dt «lt«ni f«ooiiut t. K 8) Viu 8. Awikiirii c. 18. 14. 4) Aotkariot la VtM .-^

0.11. 5) Heili«pn«t«ten. rilla HolMtine.

HAMMABURG. ECCL. POKTIF. LIB. I. l't

ot Sinnicii*, onm aliia^ martyrum patrociniis, coUocavit in urbc Ha- ,', [beati vero Rcmigii cimilia cum decenti*^

honor<- ' Hremae]"*. \N'illericus igitur clerum ma-

ximum collegii, de populo vero mngnam ecdesiac Bremensi !,pi, .litatem acauisivit. In diebus illis' Karolus elemosinam lit Salvatori ad Bremensera ecclesiam centum mansos. ^tiiptum est in Libro Donationum tcrcio, capitulo 1, ubi ' tiam crebro versu hoc repetitur: 'Sacrosanctae basiiicae, quae constructa est in honore sancti Petri anostoh', in loco seu villa publica nuncupato'' Brema, ubi Willericus epi- scopus, servus sorvorum Dei, praeesse videtur.' Qui obiit senex ct plenus dierum anno Domini 837«, qui est annus sst. Ludvici 20.'' et penultimus*. Sepultus' est in domo sancti **»'<• retri. in^ parte altaris aquilonah' 4. Nonas Maii.

21. Leudericus ■", ordme t<?rcius, sedit annos octo. Eius annos cum pro certo scire nequimus ", ex eodem Libro Traditionum didiscimus", et Willerici diaconemP fuisse et

-^ ad annum*> Ludvici iunioris sextum», capi- ^ttum. Hunc etiam tradunt superbum fuisse: quod exinde conici potest, quia se aliquando custodem, aliquando pastorcm Bremensis ecclesie gloriabatur^

22. In diebus illis sanctus pater noster» Ansgarius lcgatiouera sibi creditara viriliter' executus, apud Hamma- burg novellae plantationi insudavit, doctrina oris et opere manuum exercens" ecclesiam, Saepe etiara monasterium Galliae, quod dono caesaris possedit, Turholz visitans, fra- schoi.». tribus ibidem Deo militantibus salutaris regulae tramitem verbo exemploque monstravit. In quorum nobili contu- bernio iara tunc'' a puero sanctus eflFulsit Rirabertus",

Sehol. 6. Tarholz» monasteriam eflt Flandriae nobiHssimam, insigne monachisT, pro qao recaperaudo vetas qaerela est ecclesiae iiostrae pontiBcibns Adelbertas' aatem archiepiscopns ad eum finem perduxit negotium, ut dato concambio* qaaestio removeretar; quod caesar et dax Flandriae coUandabant ^*. (2. 2a.- 3. 4. 6.)

•) SljnlnJ i. Hlrnini ». b) aUorum 2. 3. 4. c) Injentl 4. d) b««tl —

Br«m«e detuni I. •) »01« S. 3. 4. 0 nuncnpaU 8. 3. 4. g) DCCCXXXIX. 3. h) XXV. 8. S. 4. I) Mpnltiuqne 8. 3. 4. k) a 8 3. 4". 1) »quUon*ri 3.

m) LudTieiu 8. n) bob poMomaa 8. 3. 4. o) dUcima* 8. 3. 4. p) diaco-

Buii t. 9. 4. q) annum J**M 5. r) Bremenal* crefi* K>oriatar 8. 3. 4.

») pater ooMer d*$»mt 5. t) aUliter 3. fldeUter 4. n) exereen» /retuemtt errort *rrip-um fro ; •XMm* tiv* exerent. v) tam 3. S. w) Remberto* 5. tatpiu*.

X) Turol ta. TinirfaoU 4. Tarholu 5. Talitor r. y) nob. ect mon. iaa. 4

«) Adalberta* Sa. 4. a) qaoniamblo 2. b) Adelbertut — colUndabant itMmt S

' • -•n deeenti honort. lU et 1. 11, c. 59. 64 1. III, c. 70. 1. IV, o. 44. ; annas vero est 889. 8ecandnm Annales Corbeienses, SS. III, 3, .'. ....ricns obiit anno 838. 8) «fx/um sc. ex morte patris Ladovici Pii, h. e. 845, AnnalisU Saxo et Ann. Magdeburg. ad a. 849, aonnm sex- tnm «x anno pacis Verdunensis compatant.

i*

SO - M. ADAMI 0E8TA

qnem sADCtus pater Ansgarius adoptans in Hlium, propbetico Bpiritu, quo plenus erat, lonee ante praedixit, illum suae virtutis aemulum et in catnedra pontificali succedere, gratiaque meritorum in caelesti regno consortem fore ■. In qua re providentia omnipotentis Dei, quae olim Heliae substituit Helyscum, in Kimbcrto non fcfellit Ansgarium. 23. Interea Nortmanni* piraticis excursionibus usque- quaque degrassati, Frisones'* tributo subiciunt*. Eodemque' tempore per Rhcnum vecti Coloniam obscderunt*, per •p. m. 'Albiam vero Hammaburg incendcrunt. Inelyta civilas tota aut praeda aut incendio disperiit. Ibi ecciesia, ibi claustrum, ibi biblioteca, summo** collccta studio, consumpta est. Sanctus* Ans^arius, ut scribitur, cum reliquiis sanc- torum martyrum vix' nudus evasit^. Excidium Hamma- burg Hystoria Francorum non tacet*, et privilegia Roma- noruni*. Hoc, ut aiunt, factum est anno Ludvici scnioris novissimo ">.

Tunc quoque Oaudbertus episcopus zelo gentilium a Sueonia dcpuisus*, et Nitbardus, capellanus eius, martyrio coronatus est cum aliis*. £t exinac^ Sueonia septennio caruit sacerdotali praesentia. Quo tempore Anundus' regno pulsus, in ehnstianos persccutionem liabuit^. Hcri- garius', Bircae praefectus, christianitntem ibi solus susten- tavit. Qui etiam tantam gratiam Hdei mcruit, ut potentia miracuiorum ct exhortatione doctrinae niulta paganorum milia salvaret"'. Scriptum est" in Actibus beati Ansgarii ♦. S40. 24. Anno Leuderici Bremensis episcupi 3. Ludvicus im- perator obiit. Regnum<> in contentione remansit, multa inter fratres discordia, bellum maximum, in quo, at histo-

a) Mor4auuiBl t. S. 4. mm|Hm«. b) Ffmobm S. 4. e) Eo4««i qaoqM S. d) •«■»* 4. •) koloBi mUU 4. 0 vlx liMil ». S. 4. ff) rvpolmM t. h) lii4o t. i) Aa«4 1. Amnndiu 6. k) movU ponocnUonam 4. I) rtr« mMU 4. m) MlTsrtt t, 3. n) lUu)n« 4. o) qno «dhMt 4.

1) V. ViUm 8. Rimberti c. 6. 6. S) De tribato per MordnuuuM* a Priaia exacto v. Pnidontium Trec. a. 8S7, coll. 836. 847; Raodolf. Fald. a. 846. S) Anniu hic non conctat. Nam e« qoM Annalee Colonieiu. breTlMimi a. 8SR. tradunt de NordroMinic Coloniae o^^eiaic, intelligeada •nnt de legati* Nordmaunorum , ut patet ex Pradent. Tree. Ana. h. «. PortaMO tamen illa oxpeditio Nordmannonim contra Coloniam fUt in huiua eaedia Tindictam haod nalto poet rascepta. 4) Ylta 8. Anakarii c. 16. 5) Aeute poetoriora ridentar M»e qoM rofort

Roodolfiu Pold. a. 845, coU. Pradeot Troc. h. a., abi rwtu eaTeo- doa. M qaao de arbe ScIaTornm per Saxooea oapta refiMt, do Ham- Wifo male intellifaa. 6) PriTilegia RamealoonaU max laadaoda. 7) M. die SO. lan. 839 — 840. 8) Ex ViU 8. AMkarii c 17.

•) Ibid. e. 19.

HAMMABURO. ECCL. PONTIF. LIB. I. Sl

lestantur», omnes vires Francorum consnroptae sunt».

Discordiae inccntor* Ebo, qui et supra filios in patrcm

rmaverat, et nunc fratres intestina seditionc concitaverat,

roinde conspirationis « accusatus, a papa Gregorio depo-

'. Sed aliis lioc criminantibus, aliis recte* factura

ai8*, vcritatera nos in medio rclinquemus', prae-

xriiiu cum a sancto patre nostro Ansgario ea dilectione,

uia^ ab initio secum nabuit, usque in finem habitus fuerit.

.'^ge in Vita eius»** et in capitulo Hhabani'* de fama

bonis ambigua*. Tandem mediante papa Sergio, pax

ter fratres convenit, regnumque divisum est in tres par-

ita ut Lotharins maior natu cum Italia Romam, Lotha-

iin cum Burgundia possideret, Ludvicus' Rhenum cum

• i . 'i regeret, Karolus Galliam, Pippinus Aquitaniam^.

1 1 i- iiit I fratres sortita* divisione, Turholz monasterium

:\ partem concessit ■ Karoli, et sic" alienatum est a iure

ancti Ansgarii»* •.

25. At ille in paupertate sua Deum glorificans, verbum

r>ei,cuiu8 legatione functus est, tam suis, quam alienis

fatigabiliter seminavit. Unde contigit, ut praedium, quod

; iinsolanP* ' dicitur, a quadam venerabili matrona susce-

rit. nomine Ikia"». Hic' locus in episcopatu Ferdensi

•'15, ab Haramaburg disparatur tribus rastis». Ibi

- tus Dei cenobium constituens, reliquias sanctorum con-

•' ssorum .Sixti' et Sinnicii locavit, et alia patrocinia, quae

h Hammaburg portavit fugiens. Ibi" gregem profugum

Ilegit et depuisos'^ a gentilibus^ socios retinuit in eo

ortu. Ab eo* loco Hammaburgensem ecclesiam visitans,

ordalbingos in fide reformavitJ', quos ante* persecutio

bUtoria lcstatnr 8. 3. 4. b) inrentor S. c) roncitarermt : ronipinttionia

' iuin« 4. d) d«ponitnr 4. e) bor 4. f) qnam 2. 3. 4. g) ipnina 4.

Kaban S. Rb«b«n 3. Rabani 4. i) Lotbewictu 4. k) arciperet atUit 4.

reirni a4dit t. 3. 4. m) reMit i. 4. n) sicqn« 4. o) Tnrbollx

■ nMteriant In Flaadria «itnatnm «b«lien«tnr «b ecrle«i« H«min«bnr;ensi. A^oM

- «fM^ VtlUum marginalu , ofud Ltndrnbrofium teMoiii loco Itgitur ; Jettt i. 4.

R«BMoI* 3. R«msol«m M. F. q) Ibi« toniteit Vttt. r) qni 4. s) nisi t. d. r. &.

t; Xisti &. ji) ubi et 4. r) depnlsosque 4. w) « gcntibos 5. x) ergo

mddit 4. j) coBflrm«Tit 3. x) «nte« 2. 3. 4.

Snnt fere rerbft Regrinonis ad a. 841. 2) attruereh.e. assererare.

Alii . . . alii . . . Xo$ eam rem in medio relinquemu» Sallast. Catil. cap. 15. 4) Vita S. Aiukarii cap. 21. 5) Rbabani fortaase epi-

stola ad Heribaldnm cap. 34. Vide Arcbiv T. VI, p. 796. 6) Videtur noster bic diTisionem regnomm a fratribns tribos, qnibns Pipinnm, patmelem eomm, falso adnumerat, factam anno 842. med. Inn. indi- fitare. Sergins I. vero nonnisi anno 844. in sedem papalem snbli- inatQs eat. 7) Omnia qnae de monasterio Ramesloh hic narrantnr, desant apnd Rimbertnm. Vide etiam diplomata spnria Hlndowici re^. «. 842, lan. 8. Nicolai papae a. 864, lan. 1. (Hamb. U. B. n. 10. 16) ' Koppmann p. 37 .<q.

l<'

8S M. ADAMI r.ESTA

turbavit. Tum' quoque ne legatio ^eutium sua quapiam tarditate frigesccret, praedicatores roisit in Daniam; mrt* garium^ vero hcrcmitam dircxit in Suconiam'. Fertur etiam Bremam venisse, verum' ab episcopo"' loci, qui doc- trinae ac virtutibuii eius invidit, dcpulsum esse. Post haec Leudericus, Bremcnsis cpiscopus, obiit, et sepuitus est in 'p.m. ccclesia 'sancti*' Pctri ab austraii parte altaris. Dccessit Aar S4. autcm nono' Kal. Septcmbris*, etv ecclesiae diu viduata pcrmansit.

26. Tunc Ludvicus Pius ', caesar inclytus, Hammabur- gensis ecclesiae desolationem miscratus, venerabili Ans- gario contulit Bremensem episcopatum. At illc quamvis canonum decrcta non ignoraret, quibus cautum cst, ut episcopus, qui a sua civitatc persecutionem passus expelli- tur, in alia vacante recipiatur *, tamen ne pro invidia eeteri scandalizarentur, caesari super hac re diu rcstitit; postremo sicut'' absque fratrimi quercla fieri posset, tum' soiummodo consensiti^. In Vita nostri antistitis^ liaec plenissime de- scribuntur; obscure vero notatur tcmpus, quod Liber Dona- tionum signiHcat apertius: anno scihcet Ludvici secundi nono domnum Ansgarium ab Aldrico' clerico et" comite Reginbaldo», legatis cacsaris, ductura in episcopatum. Scnpta sunt in" libro III, capitulo 20. Sed et in Vita eius haec : 'Slultum', inquit, 'temporis fluxit, ex quo bcatus Ansgarius Brcmcnscm cpiscopatum susccpit, antcquam hoc a papa NikoUo» firmaretur'?' \

27. Sanctus itaque Ans^arius receptisi Brei nos 18 sedit. Nam nntca m Ilammaburgensi < praefuit annis 16', qui fiunt simul 34. Hoc regali ncentiae dono confessor Dei valde» gavisus, m Daniam festinavit. Ubi regem Danorum' Horicum inveniens, chri- stianum reddidit. Is" statim ecelesiam in portu maritimo erexit apnd^ Sliaswig*, data paritcr licrntin, nt qnisquis*

•) tnnr 4. b) ilarcnrinin 8. IIer«g»rloai S. r) •Uin* t. 3. 4. A) ipaiM

aMii 4. r) baati 4. f) VIII. S. ff) «1 AmW S. S. ^ •! t. t. 4.

i) lanc 4. k) conredorct 4. I) Abdariro S. m) et dmm F. ■) ««HplBai #it in S. S. •criptnm 4. o) NMrbnlao 4. p) coBArmMMvr S. 4} rvcvptMS. r) «ntva «anoa XVI, mt fHprr$eripinm ttt : XV t. •) Tal4e imH 1. t) rtftm

Brtcnm Si <n $frfin» e«d t: Rrirna lunomm rrfftm (m) bapUgiUiir. n) Mlnm S.

v) npat t. •mritu. w) Mlunlrh S. Hl«4wirh S. AllMavlff 5. x) 4«t«<)M S.

1) VitJi Mncti Anakiirii c. lU. 2) OblisM videtiu' «nno 8-lft.

3) qaem nos voritinDs Oertniiniciiin. lU et infnt c. 40. 4) Vid*

Ansi^ariant in Viu 8. WillehRdi c«p 6, et Qre^rinm I. p«p«m in epist. 1. II, ep. S& i— C. 7. quArsU I. CNnon. 48). 6) C«p. St. 6) Co- me» Rjif«mb«lda« fort«Me ille, qai in cbnru Hladowici imper«tori« «nno 837. mon««terio Ani«nensi d«U miMUs «tidiu V ^i^^L-»] \,-t^ Lndov. n. 865. 7) Viu 8. An«k«rii c«p. SS 6n.

HAMMABUR6. ECCL. PONTIF 1 li I. ■■:i

V i!< t iii rc^no sao, cbristiaDUs tieret. Intinita gentilium lit tnuUitudo. De quibus hic in libris hoc" memoriale .. :um est, plures, nt aqua baptismi'* loti sunt, ab omni orporis intirmitate liberatos '.

28. Quibus rebus ex voto completis, dum adhuc sanc- tus Dei pro gente Sueonum aestuare coepisset, cum Gaud- berto cpi.stopo consilium habuit, quis eorum laudabile pro Christo pericuhim subiret. At ille periculum sponte decli- nans, Ansgariuui potius^ ut iret, rogavit'"*. Extimplo'' atleta* intrcpidus Horici' regis missum rogavit atque sigil- lum *, et a litore Danorum transfretans in Sueoniam per- venit, ubi tunc rex Oleph* apud Bircam generale populi sui habuit plaeitum. Quem, praeveniente misericordia Dei, ita plaeatum invenit, ut ex'' eius imperio et populi con- sensu et iactu sortis et ydoli responso ecclesia ibidem

■ ata et baptismi licentia omnibus concessa sit. His

ex sententia tinitis, ewangelista noster ecclesiam

iium Erimberto coramendavit presbytero et rediit.

in vita sancti Ansgarii latissima gestorum narratione '

ipta*, nos brevitate nitentes amputavimus. Et nisi

.....^ opinio, prophetia* Ezechielis de Gog et Magog

•nvenientissime hic impleta videtur. 'Et mittami"', inquit

1 >ominu5?, 'ignem in Magog, et in his qui habitant in insu-

lis citntitlenter.' Aliqui haec et talia de Gothis, qui Romam Exech.

dicta" arbitrantur *. Nos vero considerantes '*• ••

::\ populos in Sueonia regnantes, omnemque hane

v.em passim in insulas dispertitam esse*, prophetiam

, anur eis posse commodari*', cum praesertim multa

raedicta sint a prophetis, quae nondum videntur impletaP.

29. Interea quaestio magna surrexit in regno Fran- corum de Bremensi episcopatu, ad invidiam*i Ansgarii conflata. Ea contentio diu per regnum' gravi et ancipiti dissensione' profligata*, multis partium studiis collidebatur". Tandem orthodoxus caesar * Ludvicus, compositis hinc inde -^pj^^e.^

^ .7. Concilinm adnnationis^ factum est Wormatiae praesente pis caesare'*, sicnt privilegiam testatur. (2. 4.)

:> . ; b) 6«ptisin« 1. c) fi«nctaai p. n. I. r. Aa*-

k\ 1 l. <)} extetnt>lu ;l. 5. e) Dei aJJU i. 2a. f) Herici 3. Eriei i.

f' <> ;.i>h S. h) ex dtttt 3. i) narratio 3. 4. k) ni falUt 4. I) prophetia* S.

l^ir.ittaoi t. S. 4. n) dictnm 3. o) commendari I. accommodari 3. p) nec-

.im V. eomplcM 2. 3. 4. q) b««ti atldU 4. r) inTidlam — refnnm dtMint 1.

I dlMecaion* 3. t) eoafii(ntaS. n) collidebantnr 1. v) nnioni4 4. w) eaei. e. ep. 4. 5.

1 ) Vita S. Anakarii c. 24. 2) Ibid. c. 25. 3) Ita interpreUtor

is qnod 1. I, c. 26 sifrnnm Tocatnr. 4 ) Yita S. Anskarii c. 26 — 28.

or. Chren. Gothomm ed. H. Grotii SS. 11, p. 708. Conf, Nennii histo-

nam britonam cap. 12. 6) ViU S. Anskaru cap. 25, SS. II, p. 711, 1. 12.

24 M. ADAMI 0E6TA

contradicentium voluntatibus, jpraecipue Guntharii, Colo- niensis archiepiacopi, cuius suffraganea prius erat Brema, super his Koniam nuncios" direxit ad sanctissimum papam NiKoIaum. IUe'' quod necessitas ecclesiastica persuaait^ et quod patrum conciliis rationabiliter' fieri posse com- probatum est, facile consensit. Ergo Bremen&em ac' Hammaburgensom episcopatum auctoritate apostolica copn- lari, et deinceps* sanxit pro uno haberi. Cuius rei pnvi- legia diligenter adhuf' consen^antur in Bremensi' ecuesia. In^ uuibus etiani additum est^quod idem papa Nykolaus tam ipsum Ansgarium, quam successores cius iegatos et vicarios apostolicae sedis constituit in omnibus gentibus Sueonum', Danorum atque Sclavorum; cjuod et antea Ore- gorius papa concessit. Igitur Breroensis atque'^ Hamma- burgensis' parrochiae coadunatio facta est ultimo tempore sancti Ansgarii. Vita eius annuni non ponit, praeceptom autem regis ponit annum regni vicesimum primum: privi- logium papae notat annum Domini 858 ', qui cst ao ordi* natione archiepiscopi vicesimus nonus».

30. Post haec scribitur inVitabeati" antiBtitis*, qua- liter in Daniam veniens iuniorem HoricumP in regno rep- perit. Cui tempori congruit Hystoria Francorum, quae sic de Danis meminit: Nortraannos per Ligerim Thurones^ succendisse ', per Sequanam Parisios obsedisse ', Karolum timorc compulsum terram eis dedissc ad habitandum '• *. Deinde Lotharingia', inquit, vastata, et subacta Fresia,

in sua victrici conversos viscera dextra». Contendcntibus namque ad invicem Gudurm^ principe Nortmannorum, cum patruo", scilicet rege Danorum Horico, tanta caede utrique^ mactati sunt, ut wulgus omne cade- ret, de styrpe autem*' regia nemo omnium remaneret, praeter puerum unum, nomine Horicum"'. Iste'^ mox at

») BVBdot 4mt 1. S. S. l» vH0ituM luemm »M<Wir >Wwt. cwi «iMtor MMif, OmttmmHtM tpittopi, iuMrtrt »9hM. h) TW« midlt 4. c)

dtttl 4. d) «t S. •) delnecp* dtttt 6. f) adkae ikttt S. () BnnMW* t. h) Ib dttti S. i) Duonim, SnaonUB S. 4. k) «t S. I) HMUBMbw(«wi> 4. ■) UVni. 4. B) ««11011 9. o) bbU«U» 4. p) Ericua S. S. iimftv. q) T«- roBM S. Taroao* >. 4. r) «4 inb«biuadum d. 4. •) Ii«Urarla(U 4. kaMta»- dam LoUk«rin(l«B. Daiad* S. i) Oadarfa t. S. 6. Oatkorai M. a) mm» miHl 4. V) ntriaqaa S. S. w) toathulmm bit tcriptU 4. x) Il«rle«aa S. Brl«aai t, tM

im mmrfimt kfHmr: Daai ••««■4« rir« •em«tip«o« •Mrnuak jr) Qui 4.

1) BulU Nicolai papae daU eat pottns a. 864, Mai 81. (Hsn. n. 14 rab aoDo fal«o 8ft8); cf. Koppmsnn p. 7. 8) Rooduli. Fuld.

«. 868. 8) Pradent Trecen*. a. 867. At conf. .\rchlr T. VI,

p. 776. 4) Ann. Fuld. a. 860. .^ t.n. nii Phanai. I, 8.

6) Roodolf. Fnld. a. 864.

HAMMABURO. ECCTL. PONTIF. LIB. I. S6

. gnum Danorum Buscepit, ingenito furore super christico- las efferatus, sacerdotes Dei expulit et ecclesias claudi praecepit '.

31. Ad quem sanctus Dei confessor Ansearins venire non trcpidans, comitante* gratia divina, cruaclem tyran- num sic ]>lacatum reddidit •*, ut christianitatem ipse susci- pti [Ue omnibus, ut christiani ficrent, per ediftura m:i: . insuper 61** in alio portit regni sui apud Ripam extrueret* eoclesiam*, in Dania secundam. Et his eccle- siastic-o ordine compositis, bcatus pastor' noster ecclesiam illam Kimberto commendavit presby tero ', et reversus est ad Hammaburg, ubi« de venditione christianorum Nord- albingos correxit*. Inde*» Fresos adiens, castigavit eos pro labore dominici diei; pertinatius vero agentes igne coelesti muitavit'- *; et alia, quae antiquis miraculis non imparia leguntur in Vita eius.

32. Et quoniam totum eius studium^ erat pro salute animarum, si quando a praedicatione gentilium foris liber erat, domi congregationum suarum curam egit. Quarum primam, quae ab Hammaburg olim barbarica incursione depulsa est, ipse, ut praediximus, ad Rarasolas transtulit. Secundam in Bremis nabuit sanctorum virorum, qui habitu quidem usi canonico, regula vivebant monastiea usque ad nostri fere temporis aetatem. Terciam sanctarum virginum congregationem in Birxinon''* adunavit. Ubi devota Chnsti matrona Liutgart" totum patrimonium suum offe- rens coelesti sponso, magnum chorum castitatis suo ducatu nutrivit. Ad curam autem pauperum et susceptionem pe- regrinorum multis locis hospitalia praeparavit. Unum autem vel" *praecipuum habuit Breraae, ubi® per se ipsum cotidie ' p. m. veniens, iniirmis non erubuit ministrare. Quorum plurimos dicitur verbo vel tactu sanassec.

33. Ipse retranstuliti corpus sancti Willehadi in ma- tritem ecclesiam beati Petri apostoli, [ab illo australi ora- torio, quo deportatum est a Willerico M. Et tunc facta sunt illa miracula, quae per merita sancti Willehadi populo

m) Mcsai mMU S. b) erndelein — r«4didit <Uiunt 1. r) mandarit 3. Adiitmr kic M mmrpim» eod. S: Ericu* Dani •oraa refem {lie) tercia* baptiMtor. d) et inaaper S. et 4(M( t. 5. e) exatmeret S. esstmzerit S. f) pater S. ;) Inde lUmmabDrx reremu, de 4. b) Unde 4. i) malctavit S. S. k) stadittm

S. S. 4. I) Birzinon S. Lnxxinon 8*. Laximon S. Brixinon 4. Briximon 5. Lialo^rd S. Hadrard 8. Liatgzrd 4. Lnt««rd 5. n) qaod S. o) qao 4.

l>} pturimo* V. T. t. Mnarit 4. q) tranttalit M. F. r) U»ei» tMiMM dmmU 1.

Vita 8. Aiukarii c. 81. 2) Ibid. c. 32. 8) Ibid. c. 88.

Ibid. c. 38. 6) Ibid. c. 87. 6) Bassum in coroitatn Hora;

'■ictain BircsinoD in charta Ottonis regis I. d. 937, Inn. 30.

te M. ADAMI GE8TA

Mi. OBtenia sunt ab anoo Domini 861, qui est* ab ordinatione archiepiscopi'* 30. Ipso enim qui tranBtulit, et vitam et miracula eiuM singulis libris eomprchendit.

34. Siquo teroporum seriem diligenter computemus, ipsum cst tempus quo in Saxoniam translatio Bancti Ale- xandri contigit>. in qua illud memorabile videtur, con- foBBorem nostrum cum advena martyro certasse, quis eoniiu videretur esBo maior et in gratia sanitatum populis accep- tior. EinharduB' in Gestis Saxonum haec dolci calamo proBeanitur.

3o. Interea beatus AnsgariuB captivoB redimcndo, tribulatos refovendo, erudiendo domesticos, barbaris*' euan- gelizando, foris apostolus, intus monachus, nunquam legitur ociosus. Nec solum erga suos, verum et* olioB^, quoni<Kl"> viverent, sollicitus. Episcopos etiam tam voce quam liitu- ris, ut vigilarcnt supraK dominicum gregem, hoB arguit, iiloB obsecravit. At vero regibus Komanorum pro sua legatione, rcgibus Danorum pro christiana tide crebro mandavit. Kxtant cpistolae eius plurcs huiusmodi. Unam vero, quaui scribit oranibus episcouis de sua iegatione, quam ab Ebone orsam asserit, ita" claudit: 'Deprecor*, inquicns', 'ut apud Deum intercedatis, quatinua* hacc legatio crcscere et fructiticare mereatur in Domino. lam enim Deo propitio ct apud Danos et apud Sueones fim- data est ecclesia Christi, et Bacerdotes absque prohibitione proprio funguntur ofticio. Omnipotens D6u8 faciat vos onincs huius operis pia benivolentia' participes, et in coe- lesti gloria Christi coheredes'*.

3C. Supervixit autem" post illam plenariam Uamma- burg ct Bremac copulationom annos septem. Sedit" omneB annos 34. Cuius dcpositio summa veneratione colitur .'*.. Non. Februarii. Obiit» anno Domini 865, indictione 13, F«b. s. qui est Ludvici secundi 26, BepidtU8()ue est in basilica sancti Petri ante altare sanctae Dei gcnitriciB Mariae. EademP die, qiia ipse commendatus est, KimbertnB, diaco- nusi eius, a clero simul et populo electus est. Qui etiam Vitam sanctisBimi'^ patris vendico sermone deBcribenB, more

m) •aoiw «M. t. 8. 4. b) «plMopl S. e) EtnkMM f. EgislMriM S. 4)hu- b*r<M s. S. 5. •) v*raai Mlua 9. v«nta •lUm *rM* 1. S«. v«nm mt» 4.

f) «ItoiKM t. a. 4 f) mip«r &. h) et tu t. I) latinU t. S. 4. k> «Mk-

ifMn* t. S. 5. I) b«B«voUaU« S. 5. n) uinrtM AMc»riM mUV 4. a) aalaa «Wii 4. o) tTgo mMk 4. p) voro itMH 4. q) Uw«unM t. " *«n<U 4.

1) Conf. Vium 8. Willehadi in app. §. IS et 18; Tnuio XJindri SS. T. II, p. 674, uhi t«m«n ilUm tniiwi«Uoo«Bi conticiMa Mioo 861 «X Annalibiu Xanttcnsibiiii h. a. e«t demoiutnittUB. t) V. H»mbqrg. Urktindrabnch n. 17.

««5.

HAMMABURO. ECCL. PONTIF. LIB. I. »7

beati lohannis quasi de alio scribens, innuit se fidissimum* eiua di^cipulorum ■ tcstimonium perhibcre sanctitati, quam cognovorat in viro Dei. Hunc librum ille ad fratres coe- n« ^ Corbeiae *, beatificans illos, quod talcm

nii- congratulans, quod talem suscipere me-

ruimus paatorem.

37. Sanctus Kimbertus scdit annos 23**. Annos cius

^ ohitiim decessoris sui repperimus*' in quodam compoto*

a ' delato'. Ceterum Vita eius a fratribus ciusdcm

i<l nostros' data, quis fuerit et qualiter vixerit,

''viter et dilucide comprehendit, *Mox', inquit, 'ut elec-

wvi» est, a Theoderico», Mindensi episcopo, et Adalgario,

abbate Corbeiensi^, iussu caesaris Mogontiam' ductus est.

''Vii a clarissimo pontifice Liutberto^ consecratus, Corheiam

iiit, vesteinque suscepit cum professione monastica. Cui

A«' - aboa' germanum et aequivocum suum concessit

A'i iu'*. Qui postea et socius praedicationis, et meruit

heres "' esse dignitatis. Pontificale palleum " suscepit a

papa Nicolao®, ferulam pastoralcm a caesare Ludvico,

sicut in privilegiis* 'dinosciP potest. Quae autem 8ecun-*pW8.

tnr'' ..V- Hbro Vitae' eius decerpsimus» capitulo* 16.

l*raeterea legationis suae officium, quod ad prae- i

dicaiiuuui gentibus verbum Dei primitus a decessore suo susceptum est, et postmodum sibi iure successionis quasi hereditarium provenit, impigre executus est. Ipse quidem per se, quotiens" occupationes aliae sinerent^, eidem lega- tioni insistens, semper autem* constitutos habens presby- teros, per quos et verbum Dei gentiles audirent et solatium captivi christiani haberent, ad ecclesias inter ipsos paga- nos longe constitutas ', quodque gravissimum erat, marinis discriminibus adeundas. Quae discrimina ipse frequentius snstinens, cum apostolo saepe naufragium pertulit, saepe etiam^ alia pericula sustinuit, spe futurae beatitudinis omnia praesentis vitae * aspera leniens, illudque apostolicum

tUteiiMliiiiiin S. 3.4. b) XX annos 1. c) «ia« 4t«*t i. 3. 4. d) reperi-

ma« S. S. 4. •) eomputo i. S. 4. f) nottru 1. g) Theoderico 4. b) Cor- bl«a«i *. 4. i) Xofnntiam 3. k) Linberto S. Lntbcrto 4. Ilybcrto 2. 1) «bbM 2. 3. 4. m) bere* merait 8. S. 4. n) Palliam pontiflrale 2. S. o) Nicbolao 4. p) difno«ci S. 5. q) ■«qnnntar S. 5. r) Tit« 4. ■) di*e«rp«imM S. tant 4. t) capitnlnm 1. n) «luoties 5. v) ■ineret I. S. w) antem ,,.,.. ..,..' i. x) eonititato* 5. y) et I. 3. i) tfeut 4.

\'itft Rimberti c. 9. 2) potius Veteris Corbeiae. Conf, Vitatn -i. c. 1, 6. 3) V. Annales Corbeienses. 4) ViU S. Rim-

rti c. 11 et 12. 5) Privilegium Nicolai L a. 866, Dec; t. Ham-

•.rg. Urkundeabuch n. 19: Konnmann p. 66 «q.

88 M. ADAMI 0K8TA

RoBiAB. continua meditationc revolvcns: non sunt condignae pas» *- '*- sioncti huius tcmporis ad futuram gloriam, quae revelabitor in nobis.'

39. Qui reges Danorum suo tempore fucrint, non in- venitur in Gestis eius. In Hystoria Francorum Sigafrid cum fratre HaJpdani" re^nasse leguntur^. Qui etiam mu- ncra Ludvico cacsari miserunt, gladium videlicet capulo tenus aurcum et alia', paccm rogantes, ct missis utrinque ad Egdoram fluvium niediatoribus, pacem firmam ritu gen- tis pcr arma iuraverunt '. Erant et alii reges Danonim vel Nortmannorura, qui piraticis excursionibus co tempore Galliam vexabant. Quorum praecipui crant HoricM-», Orwig**, Gotafrid''*, Rudolf»* ct Inguar tyranni. Crude- lissimus omnium fuit Inguar, filius Lodparchi'', qui chri- atianos ubique per supplicia necavit». Scriptum c^t in Gestis Francorum*. 87«. 40. Anno domni Rimberti 12. Ludvicos pius, caesar

magnus, obiit'. Ipse Boemanos'', Sorabos, Susos» et cetc- ro8 Sclavorum populos ita perdomuit, ut tributarios effice- ret». Nortmannos autem focderibus ac bellis compressos eo modo retinuit, ut, cum Franciam totam vastavcrint, reg- num' eius vel'" minime nocuerint. Post morteni \—rn im- peratoris

EfFera barbaries laxis" regnabat habenis. Et quoniam Dani cum Nortmannis Hammaburg^ensi eccle- siac pastorali cura subiecti sunt, practcrire iv uanta

mala per eos Dominus illo tempore fieri j . it, et

quam late pagani super christinnos extenderint puientiam suam. Quae omnia lanientabiliter scripta sunt in hystoria Francorum et in" aliis libris. Tunc Saxonia vastata est

•) HaldaiB t. Hftldan 3. 4. b) le(ltar 4. r) BslU «MKl 4. d) Hftrtdk t.

HoHtr h. «) Ordwif t. 4. Ordnig 8. OrdlTlf 5. f) 0«lhaMd t. Oodafrid S.

K i: .'lalf t. 4. Rodnlff 3. b) Lodbrofi tmtndM M. I) lyruaL 8er(ptu> . . . » rsiK oram. CrudoliMlma* . . . no«avit t. 8. 4. k) BoomoaM 8. BoWMUoa 4.

i) rofno S. 8. nnnqaom rognam t. m) ▼»! rf«M< 8. ■) niptte ChnMaN Mnitf. L. II, t. 8. o) IB dMM 8.

1) Ann. Fald. a. 878. S) Horich NordmanntM hoc tempore io

annaHbtia non «pparet, sed Rorich, Herioldi filiat, etUm dictos Kord- manniM. V. 88. Toro. II. in Indire. S) Orwif aea Ordwif nobi«

ifnottt*. FortMMe nnh hoc nomine latet EriTeiM Brito, qai Rorieo ae ianxerat; v. Hincmar. Remena. a. 86S. 866. 4) Goufrid ille occiraa «. 885; r. Refinon. h. a. 6) De Rndolfo, 6lio Herioldi. r. Hincmar. R«n«ns. a. 864. 87S. 878 Annal. Fuldcna. a. 873. Annal. Xanteni. «. 878, ubi Rnodoldiu andit. 6) De Infaaro s. Infwar tjranno

r. Aethelwrrdi Cbron. a. 867. 870. ViUm 8. Edmnndi. Ftorvnt. Wi- fom. a. 870. 7) Ann. Fiild. a. 876. Conf. fapra eap. 26 not 8) Valfo Siaaii dieantnr. 9) V. Annal. Fnlden*. a 869. 874.

HAMMABITRG. ECCL. PONTIF. LIB. I. 29

a Danis vtl Nuitiuaniiis. l)iun' dux occisus cum aliis 12 comitil)U8, Thiadricus'* et Marcwardus*^ episcopi obtruncati. depopulata***, Trajectum civitas excisa*. >odus*, urbis episcopus, cedens persecutioni, 1 ' i\ auiriac^ sedem constituit, ibique consistens anathe- iiiatis gladios paganos ultus est*. Tunc piratae Coloniam'

t Treveros* succendunt*". Aquisgrani palatium stabulum g^^^, ^ tquis suis fecerunt*. Mogontia vero propter *metum bar- 'p. m9. harorum instaurari coepit». Quid multa? urbes cum civi- bu.s. episcopi cum toto grege simul obruti sunt; ecclesiae illu>tre8 cum fidelibus mcensae sunt. Ludvicus noster' tuui jau^anis dimicans victor extitit, et mox'' obiit*. Luthe- \vi(.U3 1 ranciae' victor et victus occubuit'. Haec tragoe-

lico planctu scripta in annalibus cesarum' nos propter uientionem Danorum perstrinximus.

41. Quid autem dicimus interim fecisse"» nostrum r\rchiepiscopum? Require in Gestis eius capitulo 20.

Vd redemptionem', inquit, 'captivorum cunctis pene " quae iuibebat expensis, cum multorum adhuc apud paganos de- tentorum miserias cernere cogeretur*', etiam altaris vasa im[ "ndere non dubitavit'». Dicens cum beato Ambrosio: •.M< lius est animas Domino, quam aurum servare.' Pre- ciosa ergo sunt illa vasa, quae animas de morte redimuntP.

SehoL 8. AqnU^ani palatiam tuque ad tempas Ottonis per annos 80 rastataml permansit'", qaod destroxerat Ordwigh'' princeps. (8. 8. 4.)

m) Bmao I, mM i» martmt 1«fitur: Dani Saxonlam v««Uni. b) Tiadrieiu 4.

Tiaderien* 5. Theoderica* 8. c) Xarwardna >. Karqnarda* 3. 4. d) e(t add. t. 3. 4. e) Rabodai S. Rabtbodn* 3. f) Davandriae 2. g) in add. i.

b) ineendnnt S. 3. 4. i) imperator 4. k) panlo pott 4. 1) rex addit 4.

m) fuiste i. 4. n) pene det»t I. o) malto* a. a. p. detentos mi«erabiUter

cerneret 4. p) redimant I. q) va«tam 8. r) Ordwig 4.

1 I Saxonia — depopulata. Conf, Ann. Fuld. a. 880. 2) De Traiecto Mastricht, non Utrecht, ut Adamus putavit), Colonia et Aquensi pa- latio T. Ann. Fuld. a. 881. 3) Radbodus nonnisi anno 899 epi-

scopns Traiectensis factus est. V. Chronic. Reginon. h. a. Obiit Daven- triae anno 919. 4) De Treveris v. ibid. a. 882, P. IV et V. 6) De MognnUa restauraU v. ibid. P. III. a. 882. 6) Ibid. a. 881. 882,

lan. 20, quo die Ludovicus III. obiit. 7) Ludovicus III, rex Fran-

cJae, obiit a. 882, Aug. 5. Conf. Reginon. a. 883: quem nimio planctu lamentali $unt. 8) Annal. Fuld. P. IV, a. 884 de Pannonia vasUta

agentes insemnt hexametrum : Hic patriae plancttu, timul et miterabile funu: 9) Ex Vita S. Rimberti c. 17. 10) At de capella in Aquis palatio agunt charUe Caroli III. a. 887. et Amulfi regis a. 888. In ipso paiatio datae sunt chartHe Zwentiboldi regis anno 896. et Hen- rici regis anno 930. '

^O M. ADAMI 0E8TA

Nec incongruum vidctur, quoniam de persecutione diximus, quae tnnc late in ecclesias cflFerbuit', g^ande miraculum per merita aancti Himberti Fre»onibu« ostensum tangere ; ciuod scriptor Oestorum cius nc8cio cur praeterie- rit. Sed bovo'', Corbeiae abba*, de sui temporb actis Bcribens*', non reticuit dicens: 'Cum modemis tcmporibus ^avis barbarorum irruptio in omni pene regno Franconira immanitcr debaccharctur*, contigit ctiam eos divinn iudieio ad qucndam Frisiae' pagum devolvi, qui in i ac

mari magno vicinis locis situst, Nord\vidi ui a-*.

Hunc igitur' subvertere aggressi sunt. Erat'' illif eo tem- pore venerabilis cpiscopus Kimbertus, cuius adhortacioni- bus et doctrinis confortati et instructi christiani, congressi Bunt cum' hostibus, ct prostraverunt cx cis 10377, pluribus insupcr, dum fuga" pracsidium quacrunt, in transitu flu- viorum nccatis'». Haec ille scripta reliquit"*'. Cuius rei miraculo» usque hodie merita sancti Himberti penes Fre- sonesP cgregia, et nomen cius singulari quoaam gcntis colitur dcsiderio. adeo ut collls in quo sanctus oravit, dum pugna fieret, pcrpetua cespitis viriditate notetur. Nord- manni plagam, quam in Frisia rcccpcrunt, in totum impe- rium ultun, cum regibus Sigafridoi et Gotafrido per Rtie- num et Mosam et Scaldam fluvios Qalliam invadentes, miscrabili cacde christianos obtruncanint, ipsumquc regem Karolum bello petentes, ludibrio nostros habuerunt». In Angliam' quoque miserunt unuin ex sociis Halpdani*, qui dum ab Anglis occiderctur, Dani* constituerunt in locuro eius" Gudredum*. Is* autem Nordimbriam* cxpugnavit*. Atque ex illo tempore Frisia et Anglia in ditione Dano- rum esse fcruntur. Scriptum cst in Gcstis Anglonim.

42. Frustra in sanctis signa et miracula quacnmtur, quao habcrc possunt et mali, quia sccundum auctoritatcm sanctorum patrum inaius miraculum est, animam, quae in

m) lal* «C •F«'I««ll« 4. b) llonno S. Boao &. r) Cort-i' n<i. aM>ai >. S.

Cerb«l«MU m. 4. d) •rribent Jttst I. •) 4«b«r<-harfi i. f. Cn^ir i. n n.i ^«••«•fw. g) ««t nJil. >. 8. 4. — Nordwld* i. Nordalch 3. b; •|<|><>Uant 3.

Ii«nc •ppelUnt >. 4. I) Qaem 4. k) •nln «dMl i. I) «ini <<mm' S. «) fnfo >. 4. b) r*ll<|aid I. o) MlniniU I. p) Fri«0B4M 4. i|) Slgfrido t. r) AnfiU I. •) HaldAAl >. 4. Hald«n S. i) «)mb 9. a) tpri«a 4. v) Oaa4rt4mi t. 8. 4. m) I|>»« &. «) Nordambriam 3. KorthunbriMfi 4.

1) Cttnf. Ann. KnM. P. IV, m. 884. S) ac. RiiabeHiM, eniiu epittol* •d1-: -'-optim Mojrtintinum, si]p«r boe pro«>)io Kritionum

eao) ir in Aiiniil. Fuld. I. I. 8) V. Ann. Vedut.

«. 8»4. t<9&. Aiiu. Fuld. P. IV, ». 886. 886. 4) Begiuvit ab «odo 888. aM|De ad Biortem 8010» 804. V. Simeon. Donelai. h. a. Lappen- berf, Qeeebicbte ron En|rl*od T. I, p. 8S8.

HAMMABlKi. iJ'!. rMNiii. i.lli. 1. 81

«eternuni \nchira est, a peccato convertere, quara corpus,

quod denuo moriturum est, suscitare a morte". Ut autem

Bciamus, nec sancto Rimberto hanc gratiam defuisse, fertur

nntiquorum more sanctorum auaedam fecisse miracula,

equenter scilicet, dum iret m Sueoniam, tempestatem

Muuis oratione sedasse, et cecum illuminasse per contir-

iiKitiuucm, quam episcopali raore faciebat in eo. Sed et

tiliuiii regis dicitur a naemonio liberasse**. Ubi multis

.1 • tihus episcopis spiritus iramundus saepe clamabat ex

:i, Kimbertum solum inter eos digne commissum

iiieium, ipsum ergo* sibi esse cruciatui. Kequire

i \'itae eius libro, capitulo 20. Hunc filiura regis Ludvici

^.irolura^ esse arbitraraur, qui novissirais archiepiscopi

mporibus a regno dcpositus, 'Arnolfum*, germani sui 'p-^oo,

it successorem. Hystoria Francorum haec

; commemorat in Franconford ', anno caesaris

l.udvici i>4'.

43. Erat igitur sanctu-s Kinibertus cum Moyse* vir ^""j'' mitissimus, cum apostolo qui omnium infinuitatibus com-j c^rt^th- pateretur'. Praecipuam vera curam habuit'» in elemosinis 9, a. panperum et in reaemptione captivorum'. Unde quadara

cum venisset ad partes Danorum, ubi ecclesiam no-

christianitati constructam habebat in loco qui dicitur

.iaswig*, vidit multitudinem christianorum catena trahi

iptivam. Quid multa? Duplex ibi miraculum operatus

-t. Nam et catenam oratione dirupit, et captivos equo

suo redemit. Capitulo'' Gestorum eius nota' 18.

44. Et quia vastacio Nortmannorum vel Danorum cxcedit omnem credulitatem", eo plus rairum videri possit, quod sancti confessores Dei Ansgarius et Rimbertus per tanta pericula maris et terrae illas gentes intrepidi adibant vel" praedicabant, ante quarum impetura nec armati reges aut potentes Francorura populi subsistere poterant. Nunc

item 'quoniara defecit sanctus, quoniara" dirainutae sunt N * ritates a filiis hominura', vix possibile crediraus

Nos genus ignavumP, quod tecto gaudet et umbra^

•) a ■Mrta MMiUra i. S. 4. b) ngi» a. d. Uberk%-it 4. c) qne 4. d) Cras- •am »Mmnl M, F. e) Arnolpbam S. Amnlfiun S. 4. f) Francorford 1. Prmn-

ofort S. rraneoford S. Pr*Bconfnrd h. g) Mo»e S. , I1) haben* S. S. 4.

Slwwieh t. SchlMwic S. k) capitulam i. S. I) neU iMM 4. m) Ba

rrtri pro; cradeittatem. n) et K. 3. 4. o) antem qnomodo d. i. qnomodo 5.

: ifnarium 4.

> Ann. Fold. P. V, a. 887. 2) Ex ViU S. Rlmberti c. 19.

M Indidem c. 17. 4) larenal. 8at. VII, v. 105, qni pro Mcto scrip-

-it : Uclo.

PuOm. 11,«.

SS M. ADAMI GE8TA

ot in tam ospero persecutionis tem()ore, in tam feroci, quae* vix hominem" vivit% natione, in tam rcmotissima, tnquam, ab** nostro mundo regione, ^uisquam vel auostolu.s auaeret accodcre, nescientcs illud cotidic et nobis dici, quod St. luttk. Salvator ait apostolis*: 'Ite in orbem universum, et ccce f.ts, it.to. ^gQ vobiscum «um omnibus diebus usque ad consumma- tionem seculi'.

45. Sunt alia^ multa quae de nostro sancto* copiose in libro suo exarata sunt. In quibus illud memoriale est, quod presbytcri animam defuncti, quia sic^ in visu appa- rens supplicavit, 40 dies in pane et aqua ieiunans, a tor- mento' aoHoivit'. Decessor eius 4 coenobia fundavit*, bis ille quintum addidit in solitudine Buggin*'' ». Ceterum om- nium districtam' sollicitudinem haben», Hammaburgensis cathedrae praccipuam curam egit, tam fratribus qoam pau- peribus oportuna ministrans solatia.

46. Xenodochium ■■ Bremae, quod a sancto Ans^ario ad sustentationem paupcrum institutum est, ipse nobiliter auxit, ct non solum in episcopatu, scd ubicunque essct, pauucribus alinioniam cum omni diligcntia ministravit^ nobilc vcrbum cxhortacionis relinquens posteris, *Non est*, inquiens, 'tardandum, ut paupcribus cunctis succurramus ■, quia quis" sit Christu», vcl quando ad nos veniat, ignora- mus'^ ElemosinamP vcrbi mcessanter omnibus ministra- vit; ad quod opus dicta sancti Gregorii curavit excerpere^. quae et manu sua descripsit. Epistolae eius diversae aa plures, praecipua quaedam ad virgincs, in qua virginitatcm corporis extollcns, ostendit multas in' mente fieri mere- trices». Tandcm» morbo confectus ct senio, quos per se non potuit, per Adalgarium adiutorcm* in Domino confor- tavit, quem ctiam manibus regis commendavit*. Obiit"

tss. anno Domini' 888, indictione 6. Cuius depositio est 3. Idus jma. 11. lunii^' \ Sepultus est* extra basilicam sancti Petri ah oriente, ut ipse rogavit*.

«) qu S. b) r\x homiiioia S. vU ulln* hoinlnon S. e) £.^»nJliw tWifr; Tidli 4) a a. •) <U»«lpalU t. 3. 4. 0 •* ■»« *• t) *• mmIo ▼tro 4. k) qpl •!€ .i <t«l MU I. I) tomraU* t. S. i. k) Boffvliid 3. Bakkla 4. I) «MlMlMn .v «) SraotfovklaBi t. to. a) •abTcaUma* pM|>«riboa 4. o) la qao «mmdai M p) KtooaHMQraaa t. ft. <|) «xMrpl S. r) la 4mm 4. •) «(fo «Mir t (ta~K

«M i» ■•fftwi hfkitr: Rmolator MoUi tam maa— !■<!■• qaaa «IftBlam oponMlonr t) Boaaiatoram 4. Wfem mJklmmi s. 4. •) Milom «Mii 4. v) DoaOal 4mm M. f w) 4«po«IUo tn. I. L (•l«bnii<ir 4. x) •rro mM. 4.

1) Viu 8. Rimborti c. 8. 3) V. ■apm c. S9. 3) BUcktn in o miUtu Hojrs. 4) ViU 8. Rimberti c. 14. 5) IbM. c. 16. Conf. tapra c. Sft, not. 19. 6) Ibid. e. >1. 7) Ann. CorbdeaM* h. a. 8) ViU 8. Rimborti r. 34.

iiAMMAnrKO. Krrr.. p.-vii, i n-. j. 88

47. Adalgarius archiepiscopui setlit annos 20. Annos

iu8 ex compoto» quo'' supra tulimus'*», vitam ex libro

sancti Rimberti didiscimus «*. Capitulo 12, cum sanctus

Rimbertus vestem et professionem susciperet monasticam,

mox additur: *Ad quod ei solatium deputari placuit insignem

conversatione virum gradu diaconem*, nomme Adalgarium.

Hic vir', inquiunt, 'venerabilis in conversationis eius imi-

tatione simul et successionis ^ dignitate, adhuc hodie super-

est, cuin ninltiR aliis attestans, quod sanctus pontifex

];; ex occasione curae pastoralis de mona- 'p-so»-

ci perdiderit', et reliqua. Item capitulo 21*:

um iam , inquit, ^senio gravaretur sanctus Rimbertus,

:iam continuus pedum doTor ei^ accessit. Unde' apud

.loriosissimos reges Ludvicum et filios eius hoc optinuit,

r insignis vir Adalgarius, monachus videlicet Corbeiae, in

liutoruun illi conhrmaretur, quatinus ipse infirmitate de-

tentus, in Adalgario haberet solatium circandi'' episcopatum,

placita adeundi; et quando exigeretur, vel* in expeditionem

■1 ad palatium cum comitatu suo proficisci. Impetravit

tiam, ut ipse illi in electione successor confirmaretur et

inter consiliarios regis locaretur, assentientibus fratribus

et abbate monasterii eius, ac sancta synodo haec omnia

roborante'.

4."^. Ferulam pastoralem suscepit ab Amulfo rege,

illeura" a papa Stephano'. Consecratus est autem a

'oldo", Mogontino archiepiscopo *, seditque difficili

re barbaricae vastationis. Nec tamen legationis suae

ail gentes, ut in privilegiis videtur, studium omiserat®,

verum, sicut decessores sui, presbyteros ad hoc opus et

ipse constitutos habere curavit.

49. De hystoria Danorum nicbil amplius aut scriptum vidi aut ab alio visum comperi; ea forte causac reor, quod Nortmanni vel Dani tunc ab Amulfo rege gravibus praeliis usque ad internicionem i deleti sunt. BelTum celitus ad- Schoi. 9.

Sehol. 9. Qotafrid et Sigafrid reges ibi sant occisi. (2. 2a. in textu 8. 4.)

m) eompato S. 3. 4. b) de qno 8. deett 4. e) tapr» retnlimoa S. 3. lupr» dieto 4. d) ditrimos 2. S. 4. e) diaconnm 3. 5. f) ein* addit 3. g) mooMtica 8. 3.

b) ei p. d. 4. i) Inde 5. k) cirrneundi 3. 4. 1) vel eUut 4. m) pallinm 2. 3. b) M. a. Lindroldo t. Lindroldo 3. 4. >'. Hnndroldo Jt. o) omiiit 2. 3. 4. p) ab allo cara 1. ab a. t. c. eo t cmu M. F. q) iatemitionem 4. intemecionem 3. 5. Ai ■MryiM coi, S : Dani ttemnntnr.

ADn. Corbei. a. 888. 909; cf. sapra I, 37. 2) Seqaentia ex cap. 21

lu verbis snnt paalnlam matata. 3) Balla Stephani V, qaa Adalgario

pallion) donatur, non exstat; aliam vero, qaae iara ecclesiae confirraat,

.indemqae spariam t. Hamb. U. B. n. 24; cf. Koppmann p. 78.

Sunderoldas occisns a Nordmannis a. 891, lan. 27.

8

84 M. ADAMI 0E8TA

laiDistratum. Siquidem ccntum milibus paganorum pro- stratis, vix unu» de christianis cecidisse repertus eat"». Et ita restincta est* pcrsecutio Nortmannorum, Domino vindicante*= sanguinem servorum suorum, qui iam per annos G<) vel 70'* effusu» est*. Narrat haec Hystoria Francorum.

50. Audivi autem ex ore veracissimi regis Danorum Suein', cum nobis stipulantibus numcraret atavos suos: ^Post cladem', inquit, 'Nortmannicam Heiligonem» regnasse comperi, virum populis ainabilem propter iusticiam et sanctitntcm suam. Successit illi*' Olaph, qui veniens a Sueonia, regnum optinuit Danicum vi et armis, habuitque filios multos, ex quibus Chnob''* et Gurd^ regnum opti- nuerunt' post obitum patris'"'.

51. Anno Adalgarii 7. Herraannus", archiepiscopus Coloniensis, magnis Adalgerum" nostrum fatigabat iniuriis, Coloniae Bremara subiugare conatus. CoIIecta igitur synodo apudP Triburiam •', Hadoone Mogontino pracnidente, cassata' sunt apostolicae sedis privilegia ct gloriosorura principum annullata'' sunt praecepta, consentientibus, ut aiunt*, iniquis decretis Formoso papa et rege Arnulfo*. Deinde facta subscriptione Adalgarius archiepiseopus in cauda concilii positus est». Fabula grandis de Adelino' et Widgero, qui disceptantes ad spectacula" synodum traxerunt tragoedi^'^ lugubris. Widgerum nostrae partis victum et postero die mortuum, et amplius sub Adaigero ^ et Hogero omni tem- pore dicunt Bremam^ Coloniae suffraganeam mansisse^. Haec quoniam in eodem concilio scripta repperimus, verane sint an ficta, in medio relinquemus*.

») »H S. b) Mt thm S. r) indir«nt« 1. d) UL te cmL 1, arf itiftntr^lmm ttt: vel LXX. LXX. S. 8. 4. c) Hie ituertum ut mAoL 9 m toM. t. Sa. 0 Svca ». 8r«Bi 5. ff) Heltiffonein 9. b) rni «arceasit 4. eai ancecdlt 5. I) Bhaob 9. 4. Hanob t. k) Olnrd 9. Gyrd 8. I) t«nn«mnt S. S. 4. m) post pnlria «nl obltaB t«na«rant 4. n) Herimnnnn* 4. o) Ad*I(arlna S. S. 4. p) «|iat 8. q) Triburcam 9. &. r) ndnulUU 8. i. •) nt ainnt dmmml 4. t) Adolino 8. 9. 4. tt) •p««aU F. V) tniffo«dia 8. 9. 4. w) Ad*lff«rio S. Adslffnrio 9. 4. s dirnnt 4ttm t. j) tenpore Bnrnm OolonUe CmU •■t imtlntmmmmi- a) Haoc — rrlin- qnvBBa dmmi 4.

1) Ann. Pnld. «. 891. 9) Nomeo, ut videtar, qaod mfnd Anflo-

•uooM Caeorn, apad nottnitet Knop didtar. 8) CMMrta etc. Mnt Ttrba baliiui iipariM Serfrii III; vid. Hamb. U. B. n. S6; cf. Kopp- BMUUi p. 69. 4) Ballam Furmoiti n ^03 v. nntnb. V. R. n. th;

chartA Artiolfi iam non ezetat. '1, :<•'!. r.''i A !.>'.-.'.; ii

nomen iuter rpiacopoe r^perimtis.

UAMMABLKO. ECCL. POMIF. LI!.. I. 35

52. Anno deinde secundo Formosus papa obiit, quarto schoi. lo. vero* Arnulfus rex'' decessit'**. Sequitur irruptio** Un- grorum** *, persecutio ecclesiarura. Archiepiscopus' noster, valde 'senex, minus poterat vei inimicis resistere vei *p. sot. a^nda disponere. Quare fertur ilJura< a monasterio Cor- biensi Hogerum suscepisse^ adiutorem, cuius ope fultus ac ministerio, ipse emeritae senectutis ocio potiretur. Ita

otcns Dcus, qui aliquando iustos, ut meliores fiant, Scboi. ii.

iri perniittit, fecit etiara* nostro archieniscopo cum temptatione proventum •», ut posset sustinere. Nam Sergius papu, qui fere per totidem annos septimus erat' a Formoso*, cafurapnias Adalgarii miseratus, privilegia Bremensis» ecelesiae renovavit, et omnia, quae a Gregorio et Nicolao, decessoribus suis, Ansgario et Riraberto concessa sunt, roboravit*. Ad hoc" quia senectutis pondere gravatus pon- tifex Adalgarius pastorale officium obire® non poterat, cir- cueundo, praedicando et consecrando episcopos, dati sunt ei adiutores a papa circumvicini quinque episcopi, Simun- dus [Halverstadensis] P, Wigbertus [Ferdensis], Biso [Po-

SchoL 10. Ambo enim et4 rex et papa miserabilem vitae fiaem iiiTenenint, qoia' papa Formosns a saccessore sno etiam' mortuus degradatos et de sepnlchro eiectns est ^. Rex vero Amalfus et " vivens a TermibQs consamptns et*^ tandem veneno extinctns est magna Dei viudicU». (2. 3. ■*.)••

SchoL 11. Stephanns papa, qai sedit annos 6, Hermannam, Colo- niensem archiepiscopum , et Adulgarium, Hammaburgensem archiepi- scopum, de Bremensi contendentes ecclesia, Wormaciam ad sTUodnm Tenire praecepit, et Remensi archiepiscopo Fulconi vice soa commissa*', CMiaain eonim examinari* mandavit'. (4.)

a) p<Mt «Wif 4. b) Imperator >. S. 5. c) impenaor, viveiu a vermibiu con-

somptoa, T«aeBO exUnctu* est 4. d) eraptio S. 8. 4. e) Unraronim 5. f) vero a4dit 4. () fenor illnm d*mit 4. femnt Ulam S. 3. b) sascepit 4) i) et 9. k) erentam S. 1) erat dtttt t. 3. 4. m) HAmmAbargensia M. n) baec 3.

o) implere S. 3. p) Halbentadensi* 6. q) et dtttt 4. r) qaia d«ut i. *) et 6. t) defrmdattu e«t et d. •. eieeto* 4. n) et dttt 4. t) et dttH 4. w) com.

T. •. 4. x) Aw. 8tu. a. 885 kie addU: nec Umen finiri.

Ann. Corbei. a. 899. 8) V. Ann. Corbei. a. 906. 3) Ser^os III. (904 — 911) nonus fnit papa post Formosum, octavo post enm anno electus. 4) V. bullam supra p. 34 not. 3 citatam. b) Notan- dnm hic vocem 'degradatum' convenire cum Sigeberto Gemblac. a. 900 aat ejns fonte nobis ignoto (v. Hirsch de Sigeberto Gemblac. p. 76); de sepnlcro Fonnosum eiectnm esse refemnt Ann. Fuld. a. 896; de Aroulfo vivente a vermibus constimpto conf. Liudprandum I. I, c. 32. Sigebert. a. 902. Verbo 'extinctus' hic qnoquu utitur Liudprandas I. I, c. 30. 6) V. Archiv VI, 822. 7) Haec de Stephano V, qui sedit 885 — 891, referenda sunt ad annum 891. Inter mensem Maium et Angfustum, ideoqne ad initium capitis 51. a scboliasta referenda fuissent.

8*

St M. ADAMI 0E8TA

darbruDneniis]", Bernarii* duo, [Mindenaia « et Osnabrugen-

sisj', quoram ope senex fulcirctur. Ad manum sunt pri-

vilegia Serffii papae utrisque*-» data, quibus haec ita con-

tincutur. Mirum tamen neque satis cognitum est nobb,

an aliqui eiiiscopi in gentes ordinati sint^ ab Adalgario,

ut privilegium msinuat, an haec ordinatio episcoporum

inacta remanseritc usque ad dies Adaldaffi^, ut meliua

confidimus, praesertim quod vastacio barbarica vixdum

presbyteros mter se morari consenserit '. Nondum enim

^"1«.' completae sunt iniquitates Amorraeorum, nec adhuc venit

tempus miserendi corum. Post haec migravit archiepisco-

**'■ pu8 anno Domini 0(/J, 7. ^ Idus Maii », et sepultus est in

^' '* basilica saneti Mykaciis ', quam ipse pro dilectione magistri

super tumbaui eius crexit.

53. Hogerus archiepiscopus sedit annos 7. £t huius annos repperimus in libro superiori», et quod per con- tentionem ordinatus est a Coloniensi archiepiscopo"* ♦. Pallium suscepit a papa Sergio •»* », ferulam a Ludvico rcge. Unde fuerit, aut qualiter vixerit, Deo cognitum est. Inve- nimus tamen scriptum in antiquioribus ecclesiae libris uno versu [quis fueritj<», itaP:

'Sanctus et electus fuit Hoger septimus heros'. Sanctitati eius testimoniuro asserit vcterum tradicio, quae narrat eum scverissimum in ecclesiastica discipliiia, pro consuetudine monasteria suae diocesis crebro circuisse. Unde etiam cuin apud Hammaburg consisteret, expioratu- rus quid fratres agcrcnt, nocte intempesta Ramsolan^ ad vigilias properavit matutinas. Fidelis, mquaro, dispensator et prudens', qui ct ipse vigilans pernoctavit, suamque' famiiiam dormirc prohibens, venienti sponso laetus occur- rit, dicens: 'Ecce ego et pueri^ quos dedit mihi Dominus*.

SuiM

•.is.

m) PAdMbaraaiuU S. PadberburnvncU S. Padarb. 4. b) BtnMtfM S. «) M. aalltM» 4.

4) Oaurbr. t. Uotntbnikcnal* t. 0«n«burrfliuU 4. TlhtH iftm§p»rmm, fM* mmti» tedMwiin. im cod, 1 ttstui tmp^rfotiio, f9Mm im 0tM myW mmM. •) ■UlMiiBt t. S. ft. 0 •uBt 1. 5. g) rvBMMlt I. k) A4«lc»fU S. 1) mbmmmII S. k) DOCOOVIl pHdU I. DOCOXaX Mptlao S. I) MI^MUa t. S. MMMkittid. ■■ykM. a) arekltplMopo 4tm t. 8. S. n) Sorio 1. o) qnU ftioril «M 1. 1. 4. p) II» 4»m S. q) BawMU» t. S. 4. r) ot pnidwu 4mmmt 3. a^qMAMlft. t) ■•I «Ml S.

1) i. •. AdAlfsrlo ot •piscopia victnis; boIlM sap«ntitt« Boa MUlU

5) Ad«lg»rU dicB «loortaalein fuiMO d. 9. MaU tastaator Neerolofia HMBborf. LoBobBrf. MorMborf . MoUenb«e. Annam rtro 909. babwit AbbbI. CorbdoBMt. 8) so. compato a Corb«i« delalo, t. Mpni oap. 37. 4) »0. ab HemMaao «^ndieto. Uaoe darant in •xoaiplBrt Boatie Ana. Corbd. 6) V. baUaai spariam Haab. U. B. n. 27 ot KoppnMoa p. 70.

HAMMABURG. ECCL. PONTIF. LIB. I. 87

54. Anno doinni Hogeri sccundo Ludvicus Puer depo- 8itu8% et Conradus, Francorum *dux'', in regem levatus *p- m». ' st'. In isto Ludvico vetus Karoli tinitur prosapia'. Hac-

.nus etiam'* Francorum tendit Hystoria. Quae* deinceps

lii turi sumus, in aliis et' aliis repperimus non mendacibus

lihiis, Aliqua vero recitavit nobis clarisKimus rex Dano-

lum ita rogantibus»: *Po8t Olaph'*', inquit, 'Sueonum

l'rincipem, qui regnavit in Dania cum filiis suis, ponitur

!i locum eius Sigerich. Cumque parvo tempore regnasset,

. um Hardegon', tilius Suein'', veniens a Nortmannia, pri-

vavit regno '.' Tanti » autem reges, immo tyranni Danorum,

utrmn simul aliqui regnaverint, an alter post alterum brevi

to-jtore vixerit, incertum est. Nobis hoc scire sufficiat,

s adhuc paganos fuisse, ac in tanta regnorum muta-

vel excursione barbarorura christianitatem in Dania,

la i -aneto Ansgario plantata est, aliquantulam " reman-

is.-e, uuii totam defecisse. In diebus illis inmanissima perse-

ucio Saxoniam" oppressit, cum hinc Dani et Sclavi, inde

iieherai" et UngriP*' laniarent ecclesias. Tunc parrochia

Hammaburgensis a Sclavis, et Bremensis Ungrorum im-

uolita est. Interea confessor Dei Hogerus obiit,

:u8 est in ecclesia sancti Mykaelis cum decessore

uu, unno Domini 915*> *. Depositio' 13. Kalend. lanuarii 9'*-

.abetur. Huius* corpus episcopi, cum post annos centum ^**"- *'•

t viginti', diruta senio capellula, quaereretur*, praeter

t ruces pallii" et cervical episcopi, nichil potuit inveniri.

Kt credimus resurrectionem eius ^ inpletam esse, quod ab

aliis traditur^ in David et in lohanne euangelista contigisse

veraciter '.

55. Reginwardus vix annum unum sedit. De cuius vita praeter nomen aliud nichil ad manum venit. Cum autem successorem eius concilio apud v Altheira "^ interfuisse didicerim', quod habitum est anno Conradi regis quinto,

•) d. Wt 4. b) dux i*ut 1. e) dttat 4. d) eU«m dtul S. •) veroa<ii/t(S. 0 atqae 4. %) roKitantibiu &. b) AUpb I. i) HMu-decbnat notat VtU.

k) Sven S. Sveni 5. 1) eum regno 4. m) «liqakntnlnm JC /". n) Saxonum 1. o) Bo«mt 1. 4. Bohemi 3. 5. p) Ungari 3. 5. itmptr. q) nongentetimo

••xto S. r) eio* addwa 3. 4. i) Cuiut 4. t) centnm et X. 5. n) pallei 4. t) r. e. 4. eia* dttti 5. w) ewe, •icnt 4. x) conUgit 4. y) apnt t.

aaffiut. t) Althel 4. Altel 2. Altbeti S. «) dlditcerim 4.

1) pro$apia i. e. pro^enies. Ita et infra I. III, c. 52. 8) TarUi i.

e. tot. 3) De Ung^arioram devafltatione a. 915 y. Ann. Corbei.

4) Hogeri mortem ad annam 917 referant Ann. Corbei., Necrol. Faldenae. 6) Conf. infra I. U, c. 66.

S8 M. ADAMi OholA

qao Hogerat eUam noster* dccessit', mcdium his Rcgin- WArdam, non vixiBse plenum annum'* deprehendi, nec pri- vilegium eius uspiam reperire valui. In diebus iUia grande miraculum fertur*' a posteris Bremae contigisse. Ungros scilicet incensis ecclesiis' sacerdotcs ante altaria trucidasse, cloruni vulgo mixtum aut impune occisos aut ductos in captivitatcm". Tunc etiam cruces a paganis truncatae, luuibrio habitae'^ cuius signa furoris usque ad nostram aetatem duravcrunt. Sed Dcus zelotes, cuius passio ibi

^^' derisa est, incrcdulos abire non passus cst inultos. Kam ' ' subita et mirabilis orta tempestas, a scmicrcmis ecclesiarom tectis scindulasK clevavit, quas in facicm atque ora paga* norum rotans, dum fugae praesidium quacnmt, aut in nu- vium praecipitari corapuiit, aut in manus civium concludi. Nec mora, prostratum gregeni boni pastoris occubitus »16. cito^ socutus est. Qui depositus in* Kal. Octrobis' una

Oct. I. cum praedecessoribus suis in basilica sancti Mykaeiis commendatus cst.

56. Unni archicpiscopus sedit annos 18. Annos eius obitumque ut sui)ra cognovi'. Mcraoriae traditum est a fratribusi^: cum Kcginwardus' transisset, Leidradum, Bre- mensis chori praepositura, a clero et populo electum. Qui hoc Unni pro capeliano utens, ad curiam vcnit. Rex autem Conradus, divino, ut creditur, spiritu afflatus, contempta Leidradi" specie, parvulo Unni, quem retro stare conspe- xcrat, virgam pastoralcra " ontulit. Cui ctiam papa lohan- nc8 deciraus, ut privilegiuni mdicat, pallcum dedit*. Erat autcm vir, sicut m elcctione ac transitu eius videri potcst, sanctissimus, pro qua sanctitate Conrado ct Heinrico" regi- bus familiaris et revercndus permansiti*. Unde et ita versu depingitur:

'Principibus notus Unni fuit, ordine Donus*.

ft) MrebUpUeopiu 4. b) pUnv aanam anam 4. c) narnUar I. 4. 4) m«I«- ■1« 1. •) occUam m. tn c. dnctnm 4. t) raat «WimU S. 4. ff) ttbi»-

4alM 4. b) clto *Mt t. S. t) la itmt I. t*. UL S. i. k) tratttra

a f. Ub«tw 4. I) lUtawwtfu 4. m) L«««iwU S. a) pMtona«m

4«ttt t. o) Brarleo t. 9. ttwtftr. p) ftoll 9.

1) 916, 8«pt SO. conciliom apud Altbeim in pago RhMtiAe oelebrAtum eet. V. LL. II, p. 666. Videtor tAmen Adamnm ooetram «zemplAr Aetomm baliu concilii «pariam, cui noroiiM epiacopoma Baxoniun, qal ibi non adenint, «dacripu iiant, prae ocaliii babaiM». Ooaf. etiam qaae de Reginwnrdo dieeeraina* in Hamborf. U. B. T. I, Append. II. S) V. eUaa Celead. Ifereebarf. KiU. Oet. 8) V. e. S7. M. Ans. Corbei., a. 917. 986. 4) Y. balUa if«riaa Buab.

U. B. n. M et Koppmnon p. 66.

HAMMABUR6. ECCL. PONTIR LIB. I. 39

o7» 'In diebos sois Ungri non solum nostram Saxo- *p>04.

! ' n alinsquo cis Rhenuni jprovincias, verum etiam trans

1; iium* Lotharingiam et traneiam demoliti sunt'. Dani

■ |ue Sclavos auxilio habcntes, primo Transalbianos

^ Mnes, dcinde cis Albim vastantes*», magno Saxoniam

•rc quassabant^ Apud Danos eo tempore Hardecnudth \\ nn*** * regnavit, crudelissimus, inquam, vermis et chri- stianorum populis non mediocriter infestus. Ille christiani- ' m, quae in Dania fuit, prorsus delere molitus, sacer-

s Dei a finibus suis depulit, plurimos quoquc ille* per tomienta necavit.

58. At vero Heinricus rex, iam tunc a puero timens Deum et in eius misericordia' totam suam habens tiduciam, CiV^ros quidem multis gravibusqne praeliis triumphavit; ii iiKiue» Behemos'' et Sorabos ab aliis regibus domitos, vi ceteros Sclavorum populos uno grandi praelio ita per- eussit, ut rcsidui, qui fere' pauci remanserant, et regi tri- butum et Deo christianitatem ultro promitterent.

59. Deinde cum exercitu ingressus Daniam, Worm'' regem primo impetu adeo' perterruit, ut imperata se fa- cere' mandaret et pacem supplex deposceret*. Sic Hein- ricus victor apud Sliaswich"', quae nunc Heidiba" dicitur, regni terminos ponens, ibi et marchionem statuit" et Saxonum coloniam habitare praecepit*. Haec omnia refe- i- iitci* quodani episcopo Danorum, prudenti viro, nos V( r.ieiter ut accepimus, sic fideliter ecclesiae nostrae*i tradimus.

GO. Tunc beatissimus archiepiscopus noster' Unni vi- dens ostium fidei gentibus apertum esse», gratias Deo

a) Saxoniam, vernm circA R. aliMqae t. R. proTineias 5. b) devut«nte« 8. 4.

ilevAstAmnt 3. c riuMsantc* 3. d) flliui H&rdewigh Oorm (Oorem 8.) 2. 3. /Vo UarUewigh VtOeu* eoniicH HaraJdi. fllioa Hardewicb Owrm. 4. fllius Hartewick (twrm 5. fil. Hartawich Qwrm Albtrt. 8tad. a. 981. e) quoqne dte$t 1. qnoqne

nie J«*umt 3. ille dt—t 8. 4. f) mi«ericordiam M. F. g) que dtttt 5. h) Bo- hemoa 3. 4. i) fere deett 4. k) Oorm Wrm 8. Oorm 2a. Qwrm 4. 5. Vrom. S. (iorm comitcU VtB. 1) it« 3. m) Sla«wig 3. Sleawigh 2. laepiu*. n) Hei-

iaba 4. Heitbbn 8. 2a. Hedbeby 3. o) conttituit 2. p) omnia a 3. q) noatrac drn'. 4. r] venerabili* 4.

1 ) Ungiirioii Saxoniam anno 919. crndeliter vastasse, testantur Ann. Cor- bei. h. a. Conf. etiam Regin. a. 917. 926. 2) Cnuto tantam

.\.\\i\\i ille Danorum rex apnd Widakindam I, c. 40. Thietmar. Merse- i ;i_'. 1. I, c. 9. 3) Imperata facere, locatio Sallastio usitatisaima. 4i De Danis per Heinricam victis v. Ann. Angienses a. 931. Ann. Cor- bei. a. 934. Thietmar. Merseb. 1. I, c. 9. ibiqae notam. &) cf. de lioc loco qaae disaeruit Waitz, Jahrb. Heinrich I. edit. 2. p. 264, sqq. 6) Ogtiutn fidei ad voctUionem gentium pate/actum e$te est locatio Kimberti in Vita S. Anskarii c. 12.

40 M. ADAMI 0E8TA

egit de salute paganorum, praecipue vcro quoniam legatio JE£unmaburgeD8i8 ecclesiac, pro temporis importunitatc diu neglecta, praevenientc miaericordia Dei et virtute regis Heinrici", locum et tcmpus operandi acccpit. Igitur nicnii aspcrum et grave'' arbitrans subiri» posse pro Christo, latitudinem suae diocesis per se ipsum elegit circuire. Secutas est' eum grex universus, ut aiunt*, Bremensis ecclesiae, pastoris ooni absentia mesti, secumque et in carcerem et in mortem ire parati.

Gi. Postquam vcro confessor Dei pervenit ad Danos, ubi tunc cruaciisHimum Worm' diximus regnasse', illum quidem pro in^cnita flectero nequivit sacvitia; filium autem^^regis Haroldum'* ', sua dicitur'' praedicatione lucra- tus. Quem ita fidclem Christo perfecit, ut christianitatoin, quam patcr eius scmper odio habuit, ipse haberi publice permitteret', quamvis nondum baptismi sacramentiun per- cepit».

Ordinatis itaque" in regno Danorum uer singulas ecclesias sacerdotibus, sanctus Dei multitudmem crcdr^r tium commendasse fertur Haroldo*. Cuius etiam fu • adiutorio et legato, omnes Danorum insulas p< i euangelizans verbum Dei gentilibus et fideles, q. nit ilTicP captivatos •«, in Christo confortans.

02. Dcinde vestigia sccutus magni praedicatoris Ans- garii, mare Balticum remigans, non sine labore pervenit' ad Bircam. Quo iam post obitum sancti Ansgarii annis 70 ncmo doctorum» ausus cst pertingere, praeter soium, ut lo^imus, Rimbertum. Ita persecutio nostros retinuit*. Birca cst oppidum Gothorum, in medio Suevoniae" posi- tum », non longe ab eo templo, quod celeberrimum Sueoncs 'p.iob. Imbent in cultu deorum, Ubsola* 'dicto; in quo loco sinus quidam eius freti, quod Balticum vcl barbarum dicitur, ad^ boream vergens, portum faeit barbaris gentibus, quae hoc roare diffusi* habitant, optabilem, sed valde penculosam incautis et ignaris eiusmodi locorum. Bircani enim pjra* turum excursionibus, quorum ibi est magna copia, saepius

a) n«iBffet 4MM t. 9. 4. b) se •rbitran* S. c) •nblr» t. S. 4. d) •Uub

md4, 4. •) at «lant dmuu 4. 0 Onn S. Oona Wna t. Owm 8. c) tnt- dsllMinns Owrm reffnartt 4. h) rero S. I) HAnUdam 8. k) Mt 4.

I) proMlMrvt S. (d) p«rv«ptril t. p«re«p«nU t. a) lU S. o) ■. e. H. •. D. «•«■••teTlt 4. p) lllae I q) Mptlroe S. r) b»ltlc«a uiTttMM, gnri

Ubew «••n 4. •) doetor t. t. 4. t) obUanil 4. «) SacoaUr « 9 4 »M*r«" T) VpmUa S. w) la t. 8. 4. x) dlftu* S.

1) R«f«iB Uvftldoai dietaoi BU*t«od. 8) Conf. 1. IV. c. 80.

SokoL ISl. 18S.

HAMMABURO. ECCL. PONTIF. LIH. I. 41

impugnati, cum vi et armis nequeunt resistere, callida hostes aggrediuntur arte decipere. Qui sinum maris im- pacati per centum ct amplius stadia latentium molibus saxorum obstruentes", periculosum aeque suis ac praedo- nibus iter meandi fecerunt. Ad quam stationem, quia'» tutissima est in« maritimis Suevoniae regionibus, solent omnes Danorum vel Nortmannorum itemque<* Sciayorum ac* Semborum naves aliique Scithiae populi pro diversis commerciorum necessitatibus soUempniter convenire.

03. In eo portu confessor Domini egressus, insolita populos appellare coepit legatione. Quippe Sueones et Gotlii, vel si ita melius dicuntur Nortmanni, propter bar- baricac cxcursionis tempora, qua paucis annis multi reges cruento imperio dominati sunt, christianae religionis peni- tus obliti, haut' facile poterant ad lidem persuaderi. Acce- pirausK a saepe dicto rege Danorum Suein'', tunc apud Sueones imperitasse quendam Ring cum filiis Herich» et Edmund, ipsuraque Ring ante se habuisse Anund'', Bern', Olaph'», de quibus in Gestis sancti Anscharii legitur', et alios", quorum non occurrit vocabulum». Et credibile est athietam Dei UnniraP eosdera reges, quaravis non credi- derint, adisse eoruraque licentia verbura Dei per Sueoniam praedicasse. Meo autera arbitratu, sicut inutile videtur, eorum acta scrutari, qui non crediderunt, ita impium est, praeterire Balutcra eorurai, qui priraura credidcrunt, et per quos crediderunt. Sueones igitur et Gothi a sancto Ansgario priraura in iide plantati, iteruraque ad paganis- mura relapsi% a sancto patre Unni sunt revocati. Sufficit hoc scire, ne, si phira dicimus, mentiri velle dicamur*. 'Melius enim est', ut ait bcatus leronimus, *vera dicere

istice, quam falsa diserte proferre''* *.

64. Perfecto autem legationis suae ministerio, cum

ndem redire disponeret, euangelista Dei apud Bircam aegritudine correptus, ibidera fessi corporis tabernaculum deposuit. Aniraa vero, cura raulto aniraaruni triurapho

»> ,.hr i.>nt. . :). b) qu«e 5. c) in deat 3. d) item 1. o) atque 2. S.

im, Nordmaiinonim , BclAvornm atque 4. T) baud S. S 4.

' 4. fa) Sven S. i) Eric 2. Erich 4. k) Amlnd 5. Amund 3.

1) Iii.rn :t. Biom et 4. m) OUf 8. n) «lio^que 4. o) occurmnt vocabnl* 4.

p) rnni St. 3. &. q) Sicut enlm inntile eat, acta non credontiom ■crntari , ita

impluui arbltramnr, eonim preterire Balntem 4. r) relapal ad paganiamum i. S. 4.

.Hofficit — dicamar <i—uni 8. t) Safficit — proferre dtmtnt 4, tadtmfiu d^itM

eod. Aoiuorimo rt/trt Madtnu.

1} ViU 8. Anskarii c. 19. 11. 26. 30. 2) Hieronyini cpistol. 2.

{ed. Paria. 1684. T. I, pag. 10 F^: Multoque melius ett e dwbu» tm- per//eti$ rutticitatcni tanctam habere quam eloquentiam peccatricem.

48 M. ADAMI 0E8TA

•tipaU, coelestu patriae capitoUum 8ein{>er laetatora con- scendit. Tunc discipuli pontificis exequiaa eius cum fletu et gaudio procnrantes, cetera quidem membra scpelierunt in eodem* oppido Birca, solum caput'* Brcmam reportantes^ quod deccnti lionoro condiderunt in ecclesia sancti Pctri coram altari. Obiit autcm peracto boni certaminis cursu* *M. in Scitia, ut scribitur, anno dominicae incamationis 936% indictionc i), circa medium Septembris*. Hic est annus Ottonis Magni primus, a transitu' sancti Willehadi primi Bremensis episcopi 148».

05. Eia vos episcopi, qui domi' sedentes, gloriae, lucri, ventris ct< sonini breves delicias in primo episco- palis ofiicii loco ponitis; respicite, inquam, istum pauperem secuii et modicum'*, iinmo laud.ibilom magnumque sacer- dotem Christi, qui nuper tani nobili fine coronatua, exem- plum dedit posteris, nuliu tcmporum vei locorum asperitate vestram ' pigriciam excusari posse : cum per tanta pericula maris et terrae feroccs aquilonis populos ipse pertransiens, ministcriuni Icgationis suae tanto iropleret studio, ut in ultimis tcrrac iiuibus exspirans animam suam poneret* pro Christo.

•p. 30«. ♦LIBER SECUNDUS.

Ilic habca.s libri, lector bone, gesta secundi^ 1. Adaldagus archiepiscopus scdit annos 53'. Iste est qui nobis, ut dicitur", rem publicam restituit*. Genere illustris, aetatc iuvcnis, decorus specie morumque probitate speciosior, a choro sumptus est" Hiltincshemensi, consan- guineus ct discipulus beati Adalwardi", Ferdensis epi- scopi, cuius tunc vita probata, fama illaesa et fides in palatio erat cognitissimaP. Qucm ferunt etiaro doctrina et miraculis celebrem, Sclavorum populos* eo tempore* prae-

a) •odtai lo«o vol S. b) capnd I. r) tIcmUbo MZto t. Sa. i)

addU 4. •) CLXVIII. 5. 0 doml 4m«( S. () M 4Mtl ». h) Mcvlt •«

aodieaoi 9. S. 5. I) noainim S. k) Ih-l «*e MtMW t. te. S. 4. Hl« iMlHt llbor ••citBdM. ft. Llb«r «•rnndna. S. ^fmOa l»H M« ibttmHi te mM. S. te. 4. I) UIII. 4. m) Bt dlHinr 4*Mau 4. n) «M 4tm 4. o) Adklalwarte* 1.

p) cornoUarfm 1. «|) popnlia t. S. 4.

1) pmt^ htmo etrtammU eurtu. lu Vlta S. WUlehadi c. 11. 8) V. Ana. Corbei., Cootiii. BeciaonUi •. 9S6. 8) JPnMrt ■niiiiiii •s VirgiUi Qoorgic. lY, S88. 4) RMpextMO Tidetnr Boetw VirfUU Aentid. I. VI, v. 847: rniw fin mo*w cunctmi» tmlihm» r«m. b) ▼•! poUiu p«alo Mito; Admlwardiu enim iiun •oao 988, Oct. 88. •ttprtnom tUcoi obierat.

HAHMABURO. ECCL. PONTIP. LIB. I. 48

dicasse, quo* noster Unni ad Scythas legatus extitit. Eius

nimiruin opera et testiroonio conamendatus ** in curia Adal-

dnj:ii<: ' f«ru!am pastoralcm suscepit a magno Ottone; pai-

le' sumpsit a papa Vll. Lcone*, manus impo-

.: praedecessores eius, a Magontino* praesule.

ecdum autem Hammaburgensis cathedra habuit suffra-

ineos, quos huius Adaldagi studio recepit'.

2. Adaldagus itaque primo ut ingressus est episco-

" Miam iongo prius tempore potostatibus ac

iu» corapressam', praecepto» regis absolvi'',

i instar reiiquarum urbium immunitate simulque' libertate

oit donari. Praecepta regis haec continentia praesto

-unt, et alia*. Mox de legatione sua, quae pro gentium

ilute primo a decessoribus ^ suis recepta, hoc sibi ordine

ovenit, ut quod alii in' lacrimis seminarunt'", ipse in p«. ixe, s.

gaudio meteret, toto, inquam, animi desiderio succensus,

aeptnabat, quomodo perficeret, quod religioso pietatis for-

' affectu. Et quoniam diligentibus Deum omnia coo- Rom. 5,t8. :ur in bonum, dedit" ei Dominus ad voti successum, itatem temporis et gratiam regis. Cuius ita usus

.iritate, quod a latere eius raro unquam develle-

tur"*». Nunquam tamen aut parrochiae necessitati defuit,

: ;t Irirationis suae curam postnabuit; quin immo victoriosi

i: i ;-:i~>imi animum regis in omnibus quae Dei sunt

iin cernens, tum praecipueP studium eiusi ad con-

uem paganorum incitare non cessavit; quod etiam

pro :iententia eius'" ita evenit, Deo cooperante et piissimi

regis dexteram in omnibus corroborante.

A '{iio-i I. b) conunendatnr 1. e) arehiepUcopale 2. 3. 4. d) Mosontlno

4. Mogentino 9. «) recipit 3. accepit 5. f) oppretMm 4. g) prM-

: tA 1. b) abaolrlt JT. F. i) qne dtett 1. k) pr«edeces*oriba« 4. 1) in <irc«« 1. mtaU. m) MminaTenint S. 3. n) dedit dettt M. F. o) diTelleretar

1. 4. ftTelleretnr 3. p) tom (cnm I.) praecipoe iinml 4. q) eio* dttt 1.

r) «liM 4mM S. i. 4.

Vitam Mathildi.s reginae c«p. 8. Thietmar. Merseb. 1. II, c. 26. > . buUam in Hamb. U. B. n. 33 et Koppmann p. 71. 3) montw e. anctorita«, nisi mavis sjmbolnm anctoritatia iadiciariae sceptro aiuxnm, qaale eonstat faisse manas iastitiae apad reges Francorom, in monamentis Karoli Magni, apad Byzantinos etc. V. Montfaacon, De la monarchie fran^oise. T. I, pag. XXXVJ. I. Grimm, Deatsche Rechts- alterthiimer p. 763. 4) Velati de 937, lan. 30. Aag. 7; 966, Aug. 10. Hamb. U. B. n. 31. 32 et 43. In hoc negotiatores Bremensee iare eeteraram regaliam arbiam donantar. 5) Regis cancellarias occarrit ab a. 936, Sept. 3 osqae ad a. 937, Feb. 4.

U M. ADAMI 0E8TA

3. Otto igitur rex divino fultus auxilio, cum ■ priraum ab insidiis fratrum suorum creptus est, iusticiam et iadicium'' populis fecit'. Dcinde postquam omnia ferme reena, quae poat mortem Karoii defecerant, suo imperio suoiuearet', m Danos arma corripuit*, quos antea' pater eius bello compresHit. lUi vero beliare* moliti, apud Heidibam' iegatos Ottonis cum marchione trucidarunt, omnem Saxonum coloniam funditus extingucntcs. Ad quam rem ulciscendam rex cum exercitu statini» invasit Daniam; transgrcssusque ^* tcrminos Danorum, apud Sliaswig olim positos, ferro et igne vastavit totam regionem usque ad mare novissimum, quod Nortmannos' a Danis dirimit et usquc praescntem diem a victoria regis Ottinsund*^ dicitur. Cui egredienti' Haroldus apud Sliaswig" occurrens bellum intulit". In quo utrisque viriliter concertantibus* Saxones 'p. S07. victoria potiti 'sunt, Dani victi ad naves cesseruntP. Tan- demquc*! condicionibus ad pacem inciinatis, Haroldus Ottoni subicitur, et ab eo regnum' suscipiens, christianita- tem in Dania recipcre spopondit. Nec mora, baptizatus est ipse Haroldus cuni uxore» Gunhild* et filio parvulo, quem" rex noster a saero fonte susceptum Sueinotto* voca- vit^. Eo tempore Dania cismarina, quam ludland ' incolae appellant, in tres divisa episcopatus, Hammaburgensi epi- scopatuiy subiccta est. Servantur in Bremensi ecclesia praecepta regis», quae signant*, Ottonem regem in soa ditione regnum Danicum tenuisse, adeo ut etiam episco- patus ille donavcrit. In privilegiis autem Romanae sedis videri potest, quod Agapitus' papa Ilammaburgensi ec- clesiae de salute gentium congratulatus, omnia quae a de- cessoribus' suis Gregorio, Nicolao, Sergio et ceteris Bre-

a) auam 9. b) ind. et Inat S. 3. 5. Ilitmoid (. /, r. 8. «) •abin(«nit S. 4.

d) ante 4. •) Enim v«ro tnne rebeUu* 4. f) H«ld«teai 4. ■■ii»« S.

Hedftby 3. t) ■tatim d«m 4. h) qne itmt &. i) Dnaoe • HMteMato 4.

k) OtUnaaad 1. Ottinannt 4. OttMnnd S. OddMud t I) re«T«dle«U 4.

■) SUawif 4. n) /m marfin* to4. t: Bellna Otteala et Duionm. o) e«rtaa> Uboe t. S. 4. p) potiti, Dnaoe nd Mvee e«tfer« •o«(«rmBt 4. q) ^m imtt 4.

r) recawaqne nb oo 4 •) «aa aidU 4. t) OaaM S. «) aUoi aiM 4.

v) Breaotto t. 9. 5. tmtftr. w) /n ■«rftae cerf. t: Haield— m kipllntar.

x) InUeat 9. 4. Wlndlend t. y) arehleplaeopatal 4. •) Arapataa S. (.

a) praedereaeoribnA 4.

1) iuttitiam ei ittdicium /aeert. Oeneais c. 18, t. 19; ef. Pli. 88, ▼. 15. 8imiUt«r iudieio cf ituHcia gub^mart iafrm c. 8 et 56. t) De b«c

AdAmi narratlone, qnae ad Ottonen II. eet referenda, ▼. qoM dbsendt Qmnd in Fortrhnnfen stir Deateehen Qeerh. XI, 56S eq. 8) Y. pri- ▼ilefiam Ottonia I. 965. 6. Kal. lol. Hninb. U. B. n. 41, Stnspr 8T4. 4) tifMTt hio noo sifnificat: eaepriMM 99riit «fieere, Md imtm*.

HAMMABURG. ECCL. PONTIF. LIB. II. 4»

meosi archiepiscopatui concesfia sunt, et ipse concessit Adaldago*. Cui etiam sua vice ius ordinandi episcopos tam in Daniam, quam in ceteros* septentrionis poputos, Hpostolica auctoritate (.■oncessit.

4. Igitur beatissiinus pater noster'* primus ordinavit

iscopoB in Daniani, Horit vel Haredum*^ ad Siiaswig,

Liafdagum ad Kipam , Reginbrondum ** ad Harusam *• *.

Quibuji etiam cummendavit illas ecclesias, auae trans mare

8unt, in Fune^, Seland et Scone*, ac in bueonia. Anno

" • '•• piscopi factum est hoc 12. Et haec quidem initia 9«.

is misericordiae secutum est tale incrementum, Deo

ante, ut ab illo tempore usque in hodiernum diem

ae Danorum multiplici borealium gentium fructu

iuudare videantur'».

o. Fertur' ctiam ipso tempore fortissimum Ottonem'* regem universos populos Sclavorum imperio subiecisse'. Quos patcr" eius uno grandi bello" domuerat, ipse tanta virtute deinceps" constrinxit*, ut tributum et christiani- tatem pro vita simul et patria libenter offerrent victori, baptizatusque est totus gentilium populusP. Ecclesiae*» in Sclavania' tunc primum constructae', de quibus rebus circa tinem, ut gestae sunt, oportunius aliquid sumus dicturi '

Invenimus adhuc in scriniis ecclesiae nostrae Coloni- ensem archiepiscopum, qui tunc claruit, Brunonem *, post- quam Hammaburg uostram vidit habere suffraganeos, vete- rem de Brema instaurasse qu^relam", sperans se quae

' eMro* lUttt 8. 3. 4. b) arcbi«piseopa« no«ter S. 8. 4. omniam addit 4.

< ' Jta eorrexi pro UoritobAredum a I. con/. ii\fra e. 23. H*roldum ad 2. 3. 4. d) ReiDbrandnm 4. e) Amaiam S. Arbojiam 3. Arbauui 4. Arbusam 5. /n mar- fhu eod. t : I>« uibo* primis Daniae epi*copia. f) Fionia 8. 3. Fiune 4.

Flnne 5. g) 8e«ne 3. Kcania 5. b) videntnr 3. i) Ferant 8. 3. k) Qno •tiam tempore forttMimo* rex Otto 4. I) i. suo subiecisse S. 3. sao sabieett i.4. m) Qaoeiiae >. 3. Bt qaos 4. n) praelio 3. o) ipse Otto t«nto deinceps Dei adiatorio i. S*. Im tt 3, ubi lamtn dttti: Dei, tt timUittr 4: ipse O. t«it« d. D. a. poteati*. p) sicque baptizatar g. p. universns 4. q) Et ecclesiae 4. r Sla- Toala %. s) sant constmctc 4. t) dicemas 5. n) Igitur post baec Coloni- •asla areblopiscopns Brano videns iam Hsmmabnrg nostram dlvina opitnlante gratia saftagaMos babere, veterem de Brema, sicnt in seriniis ecclesie nostre invenimos, insiaaratrit querelam 4.

.ra a. 948, lan. 2. v. in Hamb. U, B. n. 35. 2) Oredu.H

iiorat), Liafdagua et ReginbraDdo^ concilio interfaernnt Ingel- hemiensi 948, lao. 7. V. LL. II, p. 210. Flodoardom b. a. Richenim h. a. Haredi episcopi diem emortualem habet Necrologium Merseburg. ad 11. Kal. Maii. Sedit ab anno 948 - 972. V. Chronic, breve Bremense, 88. VII, 392. 3) tanta virtute conttrinxU. Similiter

infra I. III, c. 53 magaa virtute conttringere et 1. III, c. 33 muliebri potettate eonttringere. L. IV, c. 22 conatringere polenfia. 4) Braoo, filioi Heinrici I, archiepiscopaa Colonlensis 953 — 966.

46 M. ADAMI 0E8TA

voluit eo facilius adepturum, quod regis erat confrater Ottonis*. Sed dum fruBtra laborasset omnibus modis, nec

fapae consilium'', nec dicitur fratris meruisse^ auxilium. ta vir nobilis idemquc^ sapiens auctoritate pontiticis Adaldagi facile superatus, in gratiara nostrae ecclesiao, ut scribitur, cum* satisfactione redivit, pi ^ Ilanima-

burgensem ecclesiam, quae in tanto g . periculo

constituta sit, non dcberc laedi ab aliquo, verum dignam esse, quae omni consoiationis amore foveatur ct celebretur ab omnibus ubique ecclesiis. Adhuc posteris in memoria est, quendam Erp, diaconem' pontincis Adaldagi, qnia tideliter ei astiteritK in praefata contentione, Ferdensi ab p. S08. rcge' episcopatu donatum, simul et alios fratrum, *qui in praedicatione Danorum et Sclavorum cum archiepiscopo studiosi fuerunt, pro labore suo maioribus asserunt cathe- dris intronizatos*'.

6. Nempe studium patris Adaldagi totum fuit in con- versione gentium, in exaltacione ccclesiarum, in salute' animarum, pro cuius rei magisterio'' meruit vir dilcctus Deo et' hominibus, ut omnibus" in veneratione haberetur, etiara inimicis.

7. Post haec" cum rex victoriossissimus Otto ad liberandum" sedem npostolicam vocaretur in Italiam, con- siliura fertur habuisseP, quera post se vicarium potestatis ad faciendam iusticiara relinqucret*i in his partibus, quae barbaris confines sunt terrainis. Nondum enim post tem- pora Karoli, propter veteres illius gentis seditiones, iSaxo- nia ducem accepit, nisi caesarem. Qua necessitate rex persuasus, Hcrmanno priraum tutelae vicem in Saxonia comraisit*. De (juo viro et progenie viri, quoniam tam Bremcnsi ccclesine, quam aliis raagno excidio surrexiase videntur"", nltius ordiri nccessarium duxi.

8. Vir iste pauperibus ortus natalibus, primo, ut aiunt, 7 mansis totidemq^ue manentibus ex hereditate parentum fuit contentus. Demde quod ' erat acris > ingenii decorisque'

a) qttod flllu «nit OttonU r«ti« t. S. 4. b) eonclllnia 6. c) >•• pMtto M«r«it habore a. A. d) atqno 4. •) •««I««Im enm illrnn 4. f) Brpfla«a ttaooMM t. ta. •rcbldUronnm 9. Erp, dUeonnB 5. () ndatltorlt 3 (7). ft. h) Bt 4«

•tndlo AdAldftfl ad prtMdlMttonom f«atinm •t d^ ortfta^ dnenm aonaa. aUtmmm tn ttfumtim imtui t«dd. t. 4. irr«f»ii. i) •nlatam t. k) aaatetariA 3. I) vt S. m) omalbai dmtl S. ab omalbas t. a) roro «AM 4. o) Ubafaadam 4. Bdm. I. A c. 10. p) Jte I. S. gitwpld. habttlt I (?). 4. q) reUqacnurt I. r> v<d#- tar t. S. 4. ft. ■) «nla 4. t) qaa 4mM 1.

1) Ottone II, n«inp« aono 976, tMt« TkitCiBaro Moraeb. I. III S) y. Wedekiod. Noten T. II. p. 868 tq.; Stdndorfl; BiUinf. dac. Waiu, D. V. O. VII, p. m. 8) «ert M^yenMM^ SiUlott. lof. c &, i*. V. infra I. III, c. 1. 9.

HAMMABURG. ECCL. PONTIF. LIB. IL 47

.wiiuae, cum pro raerito fidei et humilitatis, quam domi-

ris et paribus" exhibuit, facile notus'» in palatio', ad fami-

.tatera pervenit ipsius regis. Qui comperta iuvenis

Udtria, suscepit eum in nuraero rainistrorura, deinde

ricium praecepit esse filiorum '; raox etiam succeden-

is prosperis», commisit ei vices praefectorura •*. In

1)U8 ofticiis strennue administratis, dicitur raanentes suos

furto [in iudicium*] dehitos, data sententia simul om-

- dampnasse ad mortem. Cuius novitate facinoris et

• carus' in populo et clarissimus deinceps factus est

.alatio. Postquam vero ducatura iSaxoniae meruit, iudicio

ei iusticia gubernavit provinciara, et in defensione eccle-

siarum sanctarum studiosus permansit usque in finem. Nam

et Bremensi ecclesiae ac matri Hanimaburg fidelis extitit ac«

devotus, multa bona faciens in fratres et in omnes Saxo-

niae congregationes.

9. Igitur tali viro** piissimus rex et archiepiscopus »6i. Ang. noster vices' suas in hac regione commendantes, in Itaham discesserunt''. Ubi rex habito concilio episcoporum, lohan- nem papam, cui Octaviano cognomen tura erat', raultis" usatum criminibus deponi fecit, quaravis absentera, nam ;i iudiciura subterfugerat", et in locum eius protumo Lfuunera ordinari p. A quo' ipse mox coronatus, imperator et augustus a populo Romano consalutatus est, anno regni<» 96i. 28 ^, post coronatum Komae Karulum' 15.3*. Eo terapore iraperator cum filio • ouinquennium » in Italia commoratus ', filios Beringarii* debellavit Romamque pristinae reddidit libertati*. His diebus annisque totidem noster archiepi- scopus, apud quem surama consiliorum pendebat", in regno"

«) patribu* 5. b) «Met add. 8. 3. 4. c) cnria 4. d) praefecturae 4.

•) is iadirinm lUttt 1. in indicio Jlelm. l. l. f) charat 5. clsms 3. f) et t.

fe) rlri >'. i) rifM &. k) deceMemnt 3. 1) cni Octaviantu nomen entt 4.

m) mDltii 4. 4mM 6. n) declinnverat S. S. o) Jta I. HelmoUut. l. J, e. 10.

promptnm i. 3. 4. premtam Alhert. Stmd. «. 961, mM ez conitetura Beitueeii Itgtbatwr: promotnm. Ctrtt protas Hetmm ett fro frototerimiario, c«mm« offieium JAontm eonMat Itnui*— r. Contin. Stfimom. «. 99S. Limdprtmd L VI, e. 11. p) ord. preeepit4. q) tni addit 4. r) Knrotnm 4. ■) in I. per qoinqnenninm 4. t) Beren-

rmrii >. 3. S. u) rernn 1.

l)Wilhelini, at Tidetnr, et Ludolfi. 2) auccedentibut protperU. Ita et 1. III, c. 11. 58. 3) Constat Ottonem imperatorem Romae a papa lobaone XII. coronatnm esse a. 962, Febr. 2, hanc vcro depositam ense et protoscrioiarium Leonem in eius locum eleetnin a. 963, m. Movembri. 4) rectiuB anno regni 26. 5) rectius anno 162.

6) Otto II. nonnisi in tertia expeditionc Italica a. 967, Octob. Italiam intravit. 7) rectins per quadriennium, scilicet ez fine anni 961 us- (lu» ail initiom anni 965. 8) prigtinae reddidit libertati. Conf. 1. III, '■. I. I, c. 13. 9) In charta imperatoriH a. 962, Oct. 6 appellat .'iim fummum regnorum nostrorum conailiarium. In alia a. 965, ian. 6 inter dilectissimos consiliarios recensetnr. V. Hambarg. U. B. p. 46, not. 2, Stnmpf 317.346.

48 M. ADA>11 0E8TA

Italiae conversatns est, non spontc, inquam, sed quod a reeam latere divelli non potuit. Ingens lucrum de pere- gnnatione sua Breniensi ecclesiae paravit. Tunc enim coUegisse traditur patrocinia sanctorum, quibus nunc et in aevum hoc triuniphat nostrum episcopium. Fertur eins populus itaque non fcrens diutumam * boni pastoris abten- tiam, nuntiis et littoris metum ingcrcntibus tandem effecisse,

•p. S09. ut 8uum grcgem visere*' dignaretur. *Cui etiam venienti perhibent suos et extraneos itincre tridui occurrisse, prae gaudio flentcs, ct qua8i<= alteri lohanni*' clamabant, dicen- Br. M.tu>. jgg. «Benedictus qui venit in nomine Domini'.

**• '■ 10. Reversus er^o in patriam archiepiscopus , sicut

audivimus et cognovimus ct patres nostri narravcrtmt nobis*, duxit in comitatu suo Bencdictum, papam ordinatum, sed tunc' ab Ottone» deposituni ••, qucm ilic* in Hamma- burg custodiae mandarii' pracccpit, archicpiscopus vero raagno cum honore dctinuit' usquc ad obitum eiua. Nam vir sanctus litteratusque fuisse dicitur, et qui dignus apostolicae sedi" videretur", a populo Romano nisi quod per tumultum electus est, expulso eo, quem ordinari iussit* imperator. Igitur apud nos in sancta conversatione vivens, aliosquc sancte vivere docens, cum iam Ronianis poscen- tibus ab caesare restitui deberctP, apud Hamnmburg in pace quicvit. Transitus eius quartoi Nonas lulii conti- gisse dcscribitur'. [Praepositus illius tcmporis Bremae claruit Eilhardus, vir spontanea paupertate clarus', et custos regulne eanonicne. Tuncque* scolaa ecclesiae flo- rentissimo studio rexit TiadhelmusS qni erat ex discipulis magni Octrici Magdcburgensis"* «]».

11. Archicpiscopus autem reliquias sanctorum mar- tyrum, quas ab urbe Koma* deportavit', roagna per parro-

•) dlnurnain I. b) rcTiaere >. S. 4. r) M cmL 4 hmm «• Ufmmlmr: m Ut«r« non polerat, nnd« m*fnnm MclMiM som InenuB yftniTll. Tom ••nriorom, qalbn» nnnc «1 in Mvam hor trioiBpbM •plaeoplu», pMrodala Mll«(laM lr»dllar. PopaluA iU<iao boni pMlorit dintaraMii gt^ritmt fercM ■>H«Hw, •■»• rii« et liuri» melam inforeatibna, t*ndMi ut mbb r*TUw«l •!«(•» •^Mataiw rnr»vii. Oni eUMn dMna Ml pabrUm «Mlmtt, lotM staial yopalM, •( «attraMl ram ipeU, lUnerc Iridni oecnrMatM, «t ptM §uM9 iMtM, «Mal. 4) Ikt t.

Ctirtoto S. •) •lent — aobU Awml 4. f) tue dmt 4. It«m S. S. () te-

p«r»tor^ «UA 4. h) d«pnUam 4. I) UU Jmt M. f. k) auMMlyMl 4.

I) •«» «Ml t. tiL a) apoatolira ••d* t. a) vid*t«r S. o) pwpft 4. p) dobnUMt 5. qf^Uu trM«llM III. 4. r) Qno In Umpor* B. e. B. v. •. p. «. •Mlooi^ prvpooitaa 4. •) Tunr ot 4. t) TyadheUnM t. S. •) ««I AMnit

m. (>. >Urlia>nr( dl*«lpaln« 4. v) CM* jmcIiim 4mmi 1. w) Roim 4mm M. F. a) poriKvlt 8.

1) Conf. lUmbnrr. U. U. o. 4S ibiqoe noUm 9. S) Archi-

•piteepas lUr^«biiff«a(ia tltctiM obiit 981. D« qtae vUI* plwa apad Tltetaianui Membttrf . tt RielMnu».

HAMMABUBO. tCCL. PONTIF. LIB. II. 4»

iiias suas dili^entia distribuit. Antecessores ' 8ui Deo scrvientium animarum quinoue coenobia fundaase dicti Miut''. His ille sextum adclidit apud Hesilingun'* ', ubi iiobilissima virgo Christi Wendilgart et pater eius Haldo* ' nniine, totum Deo et saneto \ ito martyri* patrimoniura

lum' offerens, magnam virginum turmam congregavit *.

'•ptimam congregationem in Frisia RipesholtK*» fecit sanc-

rum virorum de praedio et oblatione quarundam tidelium*» matronarum, Keingord* et Wendilae^, ubi reliquias sancti locavit Mauritii', et alia alibi. [Hae sunt reiiquiae sanc- torutn. i|Uas doroinus Adaldagus ab Italia portavit"': cor- i'<.ru" (Juiriaci et Caesarii, item" Victoris et Curonae, Feli-

is et FelicianiP, Cosmac et Damiani.ji

12. Cumque sanctus pontifex omnium ecclesiarum suarum patcmam, ut apparef, sollicitudinem gereret, xeno- dochii Bremensis dicitur magnam habuisse» curam. Quod ipse' multo maioribus auxit reditibus, quam antecessores eiu.s: adeo ut praeter hospites, qui frequenter suscipieban- tur, cotidie pascerentur in hospitali pauperes" 24. In quo niinistfri" tiil' !i<simu8 extitit Libentius, quem secum duxit ab Iialia ixuuitfx*.

13. Ipso tempore magnus Otto, subiugatis christia- naeque fidei copulatis Sclavorum gentibus, inclytam urbem Magedburg^ super ripas Albiae fluminis condidit, quam ^clavis metropolem statuens, Adalbertum, sumroae sancti-

itis viruro , ibidera consecrari fecit archiepiscopuro. Is prirous in Magedburg ordinatus, 12 annis strennue ponti- ncatum adroinistravit roultosque Sclavoruro populos* illey praedicando convertit. Cuius ordinatio facta est anno irope- ratoris* et nostri archiepiscopi 35, et sunt anni' post ordi- ses. nationem sancti Ansgani 137*.

a) Kaid aDt«c«MorM 4. b) fKncUrunt 4. c) Healinge 4. BMiHiigan S.

>^atilin(im S. d) Habdo 8 S. Haddo 4, quod rtctnu videlur. e) martyri dettl

i. 0 nuam dtm S. g) Ripe«l)oIt d«t*t t. S. 4. b) nobiliam 2. 3. 4.

Keinterb. i. S. k) Wendele 5. 1) Mnctornm loc«vit 2. 3. 4. m) qau

ftb Italia arrbiepi*copDs deportavit 4. n) videliret addit 4. o) item dtttt 4-

p) Feliriane S. 3. q) Uncit inelusa dttumt 1. r) at apparet dt*unt 4.

i) Br«uien«i« m. hAbait 4. t) ctiAm 4. a) XXIV pAupere* 8. 3. in b. XXIIII p*ttp. pMr. 4. t) pontifex dttt 4. Libentioi pontifez, q. f. d. •. I. S. 3.

w) Mafedbnig 1. MAgdaburK 4. tt ila in/ra. Medenburg S. x) popalomm 1.

pnlo h. y) UU 4ftt 9. 4. i) aaai d««M 5.

Hesslingen distat dimidio fere milliario a monaserio Zeven. Cf. Ann.

tad. a. 1136. 2) V. Tbietmanim 1. II, c. 26, 3) sc. Reepsholt

: pago Ostrinfpae et praefecttira Friedeburg. V. privilegium Ottonia

I. a. 983, lan. 9. Hamburg. U. B. I, n. 46, Stnmpf 849. 4) Rec-

Hixisset Adamu«: regU. 5l Ordinatus est Adalbertus uon

•71, ut Adamtu autumavit, »ed anno 968, obiit ver post anooe

,., ,,. o«i \- \„„. Hildcsheni.

4

*p. sio.

M M. ADAMI GESTA

14. •Magedburgensi» archiepiscopatui'' subiecta est tota Sclavonia' usque* Penem fluvium. Kpiscopatu^ suf- fraganei quinque, quorum Mersiburg* et ('iscia' super Salam Humen condita, Misna vero super Albiam, Brandan- burg» et Hevelberg*' interius vadunt. .Sextus episcopa- tua' Sclavoniae'' est Aldinburg'. Eum, ouod' vicinior nobis est, imperator Hammaburgensi archicptscopatui sub- iecit, ibique archiepiscopus" noster primum ordinavit episcopum Euraccum* vel" Egwardum*, quem latine dioi- mus»* Euagrium.

15. Kt quoniam occasio se locorum praebuit, utile videtur exponere, quae gentes trans Albiam Hammabur- gensi pertinentes sint dyocesi'. Haec clauditur ab occi- dente occeano Brittannico'", a meridie Albia flumine*, ab oriente Pene fluvio', qui currit in mare Barbaruro, ab aquilonc vero P^gdore" fluvio, qui Danos dirimit a Saxoni-

s«boi. 12. bus*. Transalbianorum* Saxonum populi simttres: {-rimi ad occeanuin sunt* Tedmarsgoiy, et eorum ecclesia iiiat< r in' Melindorp"*'; secundi Holcetae'», dieti a silvis quas accolunt; eosSturia<= flumen interluit**, ecclesia Scanafeld**; tercii et' nobiliores Sturmarii dicuntur, eo quod seditioni- bus ea« gens frequens'' agitur. Inter quos metropolis Hammaburg caput extollit, olim viris et amiis potens*, agro et frugibus felix; nunc vero ueccatorum vindictae patens, in solitudinem redacta est. Lt quamvis' decorem urbis amiserit, vires^ adhuc retinet roetropolis, viduitatis

Schol. 12. Sturmarios alluit' ab oriento Bilena" flavioj , qni mergitor in Albiam flaTiom", sicut ille snperior. i2. 4. 5. €k'\

*) aatam a<M*l 4. Magadborgenii 6. bi epi*co|>*tui 1. <; .n,..„u,« i. i.

M«|Hiw. d) ad aMunt i. t. e) Mertburf 4. 0 Ty«ela S, «M M 4m«<.

Oiela 6. g) Brandlnbargb 9. Brandenbart 9. 5. h' nprotberfh t. Haral-

blerr 9. HaTelbert 4. Herelbnrg &. i) epUcopaa 9. k . 1. I) «laMB

qaU 4. m) arcblepiaeopatai 6. n) ila t. Carar. >. Awwai t. 4.

0) Edwardnm f. 3. 4. p) Lmtini dlrnnt 9. q) Hanu • c.-<!f.lr per. tlnentei tlnt parroebie 4. r) BrinlAnniro 1. Brittanleo <. itsMr: li. -v :: >4. •) Ravio I. 9. 4. t) flnmlne 1. d. a) Rfodorc 5. \' .sa\"iiiii ' » A:.jue •ddil t. x) «ant J««*t 4. y) Tb«dmar«lcon«« t. Thl»imAr>ir<>i 4 Thlclmart- gol 9. Tbiedmarvi 9. «)aatartB <<«««*l4. a) Mlllndorp 3. Milindrop i. Mit<llnlborp4. Malimdorp M. b) Holmia* t. 6. «catte t. Olc«lae 3. HoImU * ii..itr.ii ', c) Stlrlha 9. d) laMrtlait t. S. 4. qaoraa atUU 4. e) 8cM«r«ld 3 8eon«nf«ld 4. 0 <iai «t 4. g) tlla 4^ b) ftaqaeater 4.

Indlrlo *mUU mMit 4. k) tomaa mUM 4. I) afllait 5. m; IlilrnA I

a) flam«n 4.

1) OldeDbor^, arba Wagriae. S) Nomen illad ridetur «fae ETnieraa, Erracama (Kbrach«r\ qaod Eua^o meliaii reapondet. Le^ritar tamen pro eo Kreraco* Annal. Sax. «. 972. Apod Helmoldum 1. I. cap. 12. 18. ftodit ille Ecwardoa. 8) lleldorf. 4) Sebtfnef " •* mrmU. Virgil. Aen. I, &81.

HAMMABURO. ECCL. PONTIF. LIB. II. 51

«nae dampna consolans in provectu* filiornm, quos pcr tam septentrionis latitudinem suae** legationi^ cotidie . iiiet accre8cere. De quibus ctiam tam laeta** clamare videtur: 'Annuntiavi et locuta* sum, multiplicati sunt super p»«iin. numerum.' *"' ''

]f>b. Invenirous quoque limitem Saxoniae, quae' trans Albiam est, praescriptum a Karolo et imperatoribus ceteris, ita se continentem. Hoc est ab Albiae ripa orientali usque seboi. is. ad rivulum quem Sclavi Mescenreiza vocant, a quo sursum Hmes currit per silvam Delvimder» usqne in fluvium Del- mdam'*'; sicque pervenit in Horchenbici'*» et Bileni- i riiic:^''; inde ad Liudwinestein'* et Wispircon ■*' * et lli:. i.i<^"'« progreditur. Tunc in Horbinstenon®*' vadit usqueP in Travena"» silvam», sursumque per ipsam in Bu- lilunkin'**; mox in Agrimeshov »••<», et recto' ad vadum, quod" dicitur Agrimeswidil ^* ", ascendit. *Ubi et Bur- *p »n. wido ** fecit duelium contra campionem Sclavorum, inter- fecitque eum: et* lapis in eodem loco positus est in me- moriamy, Ab eadem igitur aqua sursum procurrens ter-

Srftol. 13. Travenna flumen est, qnod^ per Waigros* cnrrit in icare Uarbamm, iuxta qnem flaviiun mons nnicas est Albere'' et<^ civi- tM Liabiee'. (2. 3. 4. 6.)

prov«nta S. profecta 2. b) «na 1. c) lefaUone 1. 6. d) Uun Ueta

.iui S. S. tam dtft 4. e) locato* t. 3. 4. f) qai 4. g) Delunder 3. Del- vundM M. r. b) Delnudain 3. Dnlwndam 2. i) Horcbembiri S. Horcbem-

b«k€ i. Hwll— blct 3. k) Hylemcpring %. Hilimpring 3. HellmiprinK 4. Hei-

Uacprtec 5. H*iUa««prin« M. F. 1) Laidwlnestein 2. Ladwinettein 4. Zindwin- tHmn 3. m) Wil^ireon 1. 6. WUbircon 4. n) Hyrxinr i. 3. Hirzing 4. Ha-

■iae 5. o) iia 6. Horbistenon I. S. 4. Harbistenon 3. p) niqne deeM 5.

q) TraTennam t. 3. 4. r) Bnliluncbin 3. BalUnnken 4. •) Crimeeon 2. 5.

Crimetoo 3. 4. t) recte 2. 3. 4. n) qni 1. 6. t) Afrimeswidel 3. Asrimes- nedel 4. w) Bnrfwido 2. 4. Byar^ido 3. x) et iImM S. y) nbi et Upis

moDumeBtBm positus eat 4. s) fluvins est, qai 4. a) Wafros 4. Unfroe t.

.\Iber . . ciritJUis Livbice 6. L«ftHdum: Alberc. De qno monle pottea Sefeierg nitnfnpato r. HelmoU. l. 1. Albere 2. 3. 4. c) Ua correxi; eet 2. 3. 4. d) Ln-

berke 2. Liubeke 4. Lnibeke 5. Laitl>eke M. F. In cod. 3. koe tdkoUon Ua UffUur: TravenB* flnTias est, prope quem condita est Libjrc dvitas.

die Delvenaa. 2) rivalas iaxta Hombeck in parrocbia Breiten- felde. Si fons rivali qai hodie die Bille vocatar. 4) fortaase

Steinborst. 6) Wesenberg, villa parrochialis prope Travenam.

6) Bimeze sive Bisneze, bodie Bissenitz, rivalas qui limitem constitait possesstonom monasteril Reinfeld. V. docamenta a. 1163 et 1189 •pod Hansen, Nachricht von den Holstein-Pionischen Landen p. 110. Mergitar in lacnm iaxta Prohnsdorf. 7) fortasse Garbeck, qni rivn-

los iaxta Gaissow in Travenam mergitor. 8) Travenhorst. 9) Blonk, villa parrochiae Segeberg, in ripa orientali Travenae. 10) Tense-

beck. Conf. Helmold I. I, c. 57. 63. 11) hodie der Stocksee.

▼. Dankwerth, Landesbeschreibang der Herzogthiimer Schleswig and ' Istein.

4*

6S M. ADAMI OESTA

minus in stagnum CoUe' vadit; 8icquc ad orientalem campuin venit Zuentifeld*, usquc in ipsuni flumen Zuen- 8«boi. 14. tinam, per quem limcs Saxuniac usque in pclagus Scytbi- cum ct mare quod vocant* orientale delabitur.

16. I)e ooiufl frcti natura brevitcr in Gcstis Karoii mcininit Einbardu», cuni dc bello dicerct Sclavanico '. 'Sinua', ait, 'quidain ab occideutali occeano versus orientem'' porrigi- tur, lonfijitudiuis quideni incompcrtae, latitudinis vero, quac nusquani centuiu luilia*^ pasi.suum exccdat*', cum in multis locis contractior invcniatur. Hunc inultac circumsident na- tioncs, Dani siquidem* ac Sucones, quos Nortmannos' voca- mus, ct septentrionale litus et omncs in eo insalas* tcnent. At** litus australe Sclavi ct aliac diversae incolunt nationes. inter quos vel praecipui sunt, quibus tunc a rege bellum' inferebatur, Wilzi, quos illc una tantum et quam per se gcsserat, cxpeditione ita contudit'' ac domuit, ut ultcriuB impcrata facere niinime rennuendura' iudicarent'.

17. Haec ille. Nos autem, quoniam mentio Sclavorum toticns" incidit, non ab re arbitramur, si de natura et gen- tibus Sclavaniac Iiistorico aliquid dicemus" compendio, eo quod Sclavi eo tempore stuaio nostri pontiticiH Adaldagi nan^antur ad christianara reli^ionein fere oinnes conversi*.

18. Sclavania igitur, ainplissiina Germaniae proviutia, a Winulis* incolitur, qui ojiin dicti sunt Wandali. Decies maior cssc fertur p, quara nostra Saxonia, praesertim si Boe-

Schoi !.'>. miam et eos qui trans Oddarara'» sunt Polanos', qoia nec

Sehol, 14. Zuentina' fliiTiuR currit a lacu, iii quo Plonte' civitaa slta est. Inde per saltnm vadit Isarnho " merjntnrque in * mare Scythicum^. (2. 8. 4. 6. 6.)

Schol. 15. Trana Oddoram' fluvinm primi babitant Pomerani, deinde Polani, qai a latere babent hinc Pruzzosr, inde Bebemos>, ab oriente Ruzzos*. (2. 3. 4. 5. 6.)

•) dlcltur 4. b) d*ul 4. c) milU rf«M< 1. c t;. d) oxrcdit 1. ■) qaid«B

S. 3. 4. 0 Nordmannos S. 3. 4. g) liualant 1. h) Ad 9. 6. i) Mlnm « r««« 1. k) conlulit 1. S. 6. Jta «l cetM. nonmuUt /MMAarrfi l. l. I) r*na«a- dnm 9. 4. m) tocloa 8. tocln* 1. a) dicAmut 3. 5. o) Ad«ld«(i •<> rh- t •Int o. r. conTonl 4. \>) dieitnr 5. q) Oddor*m t. 4. «m]nm. r) PoImm* 9. •) LleaaaB* S. t) Planio 2. Plinne 3. Plone 4. u) laatako t. v) iBqa* &. w) noB longe ab oppido Kyl ad>lii Undtn^ntfitu. /m t«d. t hmm «■ Itfmimr: ZaenUna flnvlu* orltnr a Uca. in 1100 cWita* PHbm alU Mt, M Mftltar la ■wro acjrthleam. x) Odderam i. Odoraa 5. y) ProalM S. iMtbMit Praxalaao* 3. a) Boamo* 4. a) Rnalo* «. K<r«a : Indo .- Ratsot imma S.

1) laeiM Plonenaia, cuius nominis Teatigitun manet in villa KolIQbbe. fl) bodie Bombaft, r. Helmold. 1. I, e. 94. 8) cap. 1?. 4) Wiuu- lomm nomen »v. infra c. 19; I. IV. c. 13) aliis sci coaevis

aen anti.jniori».n^ plauo tneofrnitum. Winili vero de 8« > •*greaai,

PO'* '< (licti, teste Paulo Diacono (Hi»l. Laugobard

!• ^ inimici Waudalomm; Ilelmoldns vero (l. I, c. 16.

19) \Viimk> .Mvi Wiuethos eoe appelUu VoUaa ct Vinedaa bene distiuxii cnrmcn AiigloaaxonietuB de poetM poregrinationius.

HAMMABURO. ECCL. PONTIF. UB. II. M

habitn nec lingua discrepant, in partein adieceris Sclavaniae. Haec autem regio cum sit armis, viris tt frugibus opulen- tissinia, fimiis undique saltuum vel terminis fluminum" clau- ditur. Eius latitudo ost a meridie usque*» in boream, hoc est ab Albia fluvio usquc ad mare ijcj^thicum. Longitudo autem illa videtur, quae initium habet ab nostra Hamma- burg^nsi parrochia et porrigitiu* in orientem, infinitis aucta spatiis, usque in 15eguariam«=, Ungriam et'' Graeciam. Populi bclavorum « multi, quorum primi simt ab occidente conhnes Transalbianis Waigri', eorum civitas Aldinburg* maritima. schoi. le. Deinde secuntur Obotbriti ^, qui nunc • Reregi ■• » vocantur, et civitas eorum MagnopoUs*. Item versus nos Polabingi, qnorura civitas Razispurg*. Ultra illos sunt Lingones"»*' et Waniabi"-*. Mox haliitant Chizzini» et Circipani», 'quos a.^«>>o' >'• Tholosantibus ' et Ketheris**» separat flumenP Panis'', et ci- •"•"-• vitas Dimine. Ibi est terminus Hammaburgensis parrochiae. ^^Miit et alii Sclavaniae' populi, qui inter Albiam et Odda- II degunt, sicut Heveldi», qui iuxta Habolam' fluvium

Schol. 16. Aldinborg ciriUs magna Sclavoniin, qoi Waifri dican- ter, sita est ioxta mare, qaod Balticnm sive Barbamm dicitnr, itinere die . . ab Hammaborg. (6.)

SchoL 17. Chizzini" tt^ Circipani cia Panim flnvinm habitant, Tboloaantes et * Rehtarii ^ trans Panim fluvinm ; bos qnatuor popnlos a fortitadine Wilzos appellant vel Lenticos*. (2. 3. 4. 6.>

ct •umtBam t«rminiJ S. 3. 4. b) luqne 4*«tt S. 3. 4. r) BeagnariAm i. Beoftuuiam S. Bnlfariam M. F. d) vel 6. e) ifitar Slavomm •nnt 4.

f) Vafri 9. f) Aldenbnrf 5. h) Obotriti 3. i) nnmero 2. 3. «Itero nomine 4. k) Kericl S. 1) Rasiabnr^ S. Rasiabnrf 3. 4. m) qno* Lingones tont 4. F«MiM« Linfones m coA. 1 mtf^r^eriftmm «•(.■ vel lonoge*. Cod. 6 UfH: I>inoffe«, «■■ tmf^ieriftum *M rel Linfonee. n) Wamahi i. S. 4. o) Reterit S. 3.

RatbArit 4. p) flnvin* t. 3. 4. q) parm* 2. r) SlaTomm 3. 5. «) Yoci Hevddi 1« eoid. 1. 6. «itptrMri^MM tM: vel Herali. ha et A*%. Sajro a. 983. t) Ualiolam t. 4. Haloam 3. Hailnm lutyieatur rtB. a) Cbyxini 2. t) vel S. 4. w) Retbarii 2. 4. z) Lenticios 4. /n coJ. 3 Ikaee ita Ufuntur: Hi qoa-

taor popnli Tbolotantes «t Reteri, Cblsini et Circipani, dicti «nnt Wilsi Tel Lentici a furtitndiiie.

1) itH dicti Adamo, nt videtnr, de emporio eomm Reric, de quo v. Ein- hardi Annales ann. 808. 809. 2) Meklenbnrg, nunc villa, paulo infra Wismar. 3) popolus qnondam latins difFusns, qui vero tempore Adami, cnitu verba cnm Helmoldi 1. I, c. 2 snnt conferenda, in terra dicta Linagga, cnios civitaa erat Pnttlitz, inveniebatur. 4) sic dicti a finvio Wamow. 6) qaomm nomen a8.4ervatnr in villa Kessin prope Rostock. 6) ad ripnm fluvii Peene occidenulem usque habitantes.

7) circa flaviiun et lacnm ToUense in confiniis dncatnum Megalopo- lensium Schwerin et Strelitz, 8) in praefecturis Strelitz et Stargard in dncatn Meklenburg-Strelitz. Vide Lisch, labrbiicher des Vereins fur Meklenborg. Geschichte T. III, p. 1 sq.

§4 M. ADAMI GE8TA

Bont* ct Doxani''*», Leubuzzi'*», Wilini"*-» et Stoderani* ciun multia aliis. Inter quos medii ct ^otentissimi oinnium Bunt Retharii*, civita« eorum ^iilgatissima Rethre*, sedes ydolatriao'. Templum ibi mafnum conBtmctum est demo- nibus, quorum princeps est* Kedigast*. Simulacrum eius auro, lectus ostro puratUK. CivitaB ipsa novem portas^ habet, undiquo lacu profundo inciusa, pons ligneus ' transitum praO' bet, pcr qiicm tantum sacriiicnntibus aut responsa petentibiu via conceditur. Credo ^. ca signiticante causa, quod perditas animas eorum, qui ydolis ser\-iunt, congrue

*no>nes Styx intcrfusa cohercet' '. Ad quod tcmplum ferunt a civitate Hammaburg itcr e-<.'^' quatuor dierum.

19. Ultni Lcuticios', qui alio nomine Wilzi dicuntur, Oddara flumen occurrit, ditissimus nninis Sclavaniae regi- onis". In euius ostio, qua Scyticas alluit paludes*, nooi- lissimn eivitas lumnc"-' cclebcrriniam prnestat stacionem barbari» et Graecis, qui sunt in circuitu. De cuius praeco- nio urbis, (}uin mngna quacdam et vix credibilia recitantiu*, volupe arbitror pnuca inscrere digna rclatu. £st sane maxima omnmm quas li^uropn clnudit civitatuni», quam incolunt Sclavi cum aliis gentibus, Graecis et barbaris. Nam et ad- venae Saxones parcm eohnbitandi legem acceperunt, si tamen christinnitntis p titulum ibi morantes non publicavcrint. Omnes enim adhuc pnganicis ritibus obcrrant ">, eeterum ' moribus et hospitalitate nulla gens honestior aut benignior poterit inveniri. Urbs illa mercibus omniimi septentnonalium na- tionum locuplcs, nichil non habet iocundi aut rari. Ibi est

ft) •aat 4ttit t. 3. A. b) Doxun 4. 7>a «t MmoU. l. I, c. t. r) L«nbaii S. Llnbniii 4. 4) Voei Witini i» todd. 1. 6. tuTfrteriptmm Itfitmr: v«l Walanl A« tt Ann. Sa»o t. l. •) Rethull S. 0 IdoloUtriM 6. () t* ****» 9. 4.

b) porto* 1. pnrtct notavU M. i) Uncnena 1. k) Hoc oo %, Hm •• t. 4. I) LenUco* S. S. 4. m) ScUvanirao >. 3. 4. relifionit t. a) UIbbo «ir 1. Ann. 8. Viian^ 6. Bnmna S. 4. «Mftr. Innnme t. Inlinnm &. mmfn. o) maxlnM oaalnm qno* nb Inrapn rlandlt elrtutuam 1. p) mltnm toI mdHt S. iQ th- •mat M. r) maioribus addil S.

1) iaxU fluvium die Domc. Eorum ciritM Wittatook. 1) prop« Odenun flaviam, ubi ciritM Lebos, meridionaleiii pwtcin t<»«iu mar- chiae Brandenburg. 8) Wilini fortaMe idem qai Widokindo 1. III, e. 9 dicantur Vuloini. Populus, qai Velna dicitor, oooirrit otiMB ia eannino Angloeaxonico •upra laudato. 4) Stoderaai ia tona BatoI- laod. V. Aan. Quedlinb. U»7. Tbietmar I. IV, e. SO. HolMold 1. I, c. 87. 88. 6) iaxta villam Prillwits propo Noa-8tr«iilB. •) Do tomplo RedifMt v. Thi«tmar. Merteborf. 1. VI, o. 17. HdaoM. L I, o. S8. 6S. 7) Virg. Acn. VI, 489. 8) i. o. mara Ballleui (v. iafra I. IV. c. S0>, quod aupra cap. 18 mwo SvyfMtmm iieoUtv. 9) prope arb«m Wollin.

HAMMABUBO. ECCL. PONTIF. LIB. II 65

' 'lla Vulcani ', qiiod incolae Graecum iffnem vocant, de quo i.ini mominit feolinus». Ibi ceniitur Neptunus triplicis na- uirae: tribiis enim fretis alluitur illa insula, ouonmi aiunt ununi (vsse viridissimae speciei, alterum subalbiaae, tertium ' motii furibundo perpetuis saevit temj^estatibus. Ab illa'» civitiitf brcvi remigio traiicitur, liinc ad Dyminom* urbem'' quao sita est in hostio* Pounis fluvii, ubi et Runi' habi- tant'; inde« ad Semiand provincian», quam possident Pruzi''. Iter' eiusmtxli est, ut ab Ifammaburc vel ah^ Albia flumine scptjmo' die per\'enia8 ad lumno"' civitatem uer tcrram; nam ■ j>er mare navim ingroderis ab Sliaswig vel Aldinburc, ut pervenias adlumne". Ab ipsa urbe vela tcndons quarto-'p- 3is. decimo p die ascendos •« ad Ostrogaixl ■" Ruzziae ». * Cuius me- tropolis civitas est Chiv^''*, aomula 8cepti'i Constantino- politani, clarissimum decus Graeciao. Sicut ergo praedictum est, Oddara flmnen oritur in profundissimo saltu Mara- Sfhoi. is. honmi "• *, ubi ot Albia noster'' principium sortitur, nec longis ab invicem spatiis, sed diverso* cummt meatu. Alter enim, id eat Oddara, vergens in boream, transit per medios Winu- lorum populos, donoc pertranseat usque * ad lumnomy, ubi i' lanos dividit a Wilzis. Alter vero, id ost Albia, in un* ruens, primo impetu Hechemos" alhiit cum Sora- in.- . iiifilin t U1-8U paganos airimit a Saxonia, novissimo alveo Scho». i .

Schol, 18, Marabic gunt popali Sclavorum, qui sunt ab orieute Rebemorum «•, habentque in circuitu binc Ponieranos et Polanos ', inde ' iigro.'» et crudelissimam gentem Pescinagos ^ qui humanis camibu» scuntur. (2. 4. 6.)

Schol. 19. Sorabi sunt Sclavi, qui campos inter Albim et Salam interiacentes incolunt; suntque eis contermini fines Thuringorum ac ixonum. Ultra Aram fluvium* alii Sorabi commorantur. (6.^

a) dtttt 8. S. terciui vero 4. b) «utem addit 4. e) Diminem 3. 3. 4. Demi- nem i. d) rcmigio ad urbero trahuntur U. 2. 8. 4. e) ostio 8. 3. 5. 6.

f) Rhnni >. 3. 4. g) ibi 2. S. 4. b) Pruzzi 4. navigatur addunl 2. 5. i) item 4. k) kb dettt 5. I) VIII. M. F. m) ila hie 1. 4. lummem 2. lumnoe 3. lulinum &. Uimne 6. n) «i addunl 9. S. 4. o) pervoniai lumnem 2. 3. 4. luminem 5. p) XLIII. M. y. <|) Iia 8. 4. Ann. Saxo Mcendens 1. 5. 6. Mcendis 2. r) Ostr*- {r*rd b. Oftrogord 3. s) Rusziae 2. 4. Ruziao 3. t) Chiwe 6. Chyve 3. Chive 4. I lyve 2. n) M*r«chorum 2. Maracorum 3. Merahorum 4. v) nostra 3. fluvius 4. diversis 6. X) pcrveniat 4. usque dettl 2. 3. 4. y) lummem 2. luminem 5.

:mnem 6. z) ocrumu 1. a) Behemos 2. Bohemos 3. 4. b) 8otrabis 8.

arabis S. c) Mararbi 2. 4. d) Boemorum 4. e) Poldano* 5. 0 Poa-

iiagos 4. PosUoagos 2. 5.

1) Olla Valcani Gregorio M. (Dialog. I. IV, c. 30) dicitor Vesavius, i!i quem anima regis Theoderici proiecta e»t. Cf. de boc loco Arcbiv T. VI, 814 sq. 2) Solinus c. 6 de Aetna loquitur, qui est sacer

Viilcano. 8) qui insulam Riigen inhabitabunt V. infra I. IV, c. 18 '. Schol. 117. Kuani audiunt apud Widukind. 1. III, c. 64. 4) Kiew. b) MHhren. 6) die Ohre.

56 M. ADAMI 0E8TA

HMDinAbiinrciiiein parrocluAm scindens a Bremensi, victor scboL so. ooceAniun ingreditur Hrituinicum.

20. Hacc de HcUvia et patria eorum, quoniam virtute magni Ottonis ad christianitatem omnes tempore eo conversi gunt, dicta sufBciant. Nunc' ad ea, quae post mortem im- peratoris et reliqua tempestate nostri pontiHcis acta »imt, calamum dirigamus'*.

21. Anno pontifieis AdaMa<»i 38.« Otto ni.' ' ij.f-ra- tor, domitor** omnium scptentrionis* nationum, i iVri

•7$. vit ad Dominum, et scpultus est in civitate sua

Cui« tilius'» Otto medianus succeden», per ' -

strennue gubemavit imperium. Is statim Lothario et Karoio, Francorum regibus •, subactisj cum in Calabriam belluin tninsterret *, a Sarracenis^ et Graecis victor et victus, apud

»«8. Komam decessit***. lUi"' tercius Otto, cum adhuc puer esset, in regnum substitutus, annos iJi" forti et iusto scep- trum omavit impcrio. His tribus aeque fortissimis ac iu- stissimis impcratoribus tam carus'* acP familiaris erat !«.nnc- tusi Adaidagus pro virtutis'' merito et doctrinae magi-' ut a laterc eorum vix aut raro divelleretur ', sicut ost»i-

ftraecepta iraperatomm ad nutum archiepiscopi disposita. n quibus etiam hoc est notandum, quod tertnus Otto con- sistens in Wildashusin » praecepta fccit*. Eodem tempore Hemiannus', Saxonum dux, obiens"-*, heredem suscepit filium

Schol. 20. BritUonia oceani ioBala, cui quond^ta Albion nomen (01!, inter septentrionem ot occidentcm locata est, Germaniae, Oailiae, Hispa- niae, maximis Europae partibus, multo intervallo adversa. Habet a meridie QalHam Belgicam, cuins proximum litus transmeantibns apparet civita«, qnae dicitnr Rntubi portus. Hibemia insula omninm post Brittanninm maxima est, ad ocoidentem qnidem Brittaniae sita. Sicut contra aqni- lonem est brevior, ita in meridiem so trans t/lius rines plnrimum pro- tendens usque contra Hispaniac septeutrionalis portnm*. (6.)

a) Hmi« 1. b) r«Umaa dlrigaMr >. S. 4. r) XXX"« vnilM t. 4) dmlaaler S. •) MpiraurtonaltttBi 4. f) MaK«<ilMirff t. Macd*barf 4. MacMarff t. 5.

() Catas I. b) «lua «mWIi 4. i) tr«i>*r«r«t I. k) Sanceals t. F. 1) «I*- mmM 1. ft. m) Hnie 4. ■) XXVIU. i. ». 4. e) efeam h. p) »1 4.

q) pr— al 4. r) rirtatuin X. 3. 4. •) WildaalittMa &. t) ll»rtiBMna« 4.

•) ebedtmu l.

1) Karoloa, reyU Lotbarii frater, dox foit Lotharinfomm. 2; BeUnro, q«od Otto II. a. 074 cnm Haraldo ref* f«s«it, Adamos c. S per con- naitmnu Ottoni I. Tindicavit 8) liedem fere ▼•rbls noster iam

osiM eet snpra o. t. 4) A. 988, Mart. 16—80; 8tiMB|if 9IS ' 5) Hemaaniui diu iam mortuoa «rt anoo 978, Mart 17; ▼. kind. I. III, c. 78. Nterol. I^ild«i»e, LoBoborf. 6) ex BedM hi^ior. •ecl. Aofl. I. I, e. 1.

HAMMABURO. ECCL. PONTIF. LIB. 11. 57

-nnonem*, qui etiam vir bonus et fortis memoratur ', ex- cepto quod (legenerans n patre populuni mpina gravavit Apud Maijodbur^'' quoquo defuncto pontifice' Adelberto*, Gisillmrius'' suicessit in cathedrani*, et ipse' xnr sanctus,

aui novellos Winuloruni* populos doctrina et virtutibua lustravit.

22. Haroldus •", rux Danorum, religione ac fortitudine 8c>>«». tu insignis, christianitatem in 'regno suo iam dudum benigne *?•*>*• suscepit et* constanter retinuit usque in finem. Unde et reprnum suum sanctitate et iiisticia confirnians, ultra mare iii et Anglos suam dilatavit potentiam'. Emund,

fil ', tunc in Suedia' regnavjt. Is Haroldo con-

federatus, christianis eo venientibus placabilis fuit In Nor- veia" Haccon" princeps erat, quem, dum Nortmanni super- bius agentem regno depellerent, Haroldus sua virtute restituit et christicolis placatum effecit "*. [Haccon iste crudelissimus, ex genere Inguar et giganteo sanguine descendens, primua interP Nordmannos regnum arripuit, cum anteai ducibus regerentur. Igitur Haccon triginta quinque annis in regno exaetis, obiit*, Hartildum relinquens sceptri heredem, qui simul Daniam possedit atque Nordraaniam '"• •.] Anglia *, ut

Schoi. 21. Anno Domini 966. Oani ad fidem sunt per Popponera quendAm courersi, qni ferram canders et ignitum in modum cyrotecae formatam, coram populo sine laesione portavit, quod videns rex Haral- dns ', abiecta ydololatria, cnm toto populo ad colendum Temm Denra se couTertit. Poppo autem in epiacopum est promotus^. (4. aecunda moHU,)

•) B. f. tnnm r«li<iait heredem 4. b) Madebnrc 1. Magdabnrg 4. c) Adalbetto 2. 3. 4. d| Gi(bii«ria« 3. GiaiUrtni 4. e) in c&tb. degunt 4. f) et ipM d*»uin S. g) WiAilomm 3. b) Haraldos 3. Mmper. i) tosceptam ntqne 4L k) Erici S. S. 4. I) Sveonia t. 3. 4. *emper. m) Norva^a i. Xordweffia 4. n) Hacon S. Hacqnin 4. §eatfer. o) reddidlt 4. p) «pnd 4. <|) ante a S. Nordweffiam 4. Unei$ intlmm ^tfwU 1. •) autem €uU. 4. t) Haroldnt. 5.

Forte* creantur /ortihut et honu. Homt. carm. IV, 4, 29. 2) Adel-

rtas archiepiscopus obiit anno 981, Mai. 20; t. Ann. Quedlinburg.

. a. Thietmar. 1. III, c. 8. 3) Ipse tamen in Anglia non regnavit.

Emund, filiuR Erici, scriptoribus Islandicis plane ignotns, qui post niortum Biom, filii Erici Emundsson, circa annnm 923, filios hnins Biora Eriksson, dictos Ericnm, cognomine Segersftll (v. infra c. 28), et Olavnm usqne fere ad annum 990. regnasse tradunt. Emund ille for- tasae fuit Biomi frater iunior, cui fratraeles sni iam dicti successerant. 6) Haco ille dictns Bonus, secundum Snorronem per 26 annos regnavit, 6) Nnllus rex Norvegiae boc tempore, nt videtur, iu Dania rcgnaTit Hartildi qnoque nomen apnd alios scriptores non reperitur. Fortasse lamns de Haroldo Grafell scribere Toluit, qni cum ceteris Erici filiis liii snccessit. Haud magni tamen existimo, Annales Stadenses a. 984 bunc locnm excerpendo scripsisse: Haroldum. 7) ex Sigeberti

Gemblac. Chron. h. a.

M M. ADAMI 0E8TA

supra > diximus et in Gestis Anglorum scribitur, post mortem Gudredi* a Hliis cius Anala|>b, Si^tnh*' et Reginold*, per annos fere ceutum pennansit in ditione Danorum. Tunc vero HarolduB Hiring filium eum cxercitu' miait in An- cliam. Qui, subactn insula, tandem proditus et occufos cst a NorduinbriH *•• '.

23. Adaldagus igitur archicpiscopus ordinavit in Da- niam piures episcopos, quorum nomina quidem repperimuH; ad (|uain vero sedem ' Hpecialitcr intronizati sint, haud ' facile potuimus inveniro. Aestimo, ea facientc causa, quod in nidi ' christianitate nulli episcoporum adhuc certa seaes desiguata est'*, vcrum studio plantandae christianitatis quisque in ultcriora progrcssus, vcrbuni Dei tam suis auam alienis communiter praedicare certabant. Hoc hodieque' Daniam per Isordnianuiam et Suediaui facere videntur. I episcopi*' inDaniam' ordinnti sunt hii : Hored*, Li.(t'l;i_ •. liaginbrond*, et post eos Harig% Stercolf, Fol;,'i»ia< i ' '. [Aaelbrecti-',] Merka'*» et alii. Odinkamm* seniorem fenint ab Adaldago in Sueoniara ordinatum strcnnue in gentibus Icgationcm suam pcrfccissc'. Erat cnim, sicut nos famn tetig^t, vir snnctissimus ct doctus in his, quae ad I^ sunt, praeterea nnnntum" ad seciUum, nobilis et ori ;

ex Danis''. Unae et facile barbaris quaelibet* j)otuii dv nostra religione nersuaderc. Ceterorum vero episcoponim vix aliquem sic clnrum antiquitas prodit praeter Liafaagnm Kipenscm, qucm dicimt ct* miraculis celeDrem transmannaT praedicassc» [hoc cst in Sueonia' vcl Nor>-egia*].

24. In Aldinburg ordinavit nrchiepiscopus primo, ut

•) GnBdrmll 1. 6. b) Slrtrieh t. Slcfatrie 8. r) fllian •■«■ ».4. 4) K«rt- httinbrt* i. e) qaM ▼. Mdes i. A. f) hanl I. non 4. g) pro nrm t. S. 4. b) eMet S. faerit 4. I) qae d<««i 4. 5. k) qnl «M. t. S. 4. I) DanU 1. h. m) ■nnt In Hored S. 4. •nnt: nt Hored S. a) SiaMac I. LiaMaffW t. o) 8«- glnbroBda* S. S. Reimbrand 4. Rembrand .^na. Simd. p) rolebralk 4. Foir-

breebl &. q) J**H 1. 5. Adalbrioit S. Adelbrolk 4. AdalbMakt Jm. A*f.

r) Merha 1. S. 4. Anm. Siail. ») Ordlnkamm 1. I) adlmplaM* 4. n) •aat,

iiaaainm vero 4. v) el oriflne Uanaj 4. w) farilo 1. x) eUam t. S.

y) iraM marla t. /m cixi. * A««e <la «• kabmi: Ripeaaem, qal el mlraenii» r«lebri* faenu, at IraMawlaU praadiearii. ■) «el Svooalbae et MorAaMula 4. a) Kord- wtfU S. OlMte tmimn dmtml 1.

1) 8upr« 1. I, c«p. 41. S) V. SimeoD. Dnnelm. n. 894. 3) drcA uinQm 961. Conf. L«pponberg, Oeachicbto ron Oroubritannien T. I, p. 89t. 4) V. anpr» r. 4. 6) Epiccopu* Hariefa itemm occurret loAr* 0. 68. 6) episeopoa Sieewicensi^ «. 984—990, qni oeenmt etUm c. 68 et in chwrta reffU Ottonle II. m. 988, MarU 18, Bam- borfer U. B. n. 50. 7) idem fort«Me epiacopoa SleewieeMie •. 878—984, qni dicitnr Adnldar in Chron. breri Orem. 88. VII. 898. 8) tpiteopiM Sletwiceneie 990—1010. Vid. ibid.

HAMHABUBG. ECCL. PONTIF. LIB. II. 69

dixiinus*, Egwardum* vel Evargum'*, deinde* Wegonem*-», a Ezifonem', quorum tempore Sclavi permanserunt •iani. Ita etiaiu Itammaburg in pace fuit. Ecclesiae in

( "■ ubioue ' erectae sunt ; monasteria etiam virorum Schoi. tt . rum l)co servientium constructa sunt plurima. **'•"*• restis est rex Danonim, qui hodieque' superest, Suein 5; cum recitaret Sclavaniam in duodengmti •• pagos dispertitam esso, afHrmavit nobis, absque tribus ad cnristianam Hdcm' oinTios fuisso conversos, adiciens ctiam: ^Principes eius tem- j r;-, Missizla^**, NaccoD'*» et Sederich*. Sub quibus', in- quit, 'jjax continua fuit, Sclavi sub tributo servierunt'.

2f). Novissimis" archiopiscopi temporibus res nostrae i >aros fractae, christianitas " in Dania turbata est,

divinae religionis initiis invidens inimicus homo •iiare zizania conatus est. Nam timc Suein Otto«, ev. M»tu».

_ni Haroldi, regis Danorum, multas in patrem moli- i^'"-

tii- iii-ilii-. (juomodo eum iam longaevum et minus validum r.gno privant, consilium habuitetP cum his, quospater cius A christianitatem coegit imntos. Subito igitur tacta con- -piratione, Dani christianitatem abdicantes Suein regem con- -tituunt^ Haroldo'» bellimi indicmit. At ille, qui' ab initio nirui sui totam spem in Deo posuerat*, tunc' vero et" iiiaxiino commendans Christo eventum rei, cimi bellum exe- i.ir.t\ armis se tueri decrevit; et qua«i alter David pro-

Sehol. 22. Anno Domini 973. ^ Wencezlaos, princeps Boemiae, a fratre suo Bugezlao, qoi principatam sibi usnrpavit, martyrizatar, pro .110 Deus urbem Pragam, ubi requiescit, multis miraculis illustrat^. J. »f<-nnda mcmuj)

I ■Mrdum 4. b) rel E. itMnt i. r) dein M. F. d) wTgronem 1.

^ vonia 3. taepiut. f) «dhur hodie 4. g) Sven 3. Mmptr. h) duo* de

viji;.U 3. i. i) cbri«tian!tatem 3. 4. Ii) MImIzm 8. 3. Miaixsa 4. 1) Kacbon 3. n>) itaqM uddit 4. atqne F. n) cbri«timno« 1. o) Snen Otto 3. Snenotto 2. 4. p) ct 4**il &. q) bellamqne Haroldo 4. r) qni d*t*t 3. •) posnerit 4. M.

t) tnm S. tt) et iMtt 4. v) exeeraretnr 3. 4. w) DCCCLXXnil. h.

\) Vide supra cap. 14. 2) De Wepone conf. Helmoldum I. I, c. 13. 14. 3) Kzico ordinatus eat a. 984—988; v. Helmold' I. 1. 4) Missizlav, secnndum Helmoldum I. I, c. 13 — !5, filius Billug, princeps Obodri- torum. 5) Nacron vix idem foisse videtur, cuius meminerunt Widu- kind. I. III, c. 60. et Thietmar. I. II, c. 6. 6) Princeps Slavicus buius nominis alibi non occurrit. Nomen ipsnm vix Slavicum videtur, sed potius Nordmannicum, vulgo Sithric dictum. Adamum de fratre Nacconis, qnem VVidukind Stoinef, Thietmar Stoinnegunm appellant, •cribere voiuisse putaverim, nisi Stoinef semper Saxonibus inimicus vixisset, donec ab Herimanno duce decollatas est. 7) Ex Stgeberti Oembl. Chron. h. a. Wenceslaam interfectum itae constat a. 936, Sept. S8. Anno 973 vero episcopatus Pragensis Mt fandatiu.

«0 M. ADAMI GE8TA

ceclens ad beDtiTn, iilintn lugebat Absalon, ma^s dolens illiuB sccitiB, ouam sua pcricula. In ouo miscrabib et plus qtuun civili bcllo' victa est pars Haroidi. Ipse autem vuineratus ex acic iii^ens, ascenBa navi clapsus est ad civitatem 8cU- vonini, (juac luinne* dicitur.

2i'>. A qtiibus contra spcm, qtiia pagani erant, humane * receptU8, po8t aliquof^ dies ex codcm vulnerc deficiens, in confessionc Christi migravit. Corntuj citis^ in patriam rc- portatum ab cxcrcitit, apud Roscala " civitatcm sepultum est m ecclcsia, quam ipse primu» construxit in honore' sanctae Trinitatis. De cuius Hnc, cum istttm pronepotem suum, qui nunc in Dania rcgnat, Sticn» interrogare nialuerim*, vclud altcr Tideus'"'», crimcn avi rcticuit, ine vero parricidium exaggerantc *, *hoc cst', inquit', *nuo<l nos postcri luimus et^

3uoa ipsc parricida suo piavit cxiiio'. At ' illc noster Harol- us, qui popido Danorum christianitatcm primus indixit, qui totum scptcntrioncm ecclcsiis ct praedicatoribtis rcplcvit, ille, inc^uam. innocens vulneratus et pro Christo" expulsus, martyrii palma», ut spero», non carebit. Regnavit aut«-m aimo» qumquaginta. Obitus eiusP in fcstivitate omniuni sanctorum*. Mcmoria citts ct tixoris Gtmhildei apud nos perpctua niancbit*. Hacc in diebtis Adaldagi pontitici« compcrimus facta'", cum taracn cius virtutes exploraro non omncs potuimus. Sunt autcin qui aftirmant, per eum gra- tias sanitatum factas, et tunc cuin adhtic viverct, et post mortem ad sepulcrum cius*, et alia'. [Sermo fratrum est, coecos" frequentcr illuminatos fuisse ef alias* contigissc 'p. 31«. virtutes.] *Ccrti88imum vcro est, cum tam nostro populo quam Transalbianis >^ ct Fresonum genti leges et iura cnn-

•) t» e9d, 1 AtMMM, nlntm lifwiOiw «i( Ininn« «n Ulnn*. 1'. nfr* f. M, •«(. B «< ]i. 55 not. m. Iainn« >. lainnoB 8. lallnam 5. Am». Stmdm». fd. Oniifkwh. lumne. Bmuor. Umme. b) bamnnv 4*m S. 8. 4. r) allqae* I. 4) <i»wrtt. Oaiaa eorpa* In 4. 5. •) Roaebeld t. Roaehlld 3. Roekild 4. I) bww

8. 4. t) 8a«ln 4. Saenonem S. b) velat n. Tydeo* S. 8. 4. i) alt >. 8. k) «t imtt 5. I) Vt 3. m) n r«rno adUu 4. n) fknta t. 8. 4.

0) •p«r*maa 4. p) rontlglt <uU. S. 8. 4. q) Ganhlld S. Onaild 8. «taa Qaa- bild 4. r) faru romp. s. 3. &. •) «t toa — «!«•, p«r — teetaa t. 8. t) «t alU <<««tMW S S. 4. a) «la* vld«lle«t «««oa 4. v) «t 4*m 4. firt^Mstvr «t 8. w) aliwi|a« aaliM mUU 4. V»H» intktm immt t. x) TranaalblnU 3.

1) IMla -• plus juam civiKtt. Lncani PharMl. I, 1. 2) Verbo malU ooiter M(*pta« utitnr pro: libontcr velle, detidemre. Conf. I. III, c. 8. 28. 60. 70. (IV, 46.) 8) Kecttns dixisaet noeter: vtUU aUer Tydidn. 4) h. e. «nygerente, qnod fortMse srribere rolnit Adamos, ••a Titap*- raote. (Ktlain Terba At iUe noater — con/enrfiml 8a«aon{ trlb««M« MM TidcaUir. O. W.] 6) «ono nt Tidetur 985, mo 98«. t. Affoait apod Laogebek, Scripi. rw. Danic. Tom. I. 6) MooiIm ettm dloboa •mortttalibus libro memnriiiram siTo libro frftteraitalia •• HuniMbarfeiuis sen Bremeiuis ivid. infr» Schol. 381 inacHpla ftiiaM Tidenlor.

HAMMABURO. ECCL. PONTIF. LIB. II. 61

stituisse, quae adhuc pro" auctoritate viri servare conten- dunt'. Intcrea ecnex Hdclis'* Adaldagus dc lcgatione sua voti compos effectns, et in omni opere suo domi forisque rosperatus, in senecta ubcri migravit ad Dominum anno acerdotii nobiliter ministrati^^ 54*'. Cuius excessus anno 1 )omini 988. contigit. Et sepultus est in ccclesia Bremensi, »88. ;i capite Leuderici episcopi a meridiali • plaga. Obiitque Apr. s». iiidictione prima^ •5.»«' Kal. Maii**.

27. Libcntius scdit annis 25. Palleum suscepit a papa W. .Johanne», virgam episcopalem meruit ab Ottone tercio. rrimus oronium consccratus est a suffraganeis. Itaque' \ ir iitteratis.simus et omni*^ morum probitatc decoratus ab itiUia' quondam pontiticem secutus est' Adaldagum^. Cuius" vitam cmulatus ct magisterium, solus ex dispositione tanti patris dignus inventus est, cui Hammaburgensis cura parrochiae crederetur. Dicunt aliqui, vicedomnum Otto- schoi. a. nem"**, licct avunculo" gloriatus sit pontifice Adaldago, cessisse tamen huius electioni LihentionisP, in quo nicnil reprehensibile vel inimicus possit obicere. [Dicunt enira tantae*! castitatis, ut raro se mulieribus videndum prae- Vtuerit, tantae abstinentiae, ut pallida ieiuniis ora porta- ■rit, tantaeque humiiitatis vel' caritatis, ut in claustro icut unus fratrum vixerit.] Multae' virtutes eius; quippe •ntentus acquisitis raro curiam adiit pro acquirendis;

Schol. 23. Otto iste, vir nobilissimas, apad Magdebarg vicedoml- noB fuit et canonicos >. (2. 8. 4.)

a) UBll ttddii 4. b) prMnl 4. c) adminUtrati 9. 3. d) LIII.*8. e) meri- dionali S. 0 una 8. g) IV. 2. 3. 5. h) In 4 ila kaec leguntur: IV. K*l.

Mali, anno ■cillcet (Jttst 5.) incarnationis domlnicae DCCCCLXXXVIII, indictlone I, aano antein •acerdotil eint nobiliter amminlstratl LIIII, et lepnltni est in eccletla Bremanii, a rapite Leuderlri epi«copl a meridiali plaga. i) Erat itaque 4.

k) omninm 1. I) dtett 4. erat i. m) etiam addii 4. n) crederetnr. Erat •Blm Tlr tanue 4. o) a Tiaenlo 1. p) Libentii 8. LibenUnm S. q) Dicnnt eBlm — rizerit demnl 1. r) ac 4. t) niminim addil 4. t) /n 4. rehoiii 83

tai/io UfUHtur. quae tujtra in teHu de Ollone omi$*a tunt : Dlcnnt ali<ini, quendam Ottonera riredominnro huiui Libentii electioni retiitie, licet idcm avunculo gloria- ta« tlt pontiflce Adalda«o, e: in Jine: In iito cnim Libontio nirbil reprehentibile Tel Inimient poterat oblccre.

1) Holaatos, Stormarios et Hadeleros inra quaedam a iure Snxonum

diversa tenaisse, docet Speculum Saxonum 1. III, art. 64, §. 3. Conf.

Olossam ad 1. II, art. 14, §. 1. et 1. III, art. 44, §. 2. (De aliis huius

loci interpretotioiubu.s v. Falck, Scbl -Holst. P. R. I, 368.] 2) papa

\V. lohanne rectius XVI. lohannes XV. iam obierat anno 985.

Eius patria secundum Thietmar. 1. IV, c. 12 fuit in con6nio Alpium

Suevorum. 4) Benedictum papam potius est secutus. V. ibid. et

VI, c. 53. 6) Idem videtar faisse Odda, presbyter Magdeburgensis,

:em Libcntius moribandus successorem desideravit. V. Thietmar.

VI, c. 63. Ann. Quedlinb. a. 1013. et 1018, qao anno obiit. Conf.

ilamburg. V. 15. n. 58 ibique notam.

6t M. ADAMI OKtjTA

domi sedenB quietus, parrochiae suae curara egit fliligon- tiflsiinaro, totumquc studium vertens ad lucrum' animarum, districtissima, ut nianf», regula custodivit omnes congre- gationes suas. [Archiepiscopus etiam per se curam egit Eospitalis, fratribua et<^ infirmis cotidiano ministrans obse- quio, ipse quoque vice sua xenodochium nepoti suo* com- mendavit Libentio.J Dum* adhuc pax esset in .Sclavania, Transalbianos populos frequenter viBitavit et matrem* Ilammaburg paterno fovit amore, legationem suam ad gen- te» magno', ut decessores» sui'', studio' cxecutus est% licet obstaret dierum malicia. Quo tempore cum magnam Suein rex persecutionem christianorum exercuisset' in Dania, fertur"* archiepiscopus supplicibus legatis et crebris rouneribus laborasse, ut" ferocis animum regis christianis mansuetum redderet. Quibus ille reiectis», in sua»* cru- delitatc ac perfidia sevire cepit'. Secuta est ultio divina in' regem Deo rebellem*. Nam cum bellum susci contra Sclavos, bis captus' et in Sclavaniam" dii tociens a Danis ingenti pondere auri redemptus est. Neu tamen adhuc reverti voluit ad Deum, quem primo in morte patris offendit et deinde in nece fidelium irritavit, et ira- tus est