Jaargang 9, nummer 11, december 1986 f 5,95, verschijnt maandelijks

" HCC Test: ECO-C 88 compiler

__ voor MS-DOS

pn

a

epen

A

" HCC Junior: trl a =n

Roel en de m kombjoeter

sr: Ei lek

een pril begin

__… Tape Director

F me

ISSN-0770-7428

En Vtm en ne! ptn Ee Ve Ee rek en

Pakket The System 20+ Kaypro PC20+

— 8088 / 4.77 — 8 MHz

— 768 kB ram

— 2 Xx 360 kB FDU

-1x 20 MB HDU

— HERCULES/PLANTRONICS COLORGRAPHICS 640 x 200 VIDEO INTERFACE

— PARALLEL/SERIEEL IFACE — Monochrome 11” monitor

— 150 W voeding

— 5 vrije slots

— MS-DOS 3.2/GWBASIC 3.1

NEC PINWRITER P6

— 24 PINS printkop

— 80 koloms / A4

— 216 tekens / sec

— LETTER KWALITEIT

— GRAPHICS / PROPORTIONEEL

— 6kb Buffer

— CENTRONICS INTERFACE

— TRACTOR FEED / SHEETFEEDER OPTIONEEL

— CENTRONICS KABEL 1.5 m

— + 100 vel papier 11”

2 jaar garantie

Compleet zoals afgebeeld fl 5995, -

Compute Zeist doet u een uniek aanbod: De nieuwste technologie, zorgvuldig uitgezocht en samengesteld. Prijzen exclusief 20% BTW

deren 2e Hogeweg 123, 3701 AX Zeist, Tel. 03404- 25 25 2*

mmm

| fi Gebruik voor het

| iseen Computer Club/Ad den Ouden.

Bladmanager: Jan Castenmiller.

Hoofdredacteur: Peter van Diepen. Adjunct-hoofdredacteur: Willem Kerkhoven. Redactie: Ton Bäcker, Lucie Blom-Calis. Wim Bolkensteyn, Henk Kuil, Frans Kors, Jan Leüjer- weerd, Chris Oort, Erik de Ruijter, Peter van Tilburg, Marc Wauters.

Foto’s: Gert Jan Bolkensteyn.

Produktie en vormgeving: Charles Cox Redactiesecretariaat: Saskia Versteeg Redactieadres: Postbus 2249, 3500 GE Utrecht Telefoon 030 — 9465645 *

Kopij: De HCC Nieuwsbrief wordt grotendeels gevuld met bijdragen van leden Vooral uw bij- drage is van harte welkom.

Voor een vlotte verwerking vragen wij aan- dacht voor het volgende:

e De redactie stelt het op prijs indien u uw kopij aanbied op Fido-Peter. Tel. 072 — 126783 van 18.00 tot 9.00 uur. Electronische kopij gaar- — ne als ASCI-file met alleen een retur

aan het einde vaneen paragraaf. Diskettes of cassettes mag ool Geprinte en conventionel toesturen, papier slechts en e@ Bij voorkeur getypt, schreven mag ook.

bladen nummeren.

zowel als foto's liefst in z e De redactie behoudt mgezonden kopij niet of

plaatsen.

Copyright Het overnemen do gehele artikelen, schema's of toegestaan voor niet comme: mits met vermelding van de b brief. Het overnemen door de: Leden) is slechts toegestaan schriftelijke toestemming van de HC ue. D

De aansprakelijkheid voor auteursrechten ingezonden stukken ligt dus bij de inzender. |

Sluitingsdata voor kopij:

91 Sjan.'87 93 2 maart 92 2febr. 94 30 maart 191 stukken kopij in behandeling

(mapnrs. 221 t/m 754).

Sluitingsdata voor het verenigingsnieuws: 90 30 dec. 92 25febr. 91 28 jan. '87 93 25 maart

HCC Micromarkt: HCC Leden die iets te koop aanbieden of vragen kunnen gratis adverteren in de HCC Micromarkt. Opgave van de adver-

tentie kan all alleen met de Micromarktkaart, die u

ve of inlichtingen. ties: Voorwaarden voor

Van de redactie … …… … … … … … … … a

NKOVON sr 1 BCC NEOWEB it 9 HCC Junior:

Roel en de kombjoeter … … … … … 13

Leesplezier voor oud en jong. Roel

helpt de professor of. helpt de pro- fessor Roel? Om (voor) te lezen.

Basic, een pril begin … … … … … … 15 Het eerste deel van een serie artike- len voor beginners door Willy de Winter.

MaRrOsp ren srovreernieitekdneen 21 Muziek op de microcomputer in Ba- sic.

Tape directory Sharp MZ 700 … 27 Welke files staan er op uw tape? Met dit programma krijgt u een keu- rig overzicht.

Personal Instrument … … … … … … 29 De computer als intelligent meet- en regelinstrument.

(In de listing is een foutje geslopen. Waar een f staat moet u een $ lezen)

Expert systemen … ……… … … … … … 35 In deel twee van deze driedelige se- rie over Expert systemen bespreekt Dirk Tjantelé de onderdelen van een expert systeem.

Digitale technieken … … … … … … … 43 Het tweede deel van deze cursus voor beginners.

HCC Verenigingsnieuws HCC Agenda zonnen:

Erne EE E |

* HCT Test: ee ROE: compiler voor MS-DOS

HCC Verenigingsnieuws … … … … 52 HCC Fido-node list. …… … 58 Basicode-2 … ade 59

Deel elf van deze serie programme- ren in Basicode waarin Ben Rintjema verder gaat met zijn tekstverwerker.

Prijs van de maand … … … … … … … 61 Probleem van de maand … … … … 61 Oplossing van de maand … … …… 62 HCC Leestafel … ……………… … … … … 67 HCC Test:

Sinclair Spectrum +2... … … … 69

De allernieuwste Spectrum in een nieuw jasje. Amstrad zorgde hier- voor en wij bekeken hem.

HCC Test: Eco-C88 compiler … …………… … … … …

Een goedkope C compiler voor MS- DOS.

HCC Marktinfo ………… … … … … … … 75 HCC Bestelservice … … … … … … … 78 HCC Micromarkt ……… … … … … … … 79 Kdverteerders-index edet 82

eee HCCNieuwsbrief 88

| vo

FORCED DELIVERY

U bent onmiddellijk bereikbaar

Gedurende eeuwen symboliseerde de duif het brengen van post Vandaar de duif in deze advertentie. FORCED DELIVERY betekent, dat Uw elektronische post automatisch wordt gebracht. Snel als het licht vliegt onze electronische postduif over deze nieuwe wereld. En feilloos vindt hij zijn weg naar Uw printer.

VIDICODE realiseert nu Uw optimale aansluiting op de inter- nationale telex- en electronic mail netten. De keiharde pluspunten:

® Automatische aflevering van inkomende telexen en electronic mail op Uw printer (auto-answer modem vereist).

® Uitzonderlijk lage telextarieven.

® Zeer hoge betrouwbaarheid. Gratis dag- en maandstaten. Gespeciticeerde maandnoto's.

® Electronic mail binnen Europa en toegangstijd zijn gratis.

@ Een eigen telex answerback.

® Een eigen telexnummer (vanaf medio 1987).

® Zeer grote besparing to.v. de gangbare telexaansluiting, gemiddelde maand- rekening tot 50% lager dan bij andere electronic mail systemen.

®@ Inschrijfgeld f 250.-, abonnement slechts f 90.- per jaar.

® U kunt telegrammen, nightletters, mailgrams etc. vanaf Uw toetsenbord verzenden. De tarieven hiervan zijn lager dat de PTT tarieven.

Het is onmogelijk om in het bestek van een advertentie een totaalbeeld te geven van de mogelijkheden van de CCI systemen. Belt U daarom voor onze folder.

VIDICODE is gespecialiseerd in electronic mail. VIDICODE levert een breed assortiment PT T- toegelaten kieslijn modems en communicatiesoft- ware. Levering geschiedt via onze dealers of per

postorder. Folders en een dealerlijst worden U op aanvraag toegezonden.

VIDICODE

Postbus 7164 VIDICODE databank 2701 AD Zoetermeer viewdata 1200/75 tel. 079-416411/310342 tel. databank 0079-413921

Se E es If ig, Dn 7 OO , Ze

| onder de IBM compat. PC's

J.l. getest en bekroond tot de beste PC van Nederland en België. Door eigen import en fabricage, leveren wij vanaf fabriek rechtstreeks naar de consument. Dit komt vooral tot uiting ineen goede prijskwaliteit verhouding. nz ur

Automatiseren van kantoor 4 tot proces vanaf …f 1895,- excl. sTw) Nu ook leverbaar : BITAC „portable”

BITAC „AT”

e12 maanden volledige garantie e Eigen servicedienst

Vraag vrijblijvend informatie bij . © een onzer leden. LOOKREACH

Lookreach - Tongelreep 71 - Best - 04998-95280

M&M Electronica - Willem Il Singel 24 - Roermond - 04750-33531 Navacom - Biltstraat 118 - Utrecht - 030-733133

Compushop - Hoogstraat 20 - Leerdam - 03451-19348

Wibo Eelectronica - Steenweg 31 - Sittard - 04490-13070 CSC - Westersingel 11 - Groningen - 050-142408

Spijk-DATA - N.Zijdsvoorburgwal 146 - Amsterdam - 020-254520 Bucom - Slaghekstraat 95 - Rotterdam - 010-4862861

PC Systems — Brugmanstraat 77 — Brussel

Bits & Bytes — Luikersteenweg 16 — Hasselt (B) — 011-222215

Best of the year 1986 !

vereniging, voor allen voor of zich bezig houd grammeren en/of ge.

In het laatste nummer van 1986 wil ik eens ouderwets terugblikken naar 1986 en af en toe een beetje in de toekomst kijken. Haalt de hobby com- puter 1987? Of hebben we dan allemaal een MS-DOS computer? Wordt Fido aangelijnd met een glasvezel? Geen kopieerbeveiligingen in 1987? Wat er ook gebeurd de redactie gaat er volgend jaar weer stevig tegen- aan. We hopen dat u ons weer helpt door het insturen van prima kopij.

Het paard van Troje

In "Van de redactie” van het januari-num- mer (HCCN nr 78) waarschuwde ik voor de software versie van het paard van Troje naar aanleiding van de file TROJAN.TXT, die ik ontving van BAMESTRA Sysop Jan Terpstra (02998-3603). Op een of andere manier heeft dat veel opschudding veroor- zaakt. Voor mensen die een beetje bang zijn voor “enge dingen” in download-soft- ware is er nu software die software test op Trojaanse paarden. Op HEC Fido's staan CHK4BOMB en DPROT101.

Datacommunicatie

Op de voorpagina van HCC Nieuwsbrief nummer 79 stond Tom Jennings, de maker van de Fido-software samen met Fido en een berg modems. Dat nummer stond een beetje in het teken van Fido en datacom- municatie. HCCN nr 86 gaf speciale aan- dacht aan allerlei vormen van datacommu- nicatie. Henk Wevers startte dit jaar z’n ru- briek Roedelnieuws. We publiceerden veel besprekingen van modems en kregen veel kopij over datacommunicatie. Het wereld Fido-net groeide uit tot ver over de duizend knooppunten waarvan 24 in Ne- derland. De Nederlandse modem-impor- teurs en -fabrikanten werden het afgelo- pen jaar dankzij het fenomeen Fido extra aktief. Kortom 1986 was het jaar waarin de datacommunicatie bij Nederlandse hob- byisten flink op gang kwam. Waarschijn- lijk gaat die ontwikkeling in 1987 gewoon door. Op de HCC Fido's zullen nog veel meer leuke dingen verschijnen. Er wordt namelijk in Nederland en elders in de wereld ontzettend veel geëxperimenteerd met allerlei aan Fido toegevoegde softwa- re.

Nog iets verder in de toekomst kunnen we van de PTT iets sensationeels verwachten: ISDN (Integrated Services Digital Net- work). De bedoeling is dat de PTT zowel spraak als telex, fax, computerdata etc. over hetzelfde netwerk gaat versturen. Nu zijn telefoonlijnen eigenlijk uitsluitend ge- schikt voor spraak. Digitale informatie (van computers) wordt door middel van een modem als piepjes op de telefoonlijn gezet. Met ISDN wordt dat anders: de digi- tale informatie gaat rechtstreeks de tele- foonlijn op en spraak wordt gedigitali- seerd. Modems worden dus overbodig. Er is ook al iets bekend over de snelheid van ISDN. Dankzij de toepassing van glasve- zel-kabels kunnen de”telefoonlijnen 64K bits per sekonde versturen. Dat is 65536 Baud! Realisatie: begin jaren 90.

Zelfbouwers HCC Nieuwsbrief nummer 82 was mis-

schien wel de mooiste HCG Nieuwsbrief, die ooit is verschenen. In het nummer ga- ven we speciale aandacht aan hobbyisten, die zelf hun computer hadden gebouwd. Nu de computers steeds goedkoper. wor- den, worden dit soort hobbyisten steeds zeldzamer. In de oertijd van de microcom- puters was zelfbouwen echter de enige mogelijkheid om aan een computer te ko- men. Iets dergelijks gold voor de bouwers van de eerste computers. Lees het maar na

in HCC Nieuwsbrief nummer 82.

Software-testen

Het afgelopen jaar hadden we in vergelij- king met voorafgaande jaren weer meer HCC testen. De test waarop we de meeste reacties kregen, was de snelheidstest van de MS-DOS computers. We komen daar in 1987 zeker nog op terug. MS-DOS kreeg in 1986 trouwens helemaal veel aandacht. Van ons vooral in nummer 85.

Trends

De belangrijkste MS-DOS trend in 1986 vond ik de sterke daling van de prijzen: zowel van de hardware als de software. Bij de software was het voorts opmerkelijk dat de een na de andere grote software- uitgever stopten met de kopieerbeveiligin- gen. Borland deed het duidelijkste experi- ment. Ze verkochten een niet-beveiligde versie van SideKick voor ongeveer f 75,- meer dan de onbeveiligde. De omzet van de onbeveiligde versie was echter 5 maal zo groot. Hiermee was het fabeltje, dat je van onbeveiligde software slechts 1 legale kopie kan verkopen, voor goed uit de wereld geholpen. Na Borland verwijder- den ook Digital Research, MicroSoft en Ashton-Tate hun kopieerbeveiligingen. Van de hele grote software-uitgeverijen doet alleen Lotus Development nog aan kopieerbeveiligingen.

Door de sterke daling van de prijzen van de MS-DOS computers ontstond in 1986 het merkwaardige verschijnsel dat schitteren- de hobbycomputers zoals de Commodore Amiga en Atari ST duurder begonnen te worden dan de zogenaamde professionele computers. Iets heel anders: de MSX-2 computers kwamen, maar het lijkt een beetje alsof de grote MSX-golf toch niet volgt. Schneider en Amstrad (eigenlijk is dit één merk) daarentegen kwamen zo ongeveer uit het niets met goede en goed- kope hobbycomputers en veroverde Euro- pa. Sinclair werd ingelijfd. Ik ben be- nieuwd wat er volgend jaar gaat gebeu- ren. EB

Peter van Diepen

HCCNieuwsbrief 88

5

Een heuse Apple II met een uiterlijke lijn die is afgeleid van de Apple //c, bestaand uit een aantal losse componenten: De computer zelf, monitor, toetsenbord, muis en een of meer externe schijfeenheden uitgevoerd in platina- grijs. In opgebouwdestaat vormen de afzonder- lijke delen een fraai geheel. Op de IIGs draait vrijwel alle bestaande software uit de Apple // bibliotheek, maar dan 2,5 tot 3 maal zo snel.

De G van GS staat voor Graphics en de S voor Sound. De beelden die gecreëerd worden op de II zijn van bijna fotografische kwaliteit. In totaal zijn 4096 kleuren mogelijk.

Ook de sound is verbluffend: door de ingebouwde synthesizer kunnen 15 stemmen tegelijk worden weergegeven via 2 kanalen. De bediening van de IIGS is uiterst eenvoudig door de muis. Het bijgeleverde programma

6 Kilobyte werkgeheugen (RAN

De eerste 350 exemplaren van de Apple IIGs in Nederland zullen voorzien zijn van de handtekeningen van Apple grootheden, waaronder die van Steve Wozzniak, mede- oprichter van het Apple concern!!!

data processing systems

De Pirk 1 Postbus 139 8170 AC Vaassen

Telefoon 05788 - 2029

B Apple IIGS - GRAPHICS and SOUND sensatie!!! _

Bovendien levert Data Processing

Systems voor snelle beslissers (bij ons binnen vóór 1 februari 1987) het 16-bits programma VIP Professional gratis erbij!!!

VIP brengt op de Apple II het populairste en krachtigste spreadsheet tot op heden - Lotus 1- 2-37M, versie 1A. Meer zelfs, want VIP voegt aan dit geïntegreerde spreadsheet, database en grafische pakket de Macintosh mogelijkheden toe, evenals een gigantisch spreadsheet (8192 rijen bij 256 kolommen) en de gebruiks- mogelijkheid van tot 4 megabyte geheugen. Compleet met handleiding '!!

De Mach 207M 20 Mb harddisk voor de Apple IIGs wordt aangesloten op de SCSI interface volgens de officiële Apple richtlijnen. Het installeren van de Mach 207M gaat snel en is erg eenvoudig.

In de Mach 207M zit een eigen geruisloze voeding en een geruisloze ventilator, zodat uw machine absoluut niet oververhit kan raken. Uw Apple IIGS start automatisch op vanaf de harddisk, dus u heeft geen startup diskette nodig. U kunt ook uw programma's naar de harddisk kopiëren, zodat u niet iedere maal een Master diskette hoeft in te steken als u met een bepaald pakket wilt werken.

* Apple IIGs, 128K ROM, 256K RAM, toetsenbord, muis, Mouse Desk,zwart/wit monitor, diskdrive 800 K 3.5", geheugen- uitbreidingskaart f 3.995,00

* Apple IIGs, 128K ROM, 256K RAM, toetsenbord, muis, Mouse Desk, kleuren- monitor, diskdrive 800 K 3.5", geheugen- uitbreidingskaart f 4.995,00

* Mach 207M vr Apple IIs: f 5.300,00 (Prijzen exclusief BTW)

Vraag en ontvang onze gratis documentatie!!!

Telex: 49320 datap

Brieven

Snelheidstest MS-DOS computers

Ons vergelijkende onderzoek in HCC Nieuwsbrief nr. 85 heeft veel reacties opgele- verd. We gaan al die reacties verwerken in een nieuwe ta- bel, die we waarschijnlijk be- gin 1987 publiceren. Ook kre- gen we kritische opmerkingen en suggesties om zo’n test op te zetten voor andere com- puters. Op Fido-Arnhem staat bijvoorbeeld reeds een uitge- breide computeronafhankelij- ke BASIC-benchmark ge- schreven door Henk Abma. Draai die benchmark en stuur uw resultaten naar Fido-Arn- hem. Ons inziens zeer terechte kritiek ontvingen we van M.E. Noordkamp en A.J. van Oort- marssen:

In HCC Nieuwsbrief 85 schrijft u over snelheidsvergelijking van MS-DOS computers. In de inleiding van dit artikel schrijft u dat het vergelijken van ver- schillende computers het risi- co met zich mee brengt dat ap- pels met peren vergeleken worden. Ons inziens is dit hier ook het geval:

Wij gaan er namelijk van uit dat geen enkele versie van GW-BASIC of BASICA met een andere versie is te vergelijken. Wij hebben namelijk het ver- moeden dat GW-BASIC of BA- SICA door Microsoft op sour- ce-codeniveau aan de diverse computerfabrikanten wordt geleverd. De fabrikant is vrij om binnen bepaalde grenzen wijzigingen aan te brengen. Om dat te bewijzen hebben wij op een bepaalde computer di- verse versies van GW-BASIC getest met het door u beschre- ven testprogramma BYTE- BEN.BAS.

Voor de test hebben wij een Zenith 158-PC met 8Mhz V20 processor gebruikt. De resul- taten waren als volgt:

Onze conclusie is dan ook dat er aanzienlijke verschillen be- staan tussen de drie ge- noemde GW-BASIC versies. Het verschil in disk I/O is rela- tief klein. De snelheid van de computer wordt in grote mate bepaald door de snelheid van de diskdrive. Groter zijn de verschillen in rekentijd.

Bij de tabel die op blz. 80 staat kunnen ook vraagtekens gezet worden, want wanneer de MS- DOS verify AAN staat, zal het wegschrijven van een bestand aanzienlijk langer duren. Wie weet hebben de “proefkonij- nen” die meegeholpen hebben met het samenstellen van ge- noemde tabel hier geen reke- ning mee gehouden.

Wij zijn van mening dat derge- lijke snelheidsvergelijkingen nooit in BASIC geschreven mo- gen worden. Voor een goede vergelijking dienen dergelijke programma’s in ASSEMBLER geschreven te worden, in exe- cutable code aangeleverd te worden en er dient een duide- lijke handleiding verstrekt te worden.

Deze handleiding moet o.a. beschrijven hoe het operating system geïnitialiseerd moet worden (CONFIG.SYS, AN- SLSYS, real time clock enz.).

Bij de resultaten van een der- gelijke snelheidsvergeliijjking dient ook de versie en release van het operating system ver- meld te worden. MS-DOS 3.xx en MS-DOS 2.xx verschillen namelijk ook aanzienlijk in snelheid. MB

M.E. Noordkamp Colmschate

A.J. van Oortmarssen Deventer

Bestand schrijven en lezen op floppy 360 Kb:

GW-Basic 2.02 Microsoft, 2.14 Zenith 139 GW-Basic 2.02 Microsoft, Victor 132 GW-Basic 2.0 Microsoft, Rel 1.00 Olivetti 191

Variatie

In procenten laagste waarneming

HCCNieuwsbrief 88

59

45% 46% 3% 29%

VP-Planner

Naar aanleiding van de HCC- test van VP-Planner in het sep- tembernummer heb ik de vol- gende opmerking: Het is jammer dat door Ad den Ouden een oude versie van VP-Planner is getest. Met de recente versie is het goed mo- gelijk om fraaie grafieken te produceren via zowel een Co- lorgraphic-kaart alsook via een Herculeskaart. De grafi- sche mogelijkheden zijn zeer uitgebreid en bevallen mij dan ook beter dan die van andere geintegreerde pakketten. Ik ben het dan ook niet eens met het laatste deel van de conclusie.

Dr. A. de Vries

Zuidhorn

Mystic Pascal

Peter van Diepen en Erik de Ruiijter vroegen in Nieuwsbrief 86 (Goedkoop programmeren

onder MS-DOS) informatie over Mystic Pascal. Pim Oets wist er meer van.

Mystic Pascal is een produkt van J.R. Tyson, de maker van JRT Pascal. Versie II van dat programma zit nu in het public domain, versie III voor CP/M is nog slechts met moeite ver- krijgbaar omdat de fabrikant failliet is, en de afgeleide ver- sie voor MS-DOS heet Utah Pascal.

Mystic is door hem geheel nieuw ontwikkeld en schijnt inderdaad de genoemde halle- lujah-specs te hebben, het pro- gramma is echter nog niet helemaal ‘af, en sommige hulpmodulen om het compleet te maken missen nog. Vandaar de beperkte marketing.

Killingsort

In de HCCNieuwsbrieven zijn een aantal interessante artike- len over sorteren verschenen. Killingsort is een andere sor- teermethode, die tamelijk snel

is, en ook nogal eenvoudig. Laat het programma telkens de grootste en kleinste waarde zoeken. Stuur de grootste waarde naar het-beeldscherm, de printer of een ander array. Maak die waarde dan gelijk aan de kleinste waarde minus jk

Als dat array tweedimensio- naal is, en u wilt een kolom sorteren, dan kunt u bijbeho- rende waarden uit elke rij meezenden.

Het bestaande array wordt dan waardeloos, maar in mijn pro- gramma's kost het opbouwen van de te soteren kolom enke- le seconden. En het bubbel- sorteren houdt in, dat de mee- gesorteerde kolommen even- eens meegesorteerd moeten worden.

Voor het bubble-sorteren van een kolom uit 42 rijen van 43 waarden heeft een Sinclair Spectrum 18 minuten nodig, als telkens de hele rij meege- sleept moet worden.

De killingsort routine is iets langzamer dan de routine die de kolom moet vullen.

Als u van klein naar groot wilt sorteren, moet in het array tel- kens de grootste waarde plus l teruggezet worden. EB

Harry Zwetsloot Briandlaan 138 2037 XR Haarlem

Bestand schrijven en lezen op 20 Mb Winchester met Omti

controller:

„GW-Basic 2.02 Microsoft, 4.14 Zenith 13 23

GW-Basic 2.02 Microsoft, Victor

132 23

GW-Basic 2.0 Microsoft, Rel 1.00 Olivetti 191 23

Variatie

In procenten laagste waarneming

59 45% 46% 11%

1

Als gebruiker biedt u dat veel perspectief. Omdat u gebaat bent bij een nuchtere kijk op automatisering en een optimaal gebruik van de software-moge- lijkheden. Zie daarnaast de revolutionair lage prijzen en u zult begrijpen waarom Borland-programma's stuk voor stuk bestsellers zijn van wereldformaat.

Dankzij Softkey zijn deze produkten

- inclusief de vermaarde Softkey onder- steuning - nu ook in de Benelux beschik- baar. Sidekick: on uw onvermoeibare geheu

Sidekick. 's werelds favoriete en OO on

meest verkochte desk-top-organizer- programma, is uw onver- moeibare

en di

uip bij het snel

op verbluffende wijze de relaties toont die in de gegevens aanwezig zijn. Hierin krijgt u duidelijk inzicht dankzij de grafische presen-

tatieindevormvan _ lijn staaf scatter-of _cirkeldiagrammen. __Bovendien is Reflex bij _uitstek geschikt voor _analyse van gegevens. _ vens die met behulp van andere software _LOtus - 1-2-3, R: base 5000 enz. - is samen-

Reflex is bijzonder eenvoudig te anneer u kunt tikken, doet

grafische weergave, en zelfs ‘wi (vensters). Met Turbo Pascal ben staat uw software nóg meer & stemmen op de specifieke

ne ee nieuwste Softk

Nl Ja, ik _| de no-nonsense programma's

van Borland.

|

|

| _Stuur mij daarom vrijblijvend de nieuwste | Softkey catalogus en dealerlijst. |

|

Bedrijf: Naam: Adres: Postcode: Plaats:

Mijn interesse gaat voorts uit naar programma's voor: D administratie

DO tekstverwerking 0 bestandsbeheer 0 calculatie andere toepassingen

ni:

Stuur de ingevulde bon aan: Voor Nederland: Softkey . Antwoordnummer 7,

7400 VB Deventer Tel: 05700-11313

Voor België: Softkey, Van Putlei 33,

2018 Antwerpen Tel: 03/2162865

AEA Softk vertaalde

RELAY

/

Communicatieprogramma van wereldklasse

Relay - van VM Personal Computing - voegt een nieuwe dimensie toe aan de hedendaagse communicatie- faciliteiten. Via glasheldere instructies in de Nederlandse taal verzorgt Relay op eenvoudige wijze het gelijktijdig verzenden, ontvangen en afdrukken van de meest gecompliceerde boodschappen.

Een tijdbesparend programma dus, dat de produk- tiviteit en efficiëncy van u en uw PC aanzienlijk verbetert. Dat, gerelateerd aan de wel zéér concurrerende prijs, maakt Relay tot een uiterst werkbaar communicatie-

Teens

MVG elke

‚ Hotine :

PETER NU Gi

pakket voor PC-gebruikers. aér dan e€

4) eds NIT ebi

TRAKL

t 5 MT telalen Pe) OL

Nr CAA alan Keld

i DD NEN alle

rte ALAN

Ja, ik wil meer weten over Relay.

Stuur mij daarom vrijblijvend de nieuwste Softkey catalogus en dealerlijst.

UITGEVERS VAN Mi PROGRAMMAS VOOR MICROCOMPUTERS Â

Ù

ve Ks eFC oraties

Pand en ant nd

w Softkey

ET En Naam: —_ : Adres: st Postcode: Plaats: 3

Mijn interesse gaat voorts uit naar programma's voor: administratie UO tekstverwerking LJ bestandsbeheer Ocalculatie Dandere toepassingen ni: Stuur de ingevulde bon aan: Voor Nederland: Softkey, Antwoordnummer 7, 7400 VB Deventer Tel: 05700-11313 Voor België: Softkey, Van Putlei 33, 2018 Antwerpen

Tel: 03/2162865

d

h

de

andleiding die u bij u

HCC-Dagen Gent

5 december 1986 van 14.00 tot 20.00 uur

6 en 7 december 1986 van 10.00 tot 18.00 uur

CONGRESCENTRUM CITADELPARK GENT

- alles voor beginners en gevorderden - demonstraties op microcomputers - verschillende gebruikersgroepen

Genealogie gg wordt opgericht

Zaterdag 13 december is het zover. Dan wordt op het HCC-kantoor de Genealogie gebruikersgroep opgericht. Tijd: 10.30 uur.

Eerder dit najaar werden al opgericht: Datacommunicatie gg DE

Olivetti gg

Onderwijs gg én

Afdeling Almere.

Steeds meer mensen vinden de ge- bruikersgroep van hun keuze binnen de HCC.

- commerciele stands

- hardwaregroep

- educatieve software

Dit jaar de tweede uitgave van de Gentse HCC-Dagen, en ze beloven een groot suc- ces te worden. Heeft u nog even tijd ga dan eens een dagje de grens over en zie wat onze Belgische vrienden te bieden hebben.

Fido-Gouda

MAAKT DE BESTE SOFTWARE BETER

overgedragen

Product manager W. Olrichs (links) van sponsor Multiware droeg op 8 oktober jl. een complete Fido-node over aan de HCC, vertegenwoordigd door bureaumanager Jan Castenmiller en Fido-acquisiteur Hans Ligthelm.

lo

HCCNieuwsbrief 88

STAR NL-10

nu f 998,00,- incl. BTW (met interface naar keuze) De STAR NL-10 is een topkwaliteit matrix-printer met alle bekende mogelijkheden zoals, grafics, NLQ, dubbelbreed, onderlijnen etc. etc. De snelheid bedraagt 120 cps.

BROTHER PRINTERS

Brother M-1109 NLO Matrix … …… … … f 798,00 Brother M-1409 NLG Matrix … … … … … f 1298,00 Brother M-1509 NLG Matrix … … … … … f 1569,00 Brother HR-10 Letterwiel … … … … … … f 698,00 Brother HR-20 Letterwiel … … … … … … f 1498,00

SEIKOSHA PRINTERS

SP-180-VC voor C-64…………… …………. f 698,00 SP-1000 leverbaar in de volgende uitvoeringen: Centr, IBM, MSX, Apple, QL, Schneider,

DEET OE on Aldert kene f 899,00 MP-1300-Al IBM Compt. 300 cps. PGE 0 WONG in ree GEE f 1598,00

Prijzen zijn inclusief BTW. Verzending door heel Nederland ZONDER EXTRA KOSTEN. Alle printers zijn uit voorraad leverbaar.

Computershop delft

BINNENWATERSLOOT 34 - 2611 BK DELFT - TEL.: 015 - 136989

ee esse ese eseesesssse ses sesesesesesesesseeeses ese es seseseseeseeseseseseseses sesesesesesesesse es. eee eee ee eeeeseesessesessesesesesessesesesesese ese eseseseesesesseseseesseeseseseeseseeeesvrvweveeesesesesesesess see,

2 2222222222 ee 2 2222222222

Voor Uw PC

EINDELIJK! .

het modem dat alles kan en waar velen op wachten Voor PG, Atari 520, Mac, e.v.a. compatible met alle (ook USA)

software zoals Lotus, X-talk

PRIJS/PRESTATIE winnaars van 1986

TULIP AT COMPACT (sensationeel) De perfecte AT-COMPATIBLE uit Holland en betaalbaar. Bel voor uw offerte

TULIP SYSTEM PC COMPACT

De mooiste/snelle IBM-PC compatible. ‚Kwaliteit en zekerheid voor 'n scherpe prijs KOOP GEEN RISICO: Bel voor uw offerte

COPAM AT VAN SIMAC DATA

Bedrijfszekerheid op de eerste plaats

BONDWELL PC'S EN PORTABLES 3 jaar GARANTIE + Ned. software en toch zeer gunstig in prijs |

CVE XT: 100% compatible

Bel voor uw prijs of demonstratie

DE SCHERPSTE PRIJZEN VOOR: — Harddisksets — Teac en Mitsubishi drives — STAR, NEC, Epson, Brother en NAKAJIMA printers

Natuurlijk kunnen wij ook uw software leveren. Speciaal Dbase Ill toepassingen

INGENIEURSBUREAU J. L. SCHAGEN

Visseringstraat t/o 45 1051 KJ Amsterdam Telefoon 020 - 861738

— Hayes smartmodem

— Volledig vanaf toetsenbord te bedienen

— 300/300-600/600-1200/1200-1200/ 75-75/1200

— Europese en USA standaard, (OCTTT en Bell)

— INTERSPEEDER (!!) 1200/1200

— Autodial (V.25)

— Auto-answer (V.25)

— Nederlandse PTT goedkeuring

— Visuele & Akoestische indicatie

— Zeer uitgebreide zelftestfunctie

— Duidelijke Nederlandse gebruiks- aanwijzing

— opties: Auto-dialback, codering, decodering

— Inte bouwen op de plaats van een diskdrive

— 1jaar garantie

— Werkt ook perfect met Fido.

Wordt gedistribueerd door:

Utrechtseweg 117, 6862 AG Oosterbeek Tel. 085 - 340 640*

Sotha wordt geconfron-

teerd met een nog

Keuze mn Programmeertalen. Nu in Nederland, bij Sotha.

NE Turbo-Prolog: steeds groeiende vraag | |

naar moderne program- meertalen en de daarbij

behorende gereed-

schappen. Ook wel tools,

toolbox of utilities genoemd. Nu al een aparte pagina met zo-

veel mogelijk informatie

over dit assortiment, dat binnenkort waar- schijnlijk nog veel omvangrijker zal wor- den. Een deel uit het uitgebreide leverings- programma:

Modula 2:

Modula 2/86 4 Base Language System 289, Modula 2/ ij

8087 support En Modula 2/86 plus 512 598, Run-time debugger zen Cross runtime debugger + ROM package En

rin utility En Utilities package

Window package 154 Library sources 329,- Turbo-Pascal to Modula

2/86 Translator 149,-

Boek "Programmering in Modula-2” van N. Wirth 69,

GC: « “ …… Eco C-compiler tijdelijk

inclusief CED 194,-

CED editor 89, C Source for Standard re Library | Beesd Developer’s Library

Boek: C programming

Guide van J. Purdum 65, f

Boek: C self study E van J. Purdum 5 Boek: C programmers

library van J. Purdum 69,-

Norton:

The Norton utilities 299, Ì The Norton editor 159,

The Norton commander 229,

Prijswijzigingen voorbehouden.

Borland introduceert z'n tweede taal: Turbo Prolog. Een 5e generatie ontwikkelomgeving van de mooiste soort, in staat om komplete applikaties te ontwikkelen. Turbo Prolog vergelijken met Turbo Pascal is als Turbo Pascal met machinetaal. ingebouwde editor, windows, PC-DOS compatibel linker, trace debugging. Schaf het ouderwetse programmeren af en schaf Turbo

Prolog aan voor nu 27 5,

PEET:

State of the Art programmeertaal. Door Wirth als vervolg op pascal ontwikkeld. Module- 2/86 van Logitech ís in Z'n soort een uiterst robuste en complete modula-omgeving voor de professionele programmeur. Snel, standaard, multitasking, produceert. EXE files of ROMable programma's. Optioneel; Run-time debugger. Utility package, Runtime sources, Library sources en complete kernel! Tijdelijk Base-Language systems inclusief syntax checking

editor voor 289.

Eco-C88 C Compiler GSK (ft

z Ecosant, IC. ori: - e6

mn | C compiler Eco-C88:

Ee Wat Turbo-Pascal is onder de pascal compilers, is de Eco-C88 c compiler voor de c compilers, zelfs uiterlijk. Snel, standaard c, prototyping, enum en void data typen. Unix V compatibel

library, cc‚ minimake, “87 support, inclusief ingebouwde editor (Turbo-alike). Eco C88 c

compiler, de kans om over te schakelen op c met behoud van het komfort van Turbo-

pascal. 194. Blaise Turbo Pascal Utilities

Blaise POWER TOOLS: een enorme library van Turbo Pascal procedures van hoge kwaliteit voor de IBM PC en kompatibels. Screen- en keyboard control, Window-management, Dos- access, Interrupt service routines, extended memory access en nog veel meer. TURBO ASYNCH: een verzameling funkties speciaal voor het ontwikkelen van datacommunicatie- software met Turbo Pascal. Beide pakketten inclusief nette sourcesperstuk 299 …—

Turbo Power Utilities

De Turbo Power Utilities, gericht op het sterk verbeteren van de productiviteit van Turbo Pascal programmeurs. Inhoud: Structure Analyser, Execution Timer, Execution Profiler, Pretty Printer, Command Repeater, Pattern Replacer (GREP), Difference Finder, File Finder en Super Directory. Van dezelfde makers ook: Turbo Extender, verwijdert de lastige 64 K Iimiet uit Turbo Pascal. Beide producten verkrijgbaar in source (f 284.—) en in object.

vanaf 164,- Turbo Pascal 3.0

| Met meer dan 500.000 gebruikers over de hele wereld is Turbo Pascal van Borland beslist

M de defacto standaard van de high-speed pascal compilers. Gloednieuw is de Turbo Tutor 2.0, een 450 pagina's tellend Turbo Pascal leerboek met een even uitgebreide hoeveelheid voor-

en beelden op diskette voor f 114,- Turbo Pascal nu nog verkrijgbaar voor f 189.— bij Sotha. Binnen- es N kort ook de nieuwe uitvoering; Turbo Pascal 3.0 + 8087 support +BCD voor 975

T-Debug Plus

Het nieuwste produkt van de makers van de Turbo Power Utilities heet T-Debug Plus.

nn d Een interaktieve debugger voor Turbo Pascal. U kunt tijdens het draaien van het programma variabelen wijzigen en break-points zetten! De eerste echte ‘symbolic debugger’ voor Turbo

Pascal. Een onmisbaar stuk gereedschap voor serieuze Turbo Pascal programmeurs.

164. Borland Turbo Pascal Toolbox

Drie mooie stukken gereedschap van BORLAND voor zowel beginnende als doorgewinterde Turbo Pascal gebruikers. De Database, Graphics en Editor ToolBox. Alle drie met een goed verzorgd boek, de software in begrijpelijke Turbo Pascal source, ready to compile. Bij Sotha

per stuk voor 189.

power TOOLS wersien t…0 Yanuary 1986

zmaccn Diekrste ss

ooris3 Sgria' Nusber 3 hennen Blaise» Cumput ing

poema en zee R:: TEE SL: : Temes 8. 7

Ed

| BESTELBON a

Stuurt u mij _—________ exempl. van uw programma(s)

a e bedrijf — t.a.v.

adres postkode/ plaats

ee s j | telefoon — Amstel 141 F,- 1018 EP Amsterdam, merk computer _ ij

telefoon 020 - 252749 Alle prijzen zijn exkl. BTW, doch inkl. verzendkosten. Leveringen onder rembours.

MAENE

25% KORTING

VOOR DE COMPUTERPROFESSIONALS DIE WETEN WAT ZIJ WILLEN EN WETEN HOE HET WERKT

MINIMAAL 3 MAANDEN GARANTIE !!!!

COMPUTERS: Adv.prijs Korting CCC prijs Amstrad PC 512Kb,1x360 8 Mhz+ WITOH printer 2980.= 25 % 2235.= Amstrad PC 512Kb,2x360 8 Mhz+ WITOH printer 3380. = 25 % 2535.= Amstrad PC 512Kb,20 Mb 8 Mhz+ WITOH printer 4570.= 25 % 3425.= Tulip compact 512Kb,2x360Kb + STAR nl-10 pr. 5980.= 28 % 4320.= Tulip compact 512Kb,1x20Mb, + STAR nl-10 pr. 8780.= 28 % 6320.= Commodore PC10-II 512Kb, + STAR nl-10 pr. 5280.= 28 % 3765.= Commodore PC20-II 512Kb,20Mb+ STAR nl-10 pr. 7280.= 26 % 5365.= Commodore Amiga + brother M-1409 printer 4310.= CCC PC AT 512 Kb,1x20Mb,1x1,2Mb,graf.adaptor 11500.= 45 5% 6320.=

Alle computersystemen worden standaard geleverd met een monochroom scherm

PRINTERS:

Epson RX 100 F/T 100 cps, 136 kol. 2093. = 55 % 940.= Epson LX 86 120 cps, 80 kol. 1275.= 28 % 918. = Epson FX 85 F/T 160 cps, 80 kol. 1850. = 28 % 1330. = Epson FX 105 F/T 160 cps,‚ 136 kol. 2350. = 28 5 1690. = Star NL 10 IBM interface, 120 cps 1290.= 40 % 770.= Star NL 10 Commodore int, 120 cps 1170.= 34 % 710.= Citizen 120 D 120 cps‚, 80 kol. 1115.= 49 5 570.= Brother M 1109 120 cps 80 kol. 895. = 27 % _ 650.= Brother M 1409 180 cps,‚ 80 kol. 1425.= 26 % 1050. = Brother M 1509 180 cps, 136 kol. 1725.= 27 % 1250. = Nec P6 24 naalds 215 cps, 80 kol. 2260. = 30 % 1580. = Nec P7 24 naalds 215 cps, 136 kol. 3145. = 30 % 1990.= Panasonic KX-P1091 120 cps,80 kol. 1475.= 49 % 155.= Panasonic KX-P1092 180 cps,80 kol. 1950. = 35 % 1250. = Witoh SX 100-P 100 cps, 80 kol. 980. = 45 5 535.= ADD-ON:

20 Mb harddisk + kontroller 2195.= 45 % 1199.= 20 Mb hardcard 2695.= 52 % 1299,= 20 Mb tapestreamer 4 M per min. 2900.= 40 % 1740.= Diverse add-on cards BEL! ! Monochroom TTL monitor 430.= 25 % 320.= Philips color monitor cm 8533 1375.= 34 % 899,= Modem universeel 572.= 25 % 430.= Parallel printerkabel 150.= 67 % 49 ,=

Alle prijzen zijn excl. btw en af Heeswijk-Dinther. Magazijn en kantoren geopend: maan-vrijdag van 9.00 tot 17.30 en zaterdag van 10.00 tot 16.00 Tevens rembourszendingen door geheel Nederland.

(ks | COMPUTER CASH & EN Brouwersstraat 15,

5473 HB Heeswijk-Dinther 04139-3192

EE OO

di

me

De uitvinder

In een groot huis, aan de rand van de stad, woonde professor 1.C. Print met zijn hulpje Roel. Professor Print, een lange, magere man met een dunne, lange baard, was uitvinder. Dag en nacht was hij bezig met het uitdenken van nieuwe machines. Hij hoopte daardoor nog eens beroemd te worden, maar tot nu toe had hij nog niet veel succes gehad.

Laatst nog had hij een lollie-machine be- dacht: Je stopte er rode suiker in en stok- jes, en als je hem dan aan zette, kwam er iedere minuut een lollie uit, totdat de stok- jes op waren. Maar de meneer van het oc- trooibureau, waar de professor zijn uitvin- ding ging aanmelden, zei dat er in de sui- kerwerkfabrieken al machines stonden die duizend lollies per uur uitspuwden. Dus zette de professor zijn machine maar weer ergens in een hoek. Het grote huis met de vele kamers had onderhand nog maar een kamer die niet vol stond met afgedankte uitvindingen. Die ene kamer was de slaap- kamer van Roel, een klein zolderkamertje met een bed en een kast. Daar paste ge- woon niets meer bij. Bovendien was de professor doodsbenauwd dat Roel aan zijn uitvindingen zou komen en dat er dan ver- keerde dingen zouden gebeuren.

Roel vond dat niet leuk. Hij was nou net bij de professor gaan werken omdat hij ook uitvinder wilde worden en hij hoopte iets van de proféssor te kunnen leren. Maar het enige dat hij mocht doen was vloeren vegen en stof afnemen. Soms mocht hij wat apparaten schoonmaken, maar alleen als de professor erbij was.

HCCNieuwsbrief 88

Na de teleurstelling met de lolliemachine was de professor toch weer aan een nieu- we uitvinding begonnen. In een metalen doos van zo'n 30 bij 40 bij 20 centimeter was hij allemaal draadjes, spoeltjes en klepjes aan het inbouwen. Naast hem op tafel stond een ouderwetse typemachine. Terwijl hij zo bezig was vertelde hij Roel wat hij van plan was: "Dit wordt iets heel nieuws, Roel. Zoiets heeft nog niemand ooit gezien. Het wordt een machine, maar niet om dingen te maken die je kunt vast- pakken en opeten, of zo. Dit wordt een ma- chine om woorden te maken. Je stopt er letters in en er komen ook letters uit. Maar hier, binnen in de machine wordt er met die letters gehusseld en geklutst.” Ver- baasd vroeg Roel: “Maar wat heb je aan een machine die letters husselt en klutst?” “Tja”, zei de professor aarzelend, “nou, kijk, ja, je zou er bijvoorbeeld geheim- schrift mee kunnen maken.”

Voordat Roel de gelegenheid kreeg om te vragen hoe je dat geheimschrift ook weer kon ontcijferen, pakte de prof een ijzer- zaag en begon de typemachine die daar op tafel stond door te zagen. Hij zaagde heel voorzichtig, precies midden tussen de toetsen en hamertjes in. "Wat doet u nou?”

Roel en de kombjoeter (deel 1) nn

vroeg Roel verbaasd. ”Nou”, zei de profes- sor, "ik moet toch iets hebben om die let- ters in mijn machine te stoppen en ook iets om ze er weer uit te krijgen.” | Toen de typemachine helemaal was door- gezaagd begon de professor de stangetjes van de toetsen met touwtjes aan allerlei palletjes in het inwendige van zijn machine vast te maken. Dat was een heel karwei. Roel vroeg: "Kan ik u helpen, professor?” Maar de professor zei: "Ga jij de keuken maar dweilen.” Stilletjes mopperend droop Roel af.

Letters en cijfers

De volgende morgen deed Roel zijn ronde met de stofdoek door het huis. Hij moest iedere dag ieder plekje afstoffen waar geen machine stond en waar geen papie- ren van de professor lagen.

Zo kwam hij ook in de kamer waar de pro- fessor de vorige dag met zijn “lettermachi- ne” was bezig geweest. De professor was er niet, maar de machine stond midden op tafel, met aan de ene kant het toetsenbord en aan de andere kant het afdrukgedeelte van de doorgezaagde typemachine. Roel liep er naar toe. Er zat nog papier op de rol en alle hamertjes waren met touwtjes er- gens binnen in de metalen doos vastge- maakt. Op het papier stond

JD QSJOU

Roel snapte er niets van. Voorzichtig druk- te hij op de A-toets. Prompt tikte de machi- ne een B. “Wacht eens”, zei Roel en hij typ- te ROEL” op het toetsenbord. Op het pa- pier kwam SPFM te staan. “Ik snap het”, zei Roel. "Dat is dan mooi’, zei de professor, die net binnen kwam. “Maar wil je nu over- al afblijven. Ik moet nog wat veranderen.” Hij pakte een schroevedraaier en begon de metalen doos open te maken. Roel bleef nieuwsgierig staan kijken, maar de profes- sor zei: “Aan je werk, jij’ en Roel ging boos verder met stoffen.

Terwijl hij daarmee bezig was bedacht hij dat die uitvinding van de prof helemaal niet zo slim was. Zelf zou hij ook zonder zo’n geheimzinnig kastje wel voor elkaar gekregen hebben dat. de machine een B typte als je een A aansloeg, een C als je een B aansloeg, enzovoorts. Maar prof * Print was nog niet klaar.

's Avonds, na het eten, zei de professor: "Ik moet nog wat opzoeken. Ik wens niet ge- stoord te worden.” En hij dook zijn biblio- theek in. Dat was een grote kamer die van de vloer tot het plafond vol met boeken stond en waarin hij zich soms dagenlang kon opsluiten. “Mooi”, dacht Roel, “dan kan ik op mijn gemak de nieuwe uitvin-

ding bekijken.” En nadat hij de afwas had

gedaan ging hij naar de kamer waar de vreemde machine stond.

13

Die zag er nu wat anders uit dan ’s mor- gens. Bovenop was het een wirwar van stekkers en draden. In de metalen doos waren twee rijen gaatjes gemaakt en in die gaatjes staken stekers die ieder met een draad waren verbonden met een van de stekkers in de andere rij. Die draden lie- pen kriskras door elkaar, zodat het ene gat in de eerste rij bijvoorbeeld was verbon- den met het zesde van de tweede rij en het gat ernaast met het drie-en-twintigste. Op het papier stond getypt:

EET + MEER

Roel en de kombjoeter

"Wat is dat nou?” vroeg Roel zich verbaasd af. Het lijkt wel een som, maar dan een met letters in plaats van cijfers. "Waarvoor zijn trouwens al die snoertjes?” Voorzichtig trok hij een stekkertje los. Er gebeurde niets. Toen begon hij de toetsen uit te pro- beren. Iedere keer als hij op een toets drukte, kwam er een letter of cijfer op het papier te staan, maar het was niet het te- ken dat bij de toets hoorde.

Totdat hij op de toets met de 6 drukte. Toen gebeurde er helemaal niets. Opeens dacht Roel aan het stekkertje. Hij stak het vlug weer in het gat en drukte weer op de 6. Nu kwam er een letter op papier te staan, de T. “Aha”, dacht Roel, "de 6 wordt de T. En die andere letters dan?”

In de bibliotheek verschoof de professor zijn stoel. Roel hoorde het. “Als die me hier bezig ziet, dan zwaait er wat”, dacht hij. Snel trok hij het papier van de rol en ging naar zijn kamer. Daar ging hij op zijn bed zitten met een potlood en de geheimzinni- ge lettersom. Al na tien minuten zei hij zachtjes: "Aha, nousnap ik het.” (1) B

Pim Lemmens

Wordt vervolgd

Vraag (1): Wat betekenen de letters E,‚ M, R, F‚ Ven [?

Let wel: Als op twee plaatsen de zelfde let- ter voorkomt, betekent die op beide plaat- sen het zelfde. Verschillende letters heb- ben een verschillende betekenis. En denk eraan: T=6.

NIEUWE TYPEN

GELE, SLAG- EN STOOTVASTE BEHUIZING, GROOT 17 mm, LC- DISPLAY — FUNKTIEAANDUI-

DING OP LC-DISPLAY

DC spanning tot 1000V, AC spanning tot 750V, DC/AC stroom tot 20A, weer-

stand tot 20MQ

De meters zijn op alle bereiken beveiligd

tegen overbelasting.

“Prijzen exkl. BTW. Voor uitgebreide dokumentatie bel of schrijf naar:

EEUW"

ONZE ZO SUCCESVOLLE SERIE MULTIMETERS IS NU UITGEBREID MET 3

ADVERTENTIE

BOVENDIEN ALS EXTRA:

DIGITALE

GLAD

MULTIMETERS

M3610 M3650

M4630

TODD BEIGE EDT DRA EDEDG DL

als M3610 plus:

als M3610 plus: kapaciteitsmeting 4% digit LC-display (15mm) hFE, diode test, tot 20 uF kapaciteitsmeting doorbelfunktie frekwentiemeting tot 20 uF tot 200 kHz ”“datahold”’- funktie

Adviesprijs: Hfl. 149,--* | Adviesprijs: Hfl. 188,--*

Adviesprijs: Hfl. 291 ,-=*

KLAASING ELECTRONICS B.V.

BENEL UXWEG 27, 4904 SJ OOSTERHOUT.

OEEDLORER TROD D OE NBO STEIN SIN ERE TARITEUT

ME md! Á hd | A

DEE Ted EON AN NEI LI MR Ah RAA

HCCNieuwsbrief 88

_BASIG, een pril beg

BASIC, wat betekent dat? BASIC is een afkorting. Het is de afkorting van een begrip. Het is een manier om de zaak een naam te geven, op een wijze die de Angelsakser nauw aan het hart ligt. Hij kan er niet buiten, dat is hem als een tweede natuur. Radar, Loran, en Laser zijn door ons allen gekende voorbeelden van die manie. Het zijn afkortingen van wij- de begrippen, die in ons normaal woordgebruik sinds lang burgerrecht hebben verworven. BASIC is van dezelfde aard. Het is de afkorting van “Beginners All Purpose Symbolic Instruction Code”, wat vrij vertaalt niet meer of niet minder dekt dan: Een taal die voor beginners is bedoeld en die in alle omstandigheden is te gebruiken.

Basic is gemakkelijk aan te leren, en is daarbij, in verschillende gradaties van toe- pasbaarheid, praktisch op alle huiscompu- ters aanwezig (geïmplementeerd zeggen de ingewijden). Verder ga ik daar niet op in. Ik ben geen straatventer en dus blijf ik bij de vaststelling dat bewierookt of ver- gruisd, Basic “de taal” is die universeel in gebruik blijft.

Direkt in zee

Als het moeilijk leren zwemmen is op een pianostoel, ver van enig water, dan is evenzo het zich eigen maken van BASIC even ondoeltreffend als men niet over een computer zou beschikken, hoe eenvoudig ook deze van uitvoering en hoe beperkt hij in zijn mogelijkheden mag zijn. Dus neem ik aan dat je over zo'n modern ding kunt beschikken.

Als alles aangesloten is zien we op ons scherm een ding knipperen.

Dat ding kreeg de naam van “cursor” mee, en duidt steeds aan waar de letter, of het teken, dat wij indrukken op het toetsen- bord , op het scherm zal verschijnen.

Voor ik verder ga moet ik toch nog enkele ‘zaken kwijt. We moeten er op bedacht zijn dat een computer een dom ding is, en niets kan uitrichten tenzij hem daaraan vooraf gaand de middelen worden ingepompt en dat in het raam van deze middelen hem op een ondubbelzinnige manier opdrachten worden gegeven of vragen gesteld. We vergeten in het taalgebruik maar al te vaak die gulden regel te volgen; wij verwachten van onze medemensen dat zij, zonder dat we dat uitdrukkelijk zeggen, als het ware kunnen raden wat we bedoelen. Ik geef hiervan een klein bijna klassiek voor- beeld.

Jan ontmoet Piet: Jan vraagt aan Piet: Weet jij hoe laat het is?

Antwoord van Piet: Ja.

Met zo'n antwoord is Jan natuurlijk niet veel verder. Hij had als antwoord ver- wacht: "Ja, het is zoveel uur en zoveel mi- nuten”, want bij het stellen van zijn vraag heeft hij verondersteld, ik druk hier op verondersteld, dat Piet zijn vraag zou heb- ben geïnterpreteerd als: Weet jij hoe laat het is, en als je dat mocht weten, wil je mij dan ook meedelen hoe laat het wel is?…

IN deel 1

door Willy de Winter

En dan zou Piet hebben geantwoord …(vul zelf maar in)”.

Zo is het met een computer in alle omstan- digheden gesteld! Dat dom ding doet pre- cies wat hem wordt opgedragen, en ver- der niets! Maar hij doet dat dan gewillig, zoveel maal als het ons belieft, en ontzet- tend snel!

Toch hebben we naar zijn pijpen te dansen en daar hebben we ons naar te schikken. We zijn gewaarschuwd. We hebben ons te gedragen naar de “wil” van de computer en we moeten hem aanspreken in een taal die hij verstaat. Doen we dat, dan is op gans het aardse oppervlak geen trouwere of meer gewetensvolle dienaar te vinden.

Basic verkennen.

De taal die is bedoeld zal dan BASIC zijn: die gaan we stap voor stap verkennen.

Typ op uw toetsenbord: PRINT 20 — 10.

Druk op. de toets die het opschrift draagt “RETURN of ENTER" en let op wat er ge- beurt.

Op de volgende regel (net onder de tekst * die je zojuist hebt getypt) verschijnt 30. Dat is uiteraard het resultaat van de optelling die wij invoerden.

Dat is een eerste manier waarop je compu- ter diensten -kleine diensten dan- kan be- wijzen . We kunnen alle mogelijke bewer- kingen laten uitvoeren, optellen. aftrekken. vermenigvuldigen en delen, zoals die daar zijn, naast worteltrekken en machtsverhef- fen en vele andere bewerkingen.

Daarover echter later meer, want tijd en geduld zijn machtiger dan geweld en ra- zernij.

HCCNieuwsbrief 88

15

BASIC, een pril begì

Het deelteken dat wij op school leerden namelijk ”:” kent de computer niet. Als we aan het computerverstand willen te ken- nen geven dat we verwachten dat een de- ling zal worden uitgevoerd, moeten we hem dat wijsmaken met ”/’. Vermenigvul- digen duiden we aan, niet met ”x” maar met ”*”, terwijl ergens op het toetsenbord "°N te vinden is. Dat teken, ingetypt na een getal beduidt dat de computer de opdracht krijgt een machtsverheffing uit te voeren, die wij naar graad aanduiden met een tweede getal er achter aan te typen. Als dat je niet onmiddellijk duidelijk is, lees dan verder. Later komt het vanzelf.

We kennen dus als:

PRINT 20 + 10

PRINT 20 — 10

PRINT 20 / 10 een deling

PRINT 20 * 10 een vermenigvuldiging PRINT 20° 2 een machtsverheffing, het vierkant van 20 berekenen

PRINT 20° 3 derde macht van 20 bereke- nen

We typen dat één voor één in, telkens ge- volgd door RETURN of ENTER, en we stel- len vast dat steeds opnieuw de computer ons naar onze wensen bedient en trouw het resultaat van de opdracht op het scherm typt.

Variabelen

We weten natuurlijk allen wat een ”varia- bele grootheid” betekent (een variabele, tout court‚ noemt men zoiets ook); wij we- ten dat dit begrip zoiets dekt als “iets” dat groter of kleiner kan zijn, iets waaraan iedere denkbare grootheid kan worden gekoppeld. Denk bijvoorbeeld aan de in- dex die in theorie kan dalen of “klimmen”, al zal hij in praktijk nog niet gemakkelijk op een lager pijl komen. Dat niet te na ge- sproken, kunnen wij over de index conver- seren zonder erbij te denken dat hij nu toe- vallig 280 of 281 of welke andere waarde ook moet aannemen.

Al is het niet precies hetzelfde toch wil ik er even de aandacht op vestigen dat wij omtrent paarden van gedachten kunnen wisselen, zonder daarmee over grote, klei- ne, witte, of bruine paarden te spreken. Een paard dat kan, zolang het maar een paard blijft een oneindig aantal verschil- lende eigenschappen vertonen om bij het algemeen begrip ”paard” een onderkomen te vinden.

Zo ook met variabelen. De computer kent variabelen, zeer velen en zelfs van ver- schillende aard. Voorlopig houden wij het bij variabelen die een grootheid zullen voor te stellen hebben, te zeggen dus iets dat in getallen is uit te drukken. Ik veron- derstel dat je erin geslaagd ‘bent van je scherm alle voorgaande rommel te hebben kunnen afvegen. Daarvoor heb ik geen pasklare oplossing, dat is een eigenheid van je systeem.

Probeer toch maar eens:

PRINT CHR $ 12 — RETURN

Probeer dat maar eens gerust. Op het toet- senbord mag getypt worden wat maar denkbaar is. Daarvan gaat je computer niet kapot. In een uiterste geval kan je hem zulke gekke toeren proberen te doen uit- voeren dat hij er zijn geduld bij verliest en als enig resterende oplossing stokstijf en roerloos wordt. Dan blijft er niet anders over dan de spanning uit en aan te zetten en dan komt alles weer goed.

Vanaf nu gaan wij niet noodzakelijk nog RETURN of ENTER vermelden. Die toets moet TELKENS aan het eind van een regel

ADVERTENTIE

SHARP MZ-700 / MZ-600

MINITEKST tekstverwerker MINI-BASE kaartenbak MINI-CALC rekenblad

handlefding.

Naar aanleiding van het grandioze succes van de MINI-SERIE voor de SHARP microcomputers wil S.W. u de volgende aanbieding doen:

f 126,- SAMEN VOOR bies. ff 99,00

Ja, u leest het goed, DRIE PROGRAMMA'S voor f 99,- (incl. BTW). U krijgt zelfs twee versies: voor kassette en voor quick-disk, incl.

Stuur uw betaalmiddel naar S.W. software

he A software

Boesmate 9 - 7006 CS Doetinchem - Tel. 08340-32434 Rabo: 31 43.90.227 - Giro: 495.000

worden herhaald. Wij melden daarmee aan de computer dat de ingetypte lijn ten einde is, en dat hij wat er op geschreven staat in zijn binnenste mag opbergen.

Typ heel slaafs na:

10 A=20 40 B=10

30 C=A-B 40 PRINT C 50 END

Wij hebben niet vergeten na elke regel RETURN/ENTER te typen! Typ nu:

RUN

en druk op de "RETURN" of "ENTER”-toets (maar dat hebben we nu voor de laatste keer gezegd), en zie, op ons scherm pronkt de uitkomst van de bewerking: ”10”,

Wat is er in feite gebeurd? We hebben aan de variabele A een waarde toegekend na- melijk 20, en aan de variabele B de waarde 10, en we hebben de computer een op- dracht gegeven om een aftrekking te maken en het resultaat op te bergen onder een variabele die we als C wensen ge- noemd te zien, en ten laatste moest de computer volgens regelnummer 40 maar eens laten zien wat hij er van terecht heeft gebracht.

Wij gaan dat lijstje van 5 regels genum- merd van 10 tot 50 wat nader bekijken. Voor ik het vergeet: "Dit is een program- ma!”

Wij stellen vast dat iedere regel met een nummer begint en dat deze nummering opwaarts verloopt. Wij hadden net zo goed kunnen nummeren van Ì tot 5 of van 100 tot 500, of elke andere nummering kunnen aanwenden, op voorwaarde dat wij steeds een hoger nummer gebruiken dan dat van de voorgaande regel.

Waarom wij dan 10, 20, 30 enz… verkozen, vindt zijn rechtvaardiging in het feit dat wij op die manier de mogelijkheid open hou- den, indien nodig tussen de reeds be- staande regels het een of het ander tussen te schrijven.

Input, Let, Print...

Het programma werd probleemloos door de computer uitgevoerd, en toch had ik het liever anders geschreven gezien. Wij gaah uitbreiden en verduidelijken:

10 INPUT A

20 INPUT B SOLETC = A +B 40 PRINT C

50 END

INPUT kan vertaald worden met “Voer in ” of als je wil "typ een getal dat ik aan de computer variabele A wil toekennen”.

LET in regel 30 is te vertalen met "laat”; dus laat C gelijk zijn aan A + B.

HCCNieuwsbrief 88

EE TT OT NE OBE

Met PRINT zal niemand moeite hebben, en END, dat kennen we door het bekijken van de massa Amerikaanse films waarmee de TV-zenders ons dagelijks teisteren. END is dus het einde van het programma.

Commands & Statements!

Deze “woorden” hebben voor de computer een duidelijke betekenis. Ze behoren tot zijn taal. Maar we zijn nog een woord tegengekomen! NI. RUN, dat ook tot de- zelfde computertaal behoort.

ATTENTIE! “RUN” geschreven zonder te zijn voorafgegaan van enige nummering, betekent de computer een bevel geven, namelijk "voer het programma dat wij u presenteerden uit”.

RUN is dus een bevel: een COMMAND zeggen de ingewijden; — terwijl INPUT, LET, PRINT en END opdrachten blijken te zijn.

Die laatste categorie noemt men dan ook zo, maar uiteraard in het Engels en zij zijn dan algemeen gekend onder een verza- melnaam van STATEMENTS.

We gaan onze computer met het program- ma zijn zin laten doen, en wij typen: RUN (RETURN/ENTER vergeten zeker?)

Op het scherm verschijnt ”?”. De computer vraagt voor de variabele A hem een getal te willen meedelen, en wij typen dus “20”. OPPASSEN geen letter O, gevolgd met wat? (RETURN of ENTER natuurlijk… maar dat is nu de allerlaatste maal dat daar wordt op gewezen!!!) Dan verschijnt nog een ”?”, waarbij de computer vraagt voor B een getal in te vullen en wij typen ”10”. Razendsnel, in minder dan geen tel is de computer met zijn antwoord klaar en op ons scherm staat reeds de uitkomst van de optelling: "30".

Met enige tekst zal de computer nu mee- delen dat hij zijn taak als beëindigd be- schouwt en zal op het scherm READY of OK of iets in die zin tonen. Typ:

35 D = (A+B+C)/(A/3) 45 PRINT D 48 GOTO 10

En typ nu: LIST _ Op het scherm komt nu te voorschijn:

10 INPUT A

20 INPUT B

_SOLET C=A+B

35 D=(A+B+C)/(A-3) , 40 PRINT C

45 PRINT D

48 GOTO 10

50 END

Typ dan: RUN

HCCNieuwsbrief 88

We merken als voorheen dat op het scherm "?” verschijnt, en om onze geest niet nutteloos te vermoeien typen we nog- maals “20”.

Bij het tweede ”?” typen we *10”.

De computer antwoordt met:

30 3.52941 ?

Dit vraagteken meldt dat wij een nieuwe opdracht aan de computer kunnen geven en dit is het gevolg van de instructies die wij op nummer 48 van het programma heb- ben toegevoegd.

GOTO

Daar gearriveerd leest de computer "GO- TO 10” hetgeen wij -wij en de computer dus- duidelijk begrijpen als “GA NAAR 10”. En wat kan 10 dan anders betekenen als regel 10 van het programma?

Dus begint het spel opnieuw en wel zo dik- wijls als wij nieuwe gegevens aan de com- puter toevertrouwen. Hoe wij uit zulk een “lus” geraken zien we direkt.

Haakjes, punten en komma's

Heb je gelet op het gebruik van de haakjes op regel 35? Op regel 45 moest de compu- ter het resultaat afdrukken van de bewer- king die wij hem met regel 35 aan de broek zetten, en hij toonde 3.52941 Hierbij twee opmerkingen.

l/ De Amerikanen schrijven een punt, waar wij gewend zijn een komma in cijfers te gebruiken en anders om. Zij schrijven dus 2,098,134.22, waar wij dit zelfde doen als 2.098.134,22. Of het een beter is als het ander is van geen belang, maar het is wen- nen.

2/ Als een computer een deling uitvoert, tenminste in Standard Basic, breekt hij de bewerkingen af na de 5de decimaal. Er zijn vast en zeker middelen om die nauw- keurigheid op te voeren, maar voorlopig houden we ons bij deze beperking.

Wij moeten nu nog uit de lus geraken die het programma aan de computer opdraagt om opnieuw, en steeds weer opnieuw, het

invoeren van nieuwe variabelen te vragen.

Daarvoor gaan we iets zeer bijzonders doen. Wij moeten daarvoor onze twee han- den te gelijk gebruiken, en wel gelijktijdig twee toetsen indrukken, namelijk deze die gemerkt is met CTRL of CR (en die bekend staat als de contrôletoets) samen met de toets met de letter C.

Wij gaan dit hoofdstuk afsluiten met een laatste, maar zeer belangrijke stap. Typ:

e

5 INPUT Z

IN=N+1

8IF N = Z THEN GOTO 50 48 GOTO 7

LIST

Op het scherm lezen we:

5 INPUT Z

IN=N+I

8IFN = Z+1 THEN GOTO 50 10 INPUT A

20 INPUT B

SOLET C = A+B

35 D =(A+B+C)/(A-3) 40 PRINT C

45 PRINT D

48 GOTO 7

50 END

Wij drukken niet onmiddellijk RETURN, want ik wens stil te staan bij wat op het eerste gezicht een ketterij lijkt te zijn.

Wie in een wiskundige verhandeling zou schrijven dat 10 = 10+1 zou van zijn leraar vernemen dat hij een hopeloos geval is! En hoe komt het dan dat wij zulke uitdrukking durven gebruiken? In computertaal zeg- gen we daarmee: Mijnheer de Computer, de waarde die u aan de variabele N hebt toegekend, vermeerder die met 1, en ken deze nieuwe waarde aan de variabele N toe. Of: Vermeerder de waarde van N met d

In regel 8 merken we weer iets nieuws: IF N=Z THEN GOTO 50

Wij vertalen, indien N=Z ga dan naar

regel 50

Met deze truuk blijft het programma niet meer in een oneindige lus, maar zal het eindigen als N=Z. RUN ?

(Wij bepalen hoeveel maal wij het pro- gramma wensen te herhalen) 3? 20

dat voeren wij in

? 10 en dit ook 30

antwoordt de computer 3.52941 en dit ook

? 6 Dat voeren wij in

? 2 en dat ook … enz …

8

5.33333

? al

? 17

38

4.22222

READY

Het programma werd naar onze wensen drie maal herhaald en dan werd verdere uitvoer afgebroken.

Om te onthouden

LET, INPUT, PRINT, GOTO, END,

RUN, LIST

Wordt voortgezet. Wij gaan dan een echt programma schrijven! B

Willy de Winter

17

Doordat personal computers en kleine computer systemen steeds verder worden geperfectioneerd ontstaat de behoefte aan meer en meer compacte diskettes met een hogere opslagcapaciteit.

Fuji heeft deze ontwikkelingen niet alleen op de voet gevolgd; nee zij heeft ze voorzien en daar krachtig op ingespeeld door de ontwikkeling van diskettes bestemd voor de toekomst nu reeds op de markt te brengen.

Fuji voldoet dan ook aan iedere vraag, of het nu om een grotere geheugencapaciteit gaat of om een kleiner formaat. 5 4” diskettes tot 1,6 Mbyte en 3 2” diskettes van 250 Kbyte tot 1 Mbyte.

= Super Hub Ring

Fuji een begrip » Meer dan 20 miljoen 'passes’

voor kwaliteit _ met behoud vande kwaliteit | en betrouw- …, vandeeerstepass _ baarheid _ » _* Tot 60 °C hittebestendig ie

Slechts 3% modulatie = 10C%% gegarandeerd.

simac data

simac data bv High Tech Park / 5503 HP Veldhoven / tel. 040-582933

P 4 > Er

“Computers Direct bewijst dat goede software geen duizenden guldens hoeft te kosten.”

(Jan Jacobs - Personal Computer Magazine okt.86)

Queen, Het Complete Boekhoudprogramma

voor IBM PC en compatibles.

'N BRILJANT AMERIKAANS IDEE.

Waarom moet goede soft- ware kostbaar zijn? Deze vraag stelde men zich in Amerika. Natuurlijk is het zo, dat het ontwikkelen en

E \ COMPUTERS DIRECT

voor boekhoudkundige experts en - adviseurs. Logisch dus, dat de prijs van een compleet boek- houdprogramma al snel in de duizenden guldens loopt. Want de aanzienlijke investering zal terugver- diend moeten worden.

£ RK OPLOSSING: DE

RL) BORLAND FORMULE.

B / Philippe Kahn, de oprich- ter van Borland Internatio- nal, had echter een briljant idee: zonder concessies te doen aan de hoge kwaliteit, verkocht hij voor een zeer lage prijs een zeer groot aantal softwarepakketten. Van dat Turbo Pascal pro- gramma (verkoopprijs aanvankelijk minder dan 50 dollar) verkocht hij binnen 2 jaar meer dan 400.000 exemplaren! Door zijn slimme werkwijze en door dit gigantische aantal verkochte pakketten van Eén programma, werden

topklasse en door-en- door uitgetest.

HET COMPLETE

BOEKHOUDPROGRAMMA

DAT MEER TE BIEDEN

HEEFT:

e grootboek administratie

e debiteuren administratie

e crediteuren administratie

e factureren

e aanmaningen

e adresetiketten

e vreemde valuta’s

e artikelenbestand tot maximaal 10.000 artikelen.

Kortom, CD Queen is met recht Het Complete Boek- houdprogramma met optimale mogelijkheden. En dat voor een uit- zonderlijk lage prijs.

429-

CD QUEEN, HET COMPLETE BOEKHOUDPROGRAMMA, BESTAAT UIT DE VOLGENDE ONDERDELEN:

D ALGEMEEN Bedrijfsgegevens Overnemen rekeningschema Vreemde valuta tabel BTW-kode tabel Automatische boekingen Muteren toegangskode

@ DAGBOEKEN

Muteren dagboekkodes Afdrukken dagboekkodes Invoeren boekingen Afdrukken periode dagboeken Afwerken Algemeen Mutatie Bestand

© JOURNAAL

Afdrukken periode journaal Afsluiten periode

Afsluiten boekjaar

@® GROOTBOEK

Muteren rekeningschema Afdrukken rekeningschema Afdrukken saldibalans Afdrukken kolommenbalans Afdrukken variabele balans Afdrukken periode grootboek Afdrukken jaar grootboek

© DEBITEUREN

Invoeren NAW debiteuren Afdrukken NAW debiteuren Afdrukken debiteurenlijst Afdrukken openstaande posten Invoeren regels aanmaningen Afdrukken aanmaningen Afdrukken krediet-overschrijdingen

8) CREDITEUREN Invoeren NAW crediteuren Afdrukken NAW crediteuren Afdrukken crediteurenlijst Afdrukken openstaande posten

D FAKTURERING

Invoeren orders algemeen Afdrukken openstaande orders Afdrukken fakturen

Vreemde valuta. Adresetiketten.

Aanmaningen.

Krediet-limieten. Er is keuze uit 3 standaard faktuur- layouts.

eneen Het complete boekhoudpakket |

grondig uittesten van ih de hoge investeringskosten JA, wij willen profiteren van uw aanbod en bestellen HCC12] uitgebreid financieel Com - binnen korte tijd ruim - hierbij …. exemplaren van CD-Queen, Het Complete Boekhoud- | puterprogramma een forse schoots terugverdiend. programmaadf 429,- (excl. 19% BTW). Levering onder rembours.

investering vergt.

Immers, uiterst deskundige programmeurs zijn niet goedkoop. Datzelfde geldt

|

|

|

|

|

bedrijf/instelling COMPUTERS DIRECT ia een INTRODUCEERT: QUEEN! Volgens dezelfde Borland | formule introduceert Ì Computers Direct nu: Queen, Het Complete Boekhoudprogramma. U betaalt aanzienlijk minder | voor dit pakket, maar de

kwaliteit van de program-

COMPUTERWARENHUIS matuur is van absolute

adres

handtekening

programma. Stuur deze bon naar:

postcode/plaats

EE telefoon ie a SEE merk computer _—_ Ee

nn en Deze prijs geldt vanaf 1 oktober 1986. CD Queen werkt op IBM-PC computers en compatibelen, onder PC-DOS en MS-DOS besturings-

Computers Direct, Postbus 4081 3502 HB utrecht. Tel. 030-898255

| ha EED enen im 2e anr

DE NIEUWE Q CATALOGUS IS UIT !! Y BEL 030-898255.

Aangifte Inkomstenbelasting 1986 U | S K N DE Het programma A86 is op eigen kantoor ontwikkeld ten behoeve van een snelle verwerking van de jaarlijks terugkerende aangifte-stroom. ° | Het programma A86 voldoet aan de eis dat ruim 90% van de aangiften 1.B. '86 met het programma A86 kunnen worden afgehandeld. Het programma A86 draait op CP/M. MS-DOS en Atari-machines en kost afhankelijk van de uitvoering f 700— of f 980 — excl. BTW. PC Ol PR Ì N R Het programma A86 wordt voorzien van een goedkeuringsbrief van de Inspectie Belastingadvieskantoor Fles Prins Bernhardlaan 330, 2224 VR Katwijk Telefonische inlichtingen: 14.00-21.30 uur, D 5 RE

Leiden betreffende de uitdraai welke voldoet aan de gestelde eisen van het Ministerie TREND COMPLEET IN COMPUTERS, SOFTWARE. RANDAPPARATUUR EN SUPPLIES.

van Financiën. Levering uitsluitend aan kantoren.

HET GOEDKOOPSTE ADRES VAN Maa OTR 00 OO ARLES

5,25 inch 3M_ SKC_

SS/DD 43,75 48,95 DS/DD 59 95 58,95 SS/DD 96 TPI 73,75 59,95 DS/DD 96 TPI 81,50 77,50 High density . 124,95 133,25 3,5 inch

SS/DD 135 TPI 89,95 99,95 DS/DD 135 TPI 105,00 123,95

Verzending :Per post, onder rembours

Prijzen Per 10 stuks, incl. 20% BTW, verzend- en rembourskosten. Geldig tot 1 februari 1987.

Bestellen _:Per brief(kaart) bij: PC-Post, Postbus 32, 4040 DA Kesteren.

(Of eventueel telefonisch: 03444-2355.)

TULIP PC-COMPACT MET GRATIS IBM COMPATIBLE PRINTER f 4490.-

Tulip PC-Compact, IBM compatible computer voorzien van 2 diskette stations, 512 Kram geheugen, monitor, keyboard en een uitgebreid soft- ware pakket wat bestaat uit: MS-Dos 3.1, MS-windows, MS-write en MS-paint.

ME NEC P-6 PRINTER f 1895,- Em Nec P-6 printer, zeer snelle 24 naalds printer van uitstekende kwaliteit. 216 tekens per seconde in de draft mode en 65 tekens per seconde in de NLQ mode. Voorzien van 20 standaard fonts, 8 Kb buffer en een parallel centronics interface. Als optie is een tractor- en sheetfeeder leverbaar.

ME TURBO PC (8 MHZ) f 2595,- Turbo PC (8Mhz), een zeer snel en 1BM compatible computersysteem,

voorzien van 2 diskette stations, 256 Kram (op boord uit te breiden tot 640Kb), parr en serieel interface, klok kalender, hercules compatible

ee kaart en AT keyboard. Standaard voorzien van een amber of groen Volledig gereviseerde floppy drives, eeldscherm. mmm TELTRON 1200 PC MODEM f_695.-mmm geschikt voor PC/XT & compatibles. Hayes compatible modem, standaard voorzien van auto-dial en auto- answer. Geschikt voor V21 en V23 protocol en Viditel. Wordt geleverd met ®e 40 of 80 tracks afhankelijk van de switch- een zeer uitvoerige nederlands-talige handleiding. | tt 5.25” full ke kh Tor r0 KB te f t mm PHILIPS VG-8235 f 1165,-m setting, eo IUNNIGN. "D EE MSX Il computer met ingebouwde 3.5” diskdrive, 128 Kram geheugen en teren indien met DOS 3.2 gewerkt wordt. voorzien van een zeer professioneel toetsenbord. Standaard is de VG-8235 f 225,-* per stuk. voorzien van een uitgang voor, monitor, TV, recorder, printer en joystick's. Aan software wordt een gratis tekstverwerker, tekenprogramma, database en MSX-Dos geleverd. e Floppy drives, 40 tracks, COMMODORE PC-10 II f 3595.- Em 5.25” full high. f 200 -* per stuk. Commodore PC-10, IBM compatible computer met éen werk- 8 geheugen van maar liefst 512 Kram, 2 diskette stations van elk 360 KB en Voor beide typen geldt een garantie- een advanced graphics adaptor. Wordt geleverd met monitor, keyboard En 90 d MS-Dos en GW-Basic. termijn van 0 Jagen. Aanbiedingen zijn geldig t/m 31 december 1986, PRIJZEN EXCL. 20% BTW Levering uitsluitend onder rembours.

prijs- en tekstwijzigingen voorbehouden.

_TREN

line hl * Prijzen zijn ex. BTW en verzendkosten.

Zn Bestellen: bel 03240-34900.

Rotating Memory

1

| J Il ‘

wi

A IG

ii

("

|

( m & eed FN

Personal Computer Shop Technology bv,

k Postbus 1035,

Amsterdam, Scheldestraat 53, tel. 020-767201 « Arnhem, Zijpendaalseweg 8, tel. 085-436574 1300 BA Almere Bergen op Zoom, Antwerpsestraat 48, tel. 01640-59049 « Gouda, Nijverheidsstraat 14, tel. 01820-12888

Hengelo. Tuindorpstraat 4-6, tel. 074-427275 « Eindhoven, Piazza 047, tel. 040-451 186 Telefoon 03240-34900, Oss, Nieuwe Hescheweg 9, tel. 04120-37125 « Rhenen (U.), Herenstraat 23, tel. 08376-2008 Voorburg, Kon. Julianalaan 72, tel. 070-875848

ed

TE

Ne

MUNOSP

Muziek op de P2000 in BASIC BE en

Het programma MUNOSP, waarvan de naam is afgeleid van „MUziek- NOten SPelen”, is een programma waarmee je muzieknoten van een be- paalde melodie stuk voor stuk kunt invoeren en daarna de melodie kunt laten horen. Het is een alternatief voor het Muzieksysteem in FORTH dat beschreven staat in Nieuwsbrief nr. 69 en 70, MUNOSP is gewoon in Basic geschreven en gaat in principe uit van het klassieke notenschrift. Wanneer je dus bijvoorbeeld ergens een melodie in notenschrift ziet staan en je wilt graag weten hoe die melodie klinkt, terwijl je geen in- strument kunt bespelen, dan is het programma MUNOSP een oplossing. In een eenmaal ingevoerde melodie kun je allerlei veranderingen aanbrengen: met één of meer octaven verhogen of verlagen, het tempo veranderen, één of meer noten eruit halen of invoegen e.d; je kunt het programma dus ook gebruiken als je zelf wilt componeren. En je kunt de melodie wegschrijven op cassette en weer teruglezen.

Beschrijving van het programma wordt eerst array C veranderd, en daarna De ingevoerde muzieknoten moeten wor- worden vanuit de gegevens in array C de den omgerekend naar de eenheden voor andere arrays berekend (regel 300-980). de muziekstring (zie regel 8020 van de lis- De berekende frekwenties van de ver- ting). Om de tijd tussen twee opeenvolgen- schillende muzieknoten zijn gebaseerd op de noten zo kort mogelijk te houden, ge- de officiële frekwentie van 440 Hz, die beurt dit omrekenen van tevoren (regel door een normale stemvork wordt gepro- 300-980). De ingevoerde gegevens komen duceerd.

in array C en de getallen voor de muziek- Het programma is uitgeprint door een string in array T en array H. Array Cisook printer (Gemini-10X) die een aantal karak- de array die op cassette wordt wegge- ters anders afdrukt dan dat ze op een schreven. En als er wijzigingen in de melo- beeldscherm verschijnen. De beide vor- die worden aangebracht (regel 2000-7060), men staan in figuur |.

ASCII-waarde

uitgeprint op beeldscherm

5 J > # +

Figuur 1. Vergelijking van verschillende vormen van karakters.

HCCNieuwsbrief 88

door Marlex van Keulen

Machine-afhankelijkheid

Het programma is geschreven voor de P2000T van Philips, maar kan ook voor an- dere computers worden gebruikt die op een vergelijkbare manier geluiden kunnen produceren (zie regel 8020). Ook maakt het programma gebruik van kleuren (zie regel 8010) en het vertonen van karakters van dubbele hoogte (regel 260 en 3550 met het uitschakelen ervan in de erop volgen- de regel).

Het programma kan een melodie van maximaal 250 noten verwerken. Met dit aantal past een weggeschreven melodie mooi in één blok op een cassette. Hier is een geheugencapacitiet van meer dan 16 K nodig. Voor computers met 16 K of minder kan het programma gemakkelijk worden gewijzigd door de maximale melodieleng- te kleiner te maken; hiertoe moet overal het getal 250 en het getal 251 worden ver- vangen. Aan de andere kant kan bij vol- doende geheugencapaciteit, juist met lan- gere melodieën worden gewerkt.

Invoer en uitvoer

Als er op het beeldscherm iets wordt ge- vraagd, staat er vaak tussen haakjes achter in welke vorm het antwoord gegeven moet worden; alternatieven zijn gescheiden door een ”/. Als het antwoord op een vraag meestal hetzelfde is, ontbreekt dit tussen de haakjes en in dat geval kan er direkt op „enter” worden gedrukt. Wan- neer bijv. op een vraag die met ja of nee moet worden beantwoord, het antwoord meestal ja is en een enkele keer nee, dan verschijnt er op het beeldscherm „(/n)”. Moet het antwoord inderdaad ja zijn, dan direkt op „enter” drukken, anders ‚n” in- voeren. Uitgaande van het „menu”, kan er met een melodie van alles worden gedaan, door eerst een getal tussen (inkl.) de 1 en de 10 in te voeren.

Bij het getal 2 van het menu, kunnen vaste kruisen en mollen worden ingevoerd: de kruisen en mollen die vooraan in de noten- balk staan. Alle noten op die posities (plus É de noten op één of meer octaven hoger of lager) worden dan een halve toon ver- hoogd, resp. verlaagd. De volgorde waarin ze worden ingevoerd, is vrij. Het op deze manier ingevoerde patroon van vaste krui- sen en mollen verschijnt links boven het menu (een „+” betekent kruis; een „—” be- tekent mol).

Bij nr. 3 van het menu, kunnen nieuwe no- ten worden ‘ingevoerd. De noten worden genummerd van l tot en met 250, maar nummers hoeven alleen opgegeven te worden als er ergens midden in een melo- die een nieuwe noot ingevoerd moet wor-

àl

1 REM

100 110 120 120

140 150 160 170

200

210 220 230 240

250 260

270 280 290

300

z10 320

z0 340 350 360 370 3580 390 400 410 420 450 440 450 460 470 480 A90

500 50

520 550 540 550 560 570 580 570 600 &10

820 650 240 650 660

670 680 60 700 710 720 750 740 750 760 770 780 790 800 810 820 850 840 850 860

870 280

890 900 910

20

Bk KR KEK KK * x * programma MUNOSF % « x

KAKERA KAK KKK K

CLEAR 8000

DEFINT A-C,1-U

DEFSTR S,V

Az0:3D=OsF=0: zzOs 1=0: 1A=0: IE=O:

IZ=0: J=OrL=Or LV=0r M=Or ME=OE N=:

NI=OENN=0:NO0=0: P=0: 0=0: OD=0

=27 (1/46)

TN=|1

g= tn = SN= mn = Vvs= an an

DIM C(1,2519,T(250) „HEESON KMD), V250O) „KL (6) „KE (250)

REM ...eeeesee.. kleuren .….….eerese.e

blauw,cyaan,groen,geel,rood, magenta

DATA 122,154,130,151,129, 155

FOR M=1i TO 6

READ KL (M)

NEXT M

PRINT CHR$ (12)

PRINT CHR$ (141) 5

Ke Mm U N OQO SS FP“ PRINT CHR$ (140)

PRINT

GOTO 1000

REM .. array C -* array T‚H,V‚KE -…

CO,I) = +/- DKLOO +/- A*10000 N10 C(t,I) = ASC(c-b) + NK1000 + 0/500

IF IZ>IE THEN IE=IZ PRINT

FOR I=IA TO IZ

z" "4+STR$ (ID

VS=RIGHT$(S, 4) +" 1/" D=C(O,1) MOD 104 D=CINT (D) / 100

IF D=O THEN IE=I-1 : GOTO 1000 S=STR$ (ABS (D) )

L=LEN(S)

IF LZ3 THEN VS=VS+" " VS=VS+RIGHTS$(S,L 1)

IF D£O THEN VS=VS+"."

T (1) =TN/AES (D) /. 004

IF DZO THEN T(I)=1.SXT CI

IF CINT(T(I)) 256 THEN 520 T(I)=-T (ID /2

IF CINT(-T(1)) {256 THEN 520 PRINT CHR$(7) 3 " 11": Ia "lengte gekort tot 2 5 Vs=VS4"R"

T(I)=-255

VS=VS+SPACES (17 -LEN (VS) ) A=C(1,I) MOD 500

N=C (1, ID) “1000

IF C(1, DD -NX1000 500 THEN N=-N S=STR$ (N)

L=LEN(S)

IF N7=0 THEN S=RIGHT$(S,L=1) VS=VS+CHR$ (A) +5

LV=LEN (VS)

IE A:98 AND AZ102 THEN M=-l ELSE M=

M=M+ ZN

IF M-5 THEN M=5

IF A:-105 THEN M=6

IF MZO THEN M=

K CID =KL (MD)

IF A>105 THEN H(I)=1 7 GOTO 570 G=ABS (CD, IJ) “1074

GOSUB 950:

D=

G=kKM (A96)

GOSUB 230

g=0+0D

IF AZ99 THEN A=A+7

IF A£102 THEN Q=0+Î F=440OK2" (N-1) F=FKR"(A-104+0/2) H(IJ=54700/F

IF CINT(H(I) 256 THEN 890 N=N+1

S=STR$ (N)

L=LEN(S)

IF N>=0 THEN S=RIGHT$(S,L-1) VS=LEFT$ (VS, LV) VS=VS+" 1" +5

PRINT CHR$(7): "* J1": Is "1 oktaaf hoger"

IF A>103 THEN A=A-7

GOTO 610

VI) =VS+SPACES (26-LEN (VS) ) PRINT VOID NEXT I

GOTO 1000

REM ....-- subr., + % — in VS „eee IF Q=2 THEN Q=-1

IF. Q=+1 THEN VS=VS+"+" 7 RETURN

IF Q=-1t THEN VS=VS+"-" 2 RETURN

970 IF A=0 THEN VS=V5+" "2 RETURN 980 STOP 1000 REM .….. print #*%-, tempo, ment «-…- „.. kruis = +3 MOÌl = — meenen 1010 PRINT 10620 FOR J=i TO 7 1030 O=KM(J) 1040 IF Q=0 THEN 1070 1050 PRINT CHR$(J+946) 5 1060 FRINT CHR$(4E+(Q-1) KS) 3 1070 NEXT J 1080 PRINT * hele noot ="; TN: "s” 1090 PRINT 1100 F=O 1110 FRINT * 1 = lees van kassette" 1120 PRINT * 2 = invoer vaste + Le —' 1150 FRINT " 2 = invoer nieuwe noten” 1140 PRINT * 4 = verdubbel / voeg in" 1150 PRINT " 5 = verwijder noten" 1160 PRINT " 6 = verander oktaafnrs. " 1170 PRINT " 7 = verander tempo” 1180 PRINT " 8 = SPEEL" 1190 PRINT " 9 = schrijf naar kassette" 1200 PRINT "10 = ophouden” 1210 INFUT "(1-10)"; FP 1220 ON P GOTO 1500, 2000, 2000, 4000, 5000, 600, 7000, 8000, 9000, 9500 230 PRINT CHR$C7) 3 1240 GOTO 1210 1500 REM ...-- lees van kassette ij…ij.…. 1510 FRINT 1520 INPUT "naam"; SN 1530 CLOADK C & SN 1540 S="" 1550 PRINT “vaste + & — en “4 15460 PRINT "tempo van kassette" 1570 INPUT "(/n)": 5 1580 IF S="n" THEN 1480 1590 MK=C(O, 0) 1600 FOR J=1 TO 7 1610 Q=MK MOD 27J 1620 MK=ME-0 1620 Q=OTE" (JI) 1640 KM(J) =0 1650 NEXT J 1660 TN=C(1,O0) /1000 1670 IF TN=O THEN TN=1 14680 IA=1l 7: 12=250 1690 GOTO 200 2000 REM .... invoer vaste + % — «ee 2010 PRINT 2020 S=" * 2030 INPUT "oude + & — wissen (/n)"s S 2040 IF S="n" THEN 2100 2050 FOR J=1 TO 7 2060 KM(J) =O 2070 NEXT J 2100 PRINT 2110 PRINT "nieuw kruis (a-gi “': 2120 PRINT "afsluiten met 2) 2130 INFUT S 2140 IF S="z" THEN 2200 2150 J=ASC(S)-96 2160 IF J>7 OR JÁ1 THEN PRINT CHR$ (7) 5 2 GOTO 21:50 2170 KM(J)=1 2180 GOTO 2110 2200 PRINT 2210 PRINT "nieuwe mol (a-qgs “4 2220 PRINT "afsluiten met 2)"; 2230 INFUT S 2240 IF S="z" THEN 2500 2250 J=ASC(S)-76 2260 IF J>7 OR J21 THEN PRINT CHR$ (7) 3 e GOTO 2250 2270 KM(J) =2 2280 GOTO 2210 2300 MK=O 2310 FOR J=1i TO 7 2320 O=KM(J) 2530 MK=MK+OKE" (3-1) 2240 NEXT J 2350 CO, 0) =MK 2360 IA=1 : IZ=IE 2270 GOTO 200 3000 REM ...- invoer nieuwe noten ij…….…- 3010 PRINT 2020 I= 3020 INFUT "nr. (41/7)! 2040 IA=I : IZ=I 2050 GOTO 2110 2100 I=I+1 Z110 FRINT STRINGS (29,96) z120 PRINT "nr.": I 3130 PRINT "lengte in 1/noot "5 n{2100), evt. met se 2140 PRINT "serie afsluiten met 0" 2150 INFUT VS 2150 D=VAL (VS) 3170 IF D=0 THEN 500 3180 IZ=I Z190 S=RIGHTSE (VS, 1) 3200 IF S="," THEN Dee-D 3210 CO, ID =CINT (DX1090) 3220 FRINT 3300 PRINT "noat (c-bs r=rust)" 3210 PRINT "oktaafnr. (al = 440 Ha)" 3320 PRINT "evt. kruis of mol {+/-/)" 3320 INFUT S 3340 IF S="r" THEN S="r0"

4020 4050 4040 4050 AC&GO 4070 4080 4090 4100 4110 4120 4150 5000 5010 5020 50:30 5040 5050 5060 5070 2080 500 5100 5110 5120 S150 6000 6010 620 60 Z0 6040 6050 6060 4070 6080

GON &100 6110 6120 61:50 6140 6150 6140 &170 6180

&190

7000 7010 7020 70:50 7040 7050 7060

8000 8010

8020

80:30 8040 8050 8040 8070 8080 8090 8100

8110 8120

G000 Goro 9020 Gozo 9040

az PO

10600 10010

10020 Lorin 10040

10050

IF LEN(S)22 THEN PRINT CHR$ (7): GOTO 3350

VS=V5+" "+5

A=ASC (5)

L=LEN (5)

S=RIGHT$ (5, L-1)

N=VAL (5)

NN=0

IF NZO THEN N=-N 7 NN=I

CUL, I) =A4NE10O0O+NNK 500

Q=z0

S=RIGHT$ (SG, 1)

IF S="+" THEN Q=1

IF S="—" THEN G=2

CLO, ID =C(O, ID +AK1OT4KSEN(C(O, DD)

PRINT CHR$(141); Is VS

PRINT CHR$ (140)

IE 1=250 THEN PRINT CHR$(7); "val:” GOTO 200

GOTO 2100

REM .... verdubbel / voeg in Í-……: PRINT

INPUT "vanaf/op nr."4 TA NI=1

INPUT "aantal (71/)": NI IA=IA+NI

IE=IE+NI

IF IE*250 THEN IE=250

PRINT CHR$(7)3 "vol!" FOR I=IE TO IA STEP —1 CO, ID =C(O, I-NI)

C(4, ID =C (1, INI)

NEXT I

1Z=IE

GOTO 200

REM …aeaens verwijder noten …....….«

INPUT "nr. eerste": IA INFUT "nr. laatste (*1e/)"s 12 IF IZ>IE THEN IZ=IE NI=IZ-IA+1

IE=IE-NI

FOR I=IA TO IE

CO, ID =C(O, I+NI) C(1,I=C (1, IANID

NEXT 1

IZ=IE

GOTO 200

REM .... verander oktaafnrs. ……-» FRINT

NO=0

FRINT "hoeveel oktaven "4

INPUT "(hoger +; lager —)": NO IA=1

INPUT "vanaf nr. (#1/)"s IA

IZ=IE

INPUT "t.e.m. nr. (Zlaatst/)": 12

FOR I=IA TO IZ

A=C(1, 1) MOD 500

IF A>102 THEN &180

N=C (1, 1) “1000

IF CC1,I) -NK1000*500 THEN N==N N=N+NO

NN=0

IF N<ZO THEN N=-N 7: NN=1

C (1, ID =A+NK1000+NNK500

NEXT I

GOTO 500

REM ...---- verander tempo ….….…se« PRINT

PRINT "tijdsduur voor "4

INPUT “hele noot in Ss": TN TC (1,0) =TNK1000

IA=1 z IZ=IE

GOTO 200

REM ....eeeeeee SPEEL eenen REM kleurstring: CHR$ (kleur achtergrond) CHR$ (157) CHR$ (kleur karakters) REM muziekstring: CHR$S (ZI) CHRE (tijd in -OO4S) CHR$ (Z4700/frekwentie in Hz) ‚ … . CHR$ (0)

PRINT FOR I=i TO IE IF K{I)=0 THEN PRINT * ie GOTO 8070 PRINT CHR$ (KI) ) CHRS$ (157) CHR$ (125) 5

PRINT VI):

H2=0

IF T(I){O THEN H2=H(1I)

ERINT CHR$ (22) CHR$ (ABS (T 41) )) CHR$ (HCI) > CHR$ (HZ) CHRS$ (0)

NEXT 1

GOTO 1000

REM „.. schrijf naar kassette ij.…… CO, IE+1) =O

PRINT

INPUT "naam": SN

CSAVEX C @ SN

GOTO 1000

END

REM MUNOSP

REM Programma vocr het laten spelen van ingevoerde muziekncten REM In BASIC voor PF2000T REM EE Kk

REM 24 april 1985

REM Marlex van Keulen

TE

den. Van iedere noot wordt eerst de tijds- duur gevraagd. Om de invoer zo kort mo- gelijk te houden, moet hier de omgekeerde waarde worden ingevoerd: een kwart noot moet opgegeven worden als „4”, een halve noot als „â, enz. Alleen in het zeldzame geval dat een dubbele noot moet worden ingevoerd, wordt de in- voer iets langer, nl. „5”. In de notenbalk wordt een noot soms gevolgd door een punt om de lengte ervan met de helft te vergroten. Deze. punt moet dan ook direkt erachter worden ingetikt. Een achtste noot met een punt wordt dus ingevoerd als 4 Vervolgens wordt de toonhoogte ge- vraagd. De invoer moet hier beginnen met de naam van de noot, dus een a, een b of een g bijv. Deze letter moet worden ge- volgd door een octaafnummer. Een octaaf loopt van c tot en met b (en is dus eigenlijk een septime). De al eerder genoemde stemvorktoon (een a) van 440 Hz, die onge- veer in het midden van de notenbalk zit, behoort tot octaafnr. 1. In de praktijk komt het erop neer dat in een notenbalk met g- sleutel, de onderste helft en het gebied er vlak onder, octaafnr. 1 heeft, en de boven- ste helft en het gebied er net boven, oc- taafnr. 2. Als er in de notenbalk een kruis of een mol voor de betreffende noot staat, moet die als „+”, resp. „—” op het octaafnr. volgen. Op deze manier moet ook een ont- heffingsteken worden ingevoerd: een „—” (‚+”) heft alleen voor deze noot een vast kruis (vaste mol) op. (Een op deze plaats ingevoerde „+” terwijl er voor deze noot ook een vast kruis geldt, heeft tot gevolg dat de noot tweemaal een halve toon wordt verhoogd; en bij tweemaal een mol twee- maal verlaagd). Een rust in de notenbalk wordt ingevoerd als „r” en hoeft niet te worden gevolgd door een nummer. Na het invoeren verschijnen de ingevoerde gege- vens, vooraf gegaan door het nummer, nog eens in vergrote vorm op het beeldscherm.

Om een serie noten te beëindigen, moet als tijdsduur O worden ingevoerd. Cijfers die de maat aangeven en maatstrepen, hoeven niet te worden ingevoerd. Bij nr. 4 van het menu, wordt er op een op te geven plaats in de melodie, alle noten vanaf dat punt een eveneens op te geven aantal posi- ties opgeschoven, waarbij op de vrijgeko- men posities de oorspronkelijk noten nog blijven staan. Dit heeft twee funkties. Ten eerste kun je zo een serie noten in een me- lodie verdubbelen, en ten tweede kun je op de vrijgekomen posities nieuwe noten invoeren. Bij nr. 5 van het menu, gebeurt iets dergelijks; hier wordt een serie noten terug gezet, waardoor er een aantal noten verwijderd wordt.

Bij nr. 6 van het menu, kan het octaafnum- mer worden veranderd. Dit kan zowel voor de hele melodie als voor een gedeelte er- van; in dit laatste geval moeten het begin- en het eindnummer worden opgegeven.

Bij nr. 7 van het menu, kan het tempo wor- den gewijzigd. Bij het opstarten duurt een

HCCNieuwsbrief 88

Figuur 2. Voorbeeld melodie.

hele noot 1 seconde. Het tempo staat rechts boven het menu vermeld.

Na al deze invoer, worden eerst de al eer- der genoemde arrays T, H, e.d. (her)bere- kend, terwijl de ingevoerde gegevens nog eens over het beeldscherm rollen.

Bij nr. 8 van het menu, wordt dan de melo- die ten gehore gebracht. Tegelijkertijd worden de ingevoerde gegevens op het beeldscherm getoond, zodat je goed kunt zien waar eventueel iets veranderd moet worden. Een „+” (,—”) die direkt achter het octaafnummer staat, betekent dat hier bij die betreffende noot een kruis (mol) is ingevoerd. Staat er een „+ (,—") een posi- tie verder, dan wil dit zeggen dat voor de- ze noot een vast kruis (vaste mol) geldt. Al deze gegevens staan in een gekleurde balk. De kleuren hangen af van de positie van de noot in de notenbalk. De laagste no- ten staan in het zwart, daarna komen blauw tot en met rood (regenboogvolgor- de; zie regel 200). Een rust verschijnt in de kleur magenta (die niet in de regenboog voorkomt).

Bij nr. 9 en nr. 1 van het menu, kan de me- lodie naar een cassette worden wegge- schreven, resp. ervan terug worden gele- zen. Het patroon van vaste kruisen en mol- len, en het tempo blijft hierbij behouden (ze staan op de O-posities van array C) en kunnen al dan niet weer worden gebruikt. Na ongewenst stoppen van het program- ma, bijv. bij nr. 10 van het menu, kan het programma weer worden gestart zonder dat alle ingevoerde gegevens verloren gaan, door „GOTO 1000” in te voeren.

Beperkingen

Het frekwentie-bereik heeft een duidelijke benedengrens: de cO kan net niet worden gehaald; de cO-kruis net wel. Als er een te lage noot wordt ingevoerd, blijven de in- gevoerde gegevens wel behouden, maar wordt het octaafnummer met 1 (of even- tueel meer) verhoogd. Bij het omrekenen van de arrays wordt dit zichtbaar gemaakt, en ook tijdens het laten horen, staan beide octaafnummers vermeld. Naar boven is er geen grens, maar je krijgt bij hogere tonen wel steeds grotere afrondingsfouten.

De maximale tijdsduur voor een noot is 1 sekonde. Door een truc is het met dit pro- gramma mogelijk om een noot tussen de 1 en 2 s weer te geven in twee noten met ieder de helft van de lengte, met minimale tussentijd. Noten langer dan 2 s worden gekort tot 2 s. Ook hier blijven de oor- spronkelijk ingevoerde gegevens be- waard, en wordt het korten zichtbaar ge- maakt bij het omrekenen van de arrays. Tijdens het afspelen verschijnt er dan een „*” achter de ingevoerde tijd. Noten klei- ner dan 1/99, dus waarbij 3 of meer cijfers moeten worden ingevoerd, kan dit pro- gramma niet aan, maar dat zal normaal niet voorkomen en het programma is eventueel op dat punt wel te wijzigen. En zoals al eerder vermeld, het maximum aantal noten is 250 en dat kan worden gewijzigd.

Automatisch regelen van de geluidsterkte en meerstemmige muziek, is niet mogelijk.

Voorbeeld

Ter verduidelijking van de invoer is hier een voorbeeld. „f ” betekent „enter”. Bij „(even geduld)” worden de arrays (her)be-_ rekend. Stel je wilt de melodie van figuur 2 horen. Start het programma en voer de vaste kruisen voor f en c in:

5 Thee Teen

Begin met het één voor één invoeren van de noten:

ET

4 re 3 TT b0 f 2 1 hl+ f 4 | el f 8 1 MEMCHEP 2 Satada 1Â

Nu volgt een ontheffingsteken, dus hier in- voeren als een mol:

23

| | | |

MUNOSP — Muziek op de P2000 in BASIG

4 f ca l talk 2 1 r Î 16 f e2 f 6 f f2 f 8 1 c3 f 4 1 ba f l e2 f 2 t Bleef 5 f m2 7 4 1 r Î

De derde regel is gelijk aan de tweede,

dus verdubbelen:

0 1 (evengeduld)4 f 10 fB

(even geduld)

Nu kun je de melodie beluisteren:

8 1

De dubbele noot met punt is te lang, daar- om verhoog je het tempo:

7 { 5 { (evengeduld)8 f

Je vindt de hoogste tonen te hoog, en ver- laag daarom alles met Ì oktaaf:

eN If Î Î (even geduld) 8 f

De laagste noot, in de eerste regel, is te laag, daarom breng je die regel weer terug op het oude nivo:

61 1f f 9 f (even geduld) 8 1

ADVERTENTIE

De files op de

voor onze:

PPT SC/XT compleet met 2 drives + TAXAN

PPT SC/AT compleet met 20Mb + TAXAN

ADD-ONS: 20MDb Microscience harddisk compleet (inbouw mogelijk)

10Mb IRWIN 110 Tapestreamer compleet

BROTHER en PANASONIC PRINTERS

CEGA Korte kaart Hoge Resolutie Hercules compatibele grafische kaart

BEL ALTIJD VOOR DE FEESTPRIJS

Industrieweg 32, 3401 MA IJsselstein

PPT SC compleet met 2 drives + TAXAN monitor PPT SC compleet met 1 drive + 20 Mb + TAXAN

PPT SC/XT compleet met 1 drive + 20Mb + TAXAN

20Mb BASF harddisk compleet (zelfparkerende koppen) 20Mb IRWIN of MEMTEK Tapestreamers compleet

Korte Kleurenkaart TTL/ Composite in Mono/Kleur mode

PPT PROFESSIONAL PERSONAL TECHNOLOGY EN

Je wilt nu de laatste regel verwijderen:

5 f 18 f 250 (bijvoorbeeld) 1 8 f

De laatste, lange noot wil je vervangen door drie korte noten:

3 td Ì

B ON Al 1 B Of fl f A 4 fl

Je wilt de huidige melodie wegschrijven onder de naam „Fantasie”:

9 f Fantasie f

Voor de grap wil je op plaats e nog €En vaste mol toevoegen:

annfzfiefzi (even geduld) 8 f Het kruis voor de achtste noot wil je weg hebben:

3rerifafof en

Het bevalt je toch niet, daarom moet die noot er maar helemaal uit:

51f8f f (even geduld) 8 f

Je wilt nu na de eerste noot, drie lange no- ten invoegen:

ae)

4 12 f 3 f (even geduld) Î

1 fl 1 fl

DN W Dr

A2 worden steeds langer, waarom? Heel Nederland gaat naar IJ sselstein

f. 3495 - f. 3095 ,- f. 4395 „-

f. BEL f. 1595.- ‚ 1550,-

f f f. f. 295,- f f

895, T ) B PP DECEMBER FEESTMAAND OOK WAT DE PRIJZEN BETREFT! - VERKRIJGBAAR BIJ:

TEL.: 03408-82458

Ze kunt u ons vinden: Afslag IJsselstein van de A2, Industrieterrein Lagedijk. Groothandelscentrum IJsselstein. (300 m van Lopik mast). Ruime parkeergelegenheid. i

03408-82458

Officieel dealer van:

Ook leveren wij: TAXAN, BASF, Mitsubishi, Panasonic, Cherry, f. BEL Microscience, Micropolis, Sperry, Keytronic, Novell netwerk, Nederlandstalig boekhoudpakket f. 499 - etc.

Prijzen excl. BTW. Per 2 stuks korting mogelijk.

SC/XT, SC/AT, Harddisks, Printers 1 jaar garantie. SC, losse kaarten 3 maanden garantie

BEL | PANASONIC SCHOOTCOMPUTER JB3301 BEL | NULEVERBAAR

tf

0 f (evengeduld) 8 f Hierna heb je geen zin meer, en houdt er- mee op:

10 f

De volgende dag lees je de weggeschre- ven melodie weer terug:

l f f (eerste letter is voldoende)

{ f (even gêduld)8 f

Enzovoort.

Tot slot

Ik hoop dat ik voldoende duidelijk ben ge- weest, en dat jullie er wat aan hebben. Zoals ieder programma is ook dit pro- gramma wel te verbeteren. Zo duurt het (her)berekenen van de arrays nogal lang, een vertaling van dit gedeelte in machine- taal zou wat dat betreft een duidelijke ver- betering zijn. Ook de tijd tussen twee opeenvolgende noten is op die manier nog kleiner te maken, waardoor het echt „lega- to” wordt. Ook is het misschien handig om een serie noten op een eenvoudige wijze staccato te laten horen. Ik wens iedereen die het wil proberen veel succes toe. u

Penns cnnnand

STER PROGRAMMA S

ZZZ ACCNieuwsbrief 88 H

CCNieuwsbrief 88

L

mate e geruisarm.

Near Letter Quality NP- 2200 Dot Matrix Printer Prijs f 1495,- exklusief B.T.W.

e max. 165 tekens per sekonde

e fine mode” (17 x 17) voor hoge afdrukkwaliteit

e ASCII 96 tekens, 8 internationale talen, IBM Graphic e pica, elite, proportioneel, ook vergroot en verdicht e schrijfbreedte 80 koloms

e bi-directioneel/logic seeking

e friction en tractorfeed

e buffergeheugen 1920 bytes

e Centronics parallel interface (RS 232 optioneel)

e laag geluidsniveau « 60 dB

Elektronische schrijfmachines

Nakajima All levert tevens een uitgebreide serie elektronische schrijf- machines. Maar liefst 8 modellen hiervan zijn te gebruiken als daisy wheel printer. Deze zeer suksesvolle machines met uitermate laag storingsniveau zijn er al vanaf f 1.045,-.

een SE 22222 zie ris de 7

| An Ni mt

ce KNS

| Serene!

PPN

Ni

i | EI ij ik KI AEH ANN

ii

| | |

Mii | |

Ii HI HI B

| u

Near Letter Quality AR-50/55 Dot Matrix Printer Prijs f 1795,- exklusief B.T.W.

e max. 200 tekens per sekonde

e fine mode” (18 x 24) voor extreem hoge afdrukkwaliteit e ASCII 96 tekens + internationale karakters + IBM Graphic e pica, elite, mikron, proportioneel, ook vergroot en verdicht e schrijfbreedte AR-50 80 koloms, AR-55 136 Te

e bi-directioneel/logic seeking

e friction en tractorfeed NIEUW

e double bin auto sheetfeeder optioneel EEUW e Centronics parallel interface (RS 232 serieel optioneel)

e buffergeheugen 7 Kb + 8 Kb optioneel e laag geluidsniveau « 60 dB

e model AR-55 f 1.995,-

5 ALL PRINTERS ine E S: Duidelijk de best

Ja, wij zijn duidelijk geïnteresseerd in de beste printers.

Geef ons daarom uitgebreide informatie. HCC 1/12 PR

Kd

Firmanaam:

Adres:

|

|

| | | Mijn naam:

|

|

|

Postcode:

Plaats: lid

ke

ml

ME En

HI IN NE i He h

NN ETIENNE TTT HE ij

ee ek

Stuur deze ingevulde bon in een envelop zonder postzegel naar de importeur:

REMIDEX NEDERLAND BV Antwoordnummer 136 1500 VB ZAANDAM

of bel: 075-35 07 51

SINCLAIR QL Zeer snelle en krachtige home-computer met de 68008 van motorala als

CUMANA ATARI COMPATIBLE DISK j DRIVE SYSTEEM VOOR DE 520/1040 == processor, 128 kB (RM) geheugen, Super basic programmeertaal, profes- SERIE. 9 sioneel toetsenbord, twee ingebouwde micro drives. 357 720 kB diskdrive 699 5V/a! 40/80 tracks dual diskdrive 449 Wordt kompleet geleverd inklusief a 909 3,5” 720 kB + 4 software pakketten. 3,5” 720 kB dual diskdrive 4 514" 40/80 track diskdrives 4399 ADVIESPRIJS 1499,-

ssimccleair” 128

op KAAN

SINCLAIR SPECTRUM 128 Met schrijfmachine toetsenbord en 47 extra toetsen, geheugenkapaci- teit 128 K. Weergave in 8 kleuren en geluid. Aansluiting voor o.a. 9e- wone cassetterecorder. Inklusief netvoeding, kabels,

ADVIESPRIJS 799,-

SC@I

the ComputerPrinter , f

ACORN ELECTRON Ook wel het broertje van de Acorn BBC B genoemd, dit omdat de

Electron dezelfde krachtige

Basic kent als die van

model BBC B

EEE s6 A

ADVANCE 86 A Home computer met professioneel IBM® toetsenbord en met ingebouwde 1BM® ril

|

ie tall 1

rd

Basic A interpreter. Technische gegevens. 128 K RAM, 8086 16 bit microprocessor, U aansluiting voor: TV, monitor, MONO- S

chroom monitor, RGB monitor, datarecor- der game I/O (voor lichtpen, joystick etc), ( centronics par. interface voor aansluiting Y van een printer.

EEN AN A LE

LN TTN KOLA

5 |

il

ie MO *— EN | rl)

STAR NL 10 PRINTER 80 koloms dotmatrixprinter, 120 kar.Jsec., 30 kar Jsec. in near letter quality mode (NLO). Bi-directioneel, logic

128 K RAM GEHEUGEN seeking, friction en traktor feed, front panel operation en een data UITBREIDING buffer van 5 Kb. ADVIESPRIJS 1595,-

Kan zo in moederboard Kompleet met centronics interface 999 van de 86 A geprikt

worden Kompleet met IBM interface ogg (18 x 6448 IC)

ADVIESPRIJS 449, Kompleet met C64 interface 949

‚ = _ TEKENPAKKET OKI Kleurenprinter C64 Weenen) COMPUTERTAFEL (OKI KleurenprinterC64, Á en 3) Eran COMMODORE 64 mn Bronne N EE hj er ERGONOMISCH mn a NS St Ee hang | GROTER Ae ER OKI MATE 20 KLEUREN PRINTER Dot matrix non-impact system, 9 pins ther- | De OKI mate 20 is de eerste volwaardige mische kop, 96 ASCII karakters + 63 gra- kleuren printer in z'n prijsklasse. 80 cps, fische karakters, Bi-directioneel, snelheid DATEX ”'MOUSE”’ TEKENPAKKET 80 kolommen, 24 elemeniS printkop, 30 kar/sec., 1 regel geheugen. Werkt op VOOR COMMODORE emphasized, superscript, subscript, Italics batterijen en op bijgeleverde voeding. Een uitgebreid tekenprogramma inklusief en underlining, normaal of thermisch papier. |__HR 5 CENTRONICS - Hoogte werkblad 75 cm »muis’. Met een simpele beweging van ADVIESPRIJS 499,- 4199 - Afm. werkblad 70x95 cm uw hand maakt u de mooiste tekening

zonder gebruik te maken van het toetsen-

Friction en pinfeed, 8 K buffer. de HR 5 C VOOR COMMODORE bord! Het programma staat zowel Op

299 33x85 cm. (

ADVIESPRIJS 599,- - Eenvoudige te monteren diskette als cassette.

. Met printoptie om uw tekening op papier te zetten.

Bestellingen en inlichtingen: Akerstraat 19, 6411 GV Heerlen, tel. 045-716055. Alle prijzen inkl. BTW. Minimale bestelkosten f 7 Orders groter dan f 200, franko. Prijswijzigingen voorbehouden. Leve-

ring zolang de voorraad strekt. Betaling in Nederland op gironr.

DD kk | ee et h | 1113345 of onder rembours. Buitenland alleen vooruitbetaling. | aar un Je ni | om een | Eindhoven, Heerlen, Maastricht.

- Afm. monitor plateau

hi

|

4

TAPE DIRECTORY MZ-760

AUTEUR E.BECKERS BORN 1-2-1986

COMSCME s LS

DIMA$ (166) „B$ (196) ,C (100) :R=O: C=6 SPE=SPC (29) 2 F=7

POKESGIDE, $C9:° LEES HEADER

PRINT: INFUT" TAPE GEFORMATEERD (J/N) ";F$ IFES=" JJ" THENC=LELSEIFFS 2 "N" THENG CONSOLEZ, 22: CURSORG, Ö: PRINT [, 21 SP$ 11 CURSORO, 1: PRINT L, 21 SPS

12 CURSOR13, 1: PRINT [, 21 “TAPE DIRECTORY 13 CURSORO, A: INFUT" CASSETTE NAAM : ";A$ (6) 14 PRINT: INPUT"CASSETTE KANT : ";B$ (6) 15 FORI=1TO3: CURSORO, 142: PRINTSP$: NEXT 16 CURSORO, A: PRINT"NAAM :"A$ (0)

17 CURSORZO, A: PRINT"KANT : "ES (6)

18 CURSORG, 5: PRINT [, 21 SP$

19 PRINT:PRINT"PLAATS CASSETTE"

zo PRINT:PRINT"DRUK DE PLAY TOETS PLUS CR“

21 GETE&: IEFES=CHR$ (13) THENZZELSERI

EE FORI=1TO4: CURSORG, 64+ 1: PRINTSP$: NEXT

24 LOAD 2" LEES HEADER

24 IFP=18THENSÓ

25 T=409A: A=PEEK (TD) : IFA=64THENGS

26 IFA=A2THENT=T+1

27 ReRti:P=P+1

ZE A=PEEK (T) : IFA=13THENS1

29 IFA=E4THEN4S

OD AFR) ZAR (R) HEHRE (A) z T= [+12 GIOTOZS CURSORS, FP: PRINTAS (RF)

A=PEEK (4632) IFA=STHENES (R) 5

IFA=4THENES (FR) Pz OTA 7 IFA=2THENES (FR) ="MZ5" : GOTO37 IFASZTHENES (R) = "UE"

CURSORZO, P: PRINTES (F2)

A=PEEK (4110) +PEEE (4111) #256: 12 (R) =A

CURSORZ7 FP: PRINTA

GO IFC=OTHENGLELSE 4

41 CURSORO, ZO: PRINT L, 21 “MEER DATA (J/N)

U? GETFS: IFF$=" 1" THEN4G

GA IFFS="N"THENGSELSEGZ

44 CURSORO, ZO: PRINT [, 21 SP$: GOTOZ3

45 CURSORO, 20: PRINT L, 21 “TAFE EINDE

4E GETF$

47 IFF$="S"THENFOKESGIDE, SES: END

Uä IFF$="P"THENSS

43 GITO4E

56 FURI=7TUZO: LURSURO, 1: PRINTSFE:NEKT

51 P=7:FORI=R-STOR

5E CURSORO, PF: PRINTAS (ID)

53 CURSORZO, FP: PRINTES (1) TAB (27) C (ID)

54 FPePAliNEKT: Peel: : GUTUZS

55 CURSORO, 20: PRINT L, 21 "DIRECTORY NAAR PRINTER 5& PRINT/F"NAAM : "AE (O0) ;

57 PRINT/P: TAB G2e) s "KANT z"E& (0)

Sa FORI=ITO38: PRINT/P" "5: NEXT: PRINT/P

PRINT/P

FORI=1 TOR

PRINT/PAS CI) TAE (20) E$ (1) TAB (27) CE (1)

NEXT: V=0

FORT= TOR: VaVAE (DD) 2 NEXT

PRINT/F:PRINT/P"AANTAL KEYTE OF TAPE

65 GOTO4S

'é

0 im Ln PL hie en Ed

"BAST: OTO: epe

IEEE he

Ct La CI Lt Ld Le Ct LJ Lt

„ú

_K nr A Mi

iT iT: iT TT: iT: 5 ì RPR it e= 5

/

p

PRINT

Dit programma maakt een direc- tory van alle files die op een MZ- 100 tape staan. Wordt een file ge- vonden, dan wordt de naam, de ex- tensie en'‘het aantal bytes getoond. De directory kan geprint worden om bij het cassettedoosje te bewa- ren.

Als het programma opgestart is, wordt er gevraagd of de tape is geformateerd. Is dit niet het geval dan wordt de tape stap voor stap doorlopen. Is de tape wel geforma- teerd dan loopt het programma de tape zelfstandig door tot op het einde. Het formateren van een tape doet u als volgt: l Laad S-Basic. à Plaats tape en spoel helemaal vooruit. 3 Zet cassette teller op nul. 4 Spoel 15 tellen terug. 5 Type: “Save "VOND" +retum 6 Druk de record plus play toets. 7 Spoel tape helemaal terug. Nu staat op het einde van de tape een end of tape mark. Tape directory draait op S-Basic + Bas- mod. Veel succes. EB : E. Beckers Omstraat 14 6121 LM Born 04498-56507

HCCNieuwsbrief 88

a1

2 ® RS232, 2 Ee ai5. optie . nics | © Multi- RS232, 4 RS232- poorten 299. — | & Cene ® IO plus, RS232 (2° als optie) , batterijklok, printer- en gamepoort .…. .…. 165.— % ® Modemkaart, 300-1200 baud, OO Bell 103-202, V21-V23, auto answer... 350. — GS ® Parallel printer poort .…............-. OD ® Printerkabel, 29D/ZIP ete. ® RS232 kabel, 250/3BP „u. ante

® I/O Kaart, 48 programmeerbare IO kaarten /O lijnen, 3 onafh. tellers,

16 led status display .….......

PO EEE-488, paralleloutput, snelheid 1 MB/s 595.—

4 @ 8 bit A/D-D/A snelheid minder dan 25 us, OO

DRAM IMS at EEE he 349. — OO ® 12 bit A/D-D/A. snelheid minder dan 60 us, ,

BENN INTO SOUND it 2...

/ © 14 bit A/D-D/A, snelheid minder dan 42 us, setting time ern AT 10 MHZ 8086 direct mapped ‘cache \\ers buffer’, 170-240% sneller... 445. — verse ® AT-insteekkaart, upgrade e viaext. 8 MHZ 80286 .......…

® High speed card, upgrade via ext.

pisplaY ®@ Hercules-compatibel, monochrome kaarten graficskaart ….…….....……. ® Color Grafics kaart .…....... ® Spectrum kaart, bevat bovenst. 2 kaarten, 132 koloms, kleuremulatie op TTL MSNDERLOOMKMONKÓR ® EGA-compatibel kaart, kleurresolutie 640 x 400 | (64 kleuren), mono- resolutie 720x350.. 650. — 5 © Muis, aante sluiten op RS232-poort .... 149. —

d-\ ® 10 MB + contr. 3/2 inch, Ca ral spectaculaire prijs! .…...... 1095. di ® 20 MB + contr. 3/2 inch, laag stroomverbruik! Rt 1450. je 20 MB + contr. 3V inch, kaart model | 2050. j® Tape streamer, inbouwmodel met

a ® Universele Programmers/2, program | mers meert 2716-27256 (27512 als optie) incl. Fast progr. alle functies

f_ _software gestuurd .….……............….

® PAL programkaart, alle bekende PALs

kunnen worden geprogrammeerd …

® Eprom wisser, voor 4 Eproms, een handige MEEDOEN EPU Nt le.

j prijzen excl. btw

4 Aijt

SYSTEMS

FS Stuur mi eenn. kend mn Ed nen

LJ Stuur mij informatie over ZERO PC-kaarten | WisdomPC Atari _ Printerbuffers/schakelaars |

program

Nikkelstraat 39

2984 AM Ridderkerk 01804-30233

Showroom: di-za. 9.00-17.00 uur

et

en naden ee ate

on“

’t Is dat het niet mag, maar de Microline 292/293

kan een amper van echt te onderscheiden ’vuurtoren’ drukken.

Di ERE EE

Met servo positionering, BIG sturing en kleurenlin- ten verreweg de meest geschikte printer voor kwali- teits-afdrukken al-dan-niet in ’full-color’.

e Supersnel maar toch geruisloos.

e Geniaal eenvoudig en daarom oerdegelijk.

e@ Zeer snel en toch uiterst accuraat.

e Met Personal Module probleemloos aansluitbaar op mini- of micro computer.

e Correspondentie kwaliteit gecombineerd met plotfaciliteiten.

e Superkwaliteit voor een redelijke prijs.

Gaat door degelijke eenvoud veel langer mee dan de concurrenten.

De Microline 292/293 is supersnel in data- verwerking, elegant als tekstverwerker en kleur- vol in grafiek.

Microline 292/293 alléén voor prijs/ prestatie bewuste computergebruikers!

Microline, de moneymaker-printers, geven uw systeem de ruimte. Bel voor inlichtingen met de importeur

Technitron

Technitron B.V. Zwarteweg 110, Postbus 14, 1430 AA Aalsmeer, tel. 02977-22456 — telex 13301.

De personal computer als intelligent meet- en

regelinstrument

Een computer zonder schakel naar de buitenwereld is een nutteloos in- strument. De computer moet van input voorzien worden en de verwerkte

gegevens als output weer afgeven.

Communicatie tussen de computer en de mens als gebruiker vindt meestal plaats via het toetsenbord, het beeldscherm en de printer. Voor de meeste gebruikers is dit de manier waarop de computer van gege- vens voorzien wordt en resultaten zichtbaar gemaakt worden.

De PC in de instrumentele wereld

Een personal computer kan ook in een ge- heel andere omgeving waardevol functio- neren, waarbij communicatie plaatsvindt met andere apparatuur, bijvoorbeeld in- strumenten waarmee gemeten en geregeld kan worden. De computer is dan een ge- programmeerd werkstation voor onder- zoek in een laboratorium of voor geauto- matiseerde produktie of controle van in- dustriële produkten. Ook in het huis zijn zulke toepassingen denkbaar: klimaatbe- heersing, modelspoorbanen en een inbre- kersalarm bv.

Een dergelijk computergestuurd systeem wordt een data-acquisitie systeem (DAS) genoemd. Het wordt ingezet voor verwer- ving (acquisitie) van meetgegevens . Op basis van de verkregen gegevens kan weer een ander instrument aangestuurd worden.

Enkele jaren geleden was voor een derge- lijk systeem minstens een mini-computer of een rek vol ingewikkelde electronische apparatuur ‘nodig. De huidige stand van computertechniek maakt het mogelijk om met een personal computer, die voorzien is van een insteek-kaart of een kleine kast ernaast alle taken van het mini-computer

systeem of het rek met instrumenten over te nemen.

De elementen van een Data- Acquisitie Systeem

De computer kan slechts digitale infor- matie, in de vorm van reeksen van nullen en enen, verwerven en verwerken. Buiten de computer komen echter meestal analo- ge signalen voor.

Om informatie van instrumenten te kunnen verwerken en apparatuur te sturen zal daarom een signaalomzetting moeten plaatsvinden. Voor het meten van signalen is een Analoog naar Digitaal (AD)-conver- sie nodig, terwijl voor het genereren van een signaal naar buiten een Digitaal naar Analoog (DA)-convertor nodig is.

In een aantal gevallen kan ook gebruik worden gemaakt van direkte digitale input of output (DIO). Als de DIO met TTL span- nings-niveaus werkt, zal een spanning van 0-0.7 V op de input als een 0, en een span- ning van 3-5 V als een herkend worden.

AD-conversie

Met behulp van de AD-converter is het mogelijk met de computer een electrisch signaal te meten. De resolutie van de AD-

door Kees van Velzen

convertor bepaalt de nauwkeurigheid waarmee gemeten wordt.

De meest gebruikte convertors hebben een resolutie van 8- of 12-bits, d.w.z. dat de precisie dan op zijn hoogst l op 256 (28) resp. l op 4096 (212) is.

De keuze van de AD-convertor wordt niet alleen bepaald door de vereiste nauwkeu- righeid, ook de snelheid waarmee geme- ten moet worden is belangrijk.

Voor het meten van de temperatuur in een waterboiler, zal geen hoge snelheid nodig zijn, omdat deze slechts langzaam varieert. Maar bij de analyse van geluidssignalen ten behoeve van spraakherkenning, zijn wel hoge conversie-snelheden nodig.

Met standaard AD-convertors kunnen ongeveer 10000- 40000 omzettingen per se- conde gerealiseerd worden. Deze snel- heid wordt begrensd door de tijd die no- dig is om het signaal electronisch vast te leggen, door de daaropvolgende eigenlij- ke conversie en, zeker niet in de laatste plaats, door de snelheid van de computer en de benodigde software.

Door gebruik te maken van een zogenaam- _ de multiplexer kunnen meerdere kanalen door slechts een enkele AD-convertor af- getast worden. Zo is het mogelijk om bij- voorbeeld 64 verschillende apparaten of sensors, zoals thermokoppels e.d, binnen een fractie van een seconde door de com- puter af te lezen.

DA-conversie

Voor het genereren van analoge spannin- gen met een computer worden DA-conver- tors toegepast. Met dat signaal kan bij- voorbeeld de snelheid van een waterpomp of een modelspoortrein geregeld worden.

Ammi

HCCNieuwsbrief 88

29

Personal Instrument

“sensoren

analytische instrumenten

grafieken rapporten '-disk

computer netwerk

PERSONAL

-procescontrole instrumenten

=schakel aars

=relais

-ànaloge sturing

COMPUTER

-IEEE/RS-232 interface

DA-corwertor

-niveau meting

=stappen motoren

AD-convertor DIO in- en output

Figuur 1. Een personal computer en een data-acquisitie systeem:

een personal instrument.

Ook deze zijn meestal 8- of 12-bits nauw- keurig. Als de spanning gezet kan worden tussen 0 V en 10 V, betekent dit dat deze met een nauwkeurigheid van 0.04 V (10 V/256) resp. 0.0025 V (10 V/4096) ingesteld kan worden.

Digitale in- en output (DIO) Verschillende vormen van informatie kun- nen ook gegeven worden in de vorm van twee toestanden: aan dan wel uit, open of dicht ofwel O0 of 1. In dat geval is digitale in- en output mogelijk.

Met een digitale input kunnen deuren en ramen gecontroleerd worden of deze open (0) dan wel dicht (1) zijn, en of waterni- veaus en temperaturen te hoge of te lage waarden hebben. Omgekeerd kunnen met een digitale output lampen, motoren, pom- pen, sirenes en degelijke aangestuurd worden.

Timer

Veel toepassingen van een data-acquisitie systeem vergen een nauwkeurige timing van conversies. Een programmeerbare ti- mer is daarom een onmisbaar onderdeel. De timer moet erg flexibel zijn. Soms zijn tijdsintervallen van micro-seconden be- langrijk, terwijl in andere gevallen het om minuten of uren gaat. Ook hier is dus het aantal bits weer belangrijk. Als de timer gestuurd wordt door een signaal van 1 MHz kan met een 16-bits timer een inter- val-tijd tot 65536 micro-seconden ingesteld worden. Met een 32-bits timer kunnen tij- den tot ruim een uur bepaald worden.

Andere elementen

Naast de AD- en DA-converter en DIO zijn nog andere onderdelen mogelijk in een compleet data-acquisitie systeem. Voor het meten van frequenties zijn er bijvoor- beeld frequentietellers. Met een “spanning naar frequentie-omzetter” kan een wissel-

spanning met een nauwkeurig ingestelde frequentie gesynthetiseerd worden. Daarnaast bestaan er bijvoorbeeld nog stappenmotoren waarvan de draaisnelheid met spanningspulsen zeer nauwkeurig in- gesteld kan worden.

Je ziet, met een data-acquisitie systeem kan de computer veranderd worden in een systeem dat analoge spanningen kan me- ten en instellen, schakelaars kan zetten en de stand daarvan aflezen, stappenmotoren kan regelen en nog meer.

6 REM tussen 0 Ven +10 V.

4096

100 END

Hardware

Een data-acquisitie systeem kan op ver- schillende manieren aan een computer ge- koppeld worden. Soms wordt gebruikt ge- maakt van een internationaal gestandaar- diseerde aansluiting zoals de RS-232C of de IEEE-488 interface bus. Het voordeel is dat het systeem niet gebonden is aan een bepaald type computer, omdat (bijna?) alle computers met zo’n interface uitgerust kan worden.

5 REM Programma voor het zetten van een 12-bits DA-converter op een spanning

10 REM De DAC moet in twee stappen ingesteld worden, omdat het ‚15 REM OUT (-put)-statement slechts een byte (8-bits) uitvoert. 20 PORT.LOW.BYTE% =&H280 :REM I/O-poort voor de laagste 8-bits

30 PORT.HIGH.BYTE% =&H281 :REM I/O-poort voor de hoogste 4-bits

40 INPUT "Geef de spanning tussen 0 V en +10 V”;VOLT

50 DA.UNITS% =INT(VOLT*4096/10):REM Zet Volt om in een integer tussen O en

60 HIGH.BYTE% =INT(DA.UNITS®%/256) : REM Berekenen het hoogste byte

70 LOW.BYTE% =DA.UNITS%-256*HIGH.BYTE% : REM Bereken het laagst byte 80 OUT PORT.LOW.BYTE%,LOW.BYTE% : REM Zet laagste 8-bits van de DAC 90 OUT PORT.HIGH.BYTE%,HIGH.BYTE% : REM Zet hoogste 4-bits van de DAC

Voor de IBM-PC en compatible computers wordt meestal gebruik gemaakt van de aanwezige uitbreidings-slots, zodat het rechtstreeks op de data-bus van de com- puter aangesloten is. Zo is het mogelijk om met een enkele lange insteekkaart de PC van een compleet data-acquisitie systeem te voorzien.

Andere systemen hebben een eigen behui- zing met voeding, die via een insteekkaart en een kabel aangesloten worden. Deze laatste zijn meestal modulair van opbouw, zodat deze naar eigen inzicht en behoeften samengesteld en (zonodig later) uitge- breid kan worden.

Software

Toepassing van een data-acquisitie sys- teem vraagt onvermijdelijk programma's waarmee de juiste taken door de computer gestuurd worden.

De waarschijnlijk meest gebruikte hogere programmeertaal is (interpreter-) BASIC, met name vanwege de goede grafische verwerkingsmogelijkheden, die deze (door velen geminachte) taal heeft. En juist die grafische mogelijkheden zijn bij data- acquisitie erg belangrijk. BASIC geeft ook de mogelijkheid om m.b.v. de INP(ut)- en OUT(put)-statements commando's aan in- en output poorten te geven, waarmee de computer aan het data-acquisitie systeem is gekoppeld. (Andere talen kunnen ver- gelijkbare dingen, maar met wat meer ge- puzzel — red.)

Met een heel eenvoudig programma is het mogelijk om met de DA-converter een spanning tussen bijv. 0 V en +10 V te maken.

De snelheid waarmee op deze wijze eén DA- en AD-convertor gestuurd kan wor- den is echter zeer beperkt. Op een Olivetti M21/M24 kan met programma l ongeveer 30 keer per seconde de spanning veran- derd worden (op de tragere IBM-PC ca. 15 keer per seconde ).

Indien veel snellere conversies vereist zijn, is het nodig dat het data-acquisitie sy- teem geregeld wordt met besturingspro- gramma's die in de assembler-taal ge- schreven zijn. Deze programmeertaal geeft immers de meest efficiente code. De-

30

HCCNieuwsbrief 88

ze besturings-routines kunnen aangeroe- pen worden vanuit de applicatie-program- ma's die in een hogere programmeertaal, zoals BASIC maar ook PASCAL, FOR- TRAN, C ea, geschreven zijn. Juist die combinatie van talen maakt het hele sys- teem flexibel. De besturings-routines in de

assembler-taal geven hoge uitvoeringss-

nelheden terwijl de hogere programmeer- taal de mogelijkheid biedt op een efficien- te manier de verwerkings-software te schrijven.

Met het tweede programma kan bijvoor- beeld met een enkele CALL-statement 40000 keer per seconde een spanning op een kanaal van de AD-converter gemeten worden. Deze snelheid maakt het mogelijk om van een personal computer een digita- le oscilloscoop te maken, waarmee dan niet alleen op het beeldscherm (fig. 2) het gemeten signaal weergegeven kan wor- den, maar waaraan ook berekeningen ge- daan kunnen worden en eventueel op een diskette weggeschreven kan worden.

1 REM Programma voor het gebruiken van een Olivetti M21/M24 2 REM met Data Aquistie Systeem als digitale oscilloscoop

B

10 GOSUB 500 20 GOSUB 1000 30 GOSUB 2000 40 GOSUB 3000 50 GOSUB 4000 60 END

FN

500 DEF SEG=&H3000:SCOOP % =0

510 BLOAD "AD—FAST.BIN”.SCOOP%

520 DIM AD % (20000) 530 RETURN

540

550

1000 CLS:KEY OFF

1010 LOCATE 10,10:INPUT ”MEETSNELHEID in Hz _(=<40000 ) 1020 LOCATE 12,10:INPUT "AANTAL METINGEN 1030 LOCATE 14,10:INPUT ”KANAAL-NUMMER 1040 LOCATE 16,10:INPUT "INVOER KORREKT

:REM laad assembler routine :REM invoer van meetparameters :REM voer de metingen uit en test :REM maak een rasterscherm :REM plot de gemeten signalen

”.FREQ (=<20000) ”;NUMBER% (1-16) ”:CHANNEL% (J/N) ”.ANSf

1050 IF ANSf <>"J" AND ANSf<=>"j" THEN GOTO 1000

1060 CLS

1070 REM Omzetten FREQ in eenheden van .8138 mikrosekonden. 1080 STIME=1/FREG*1000000!:TIME®% =STIME/.8138

1090 RETURN 1100’ 1110

2000 GAIN% =0:SENS=10:TEST f ="DOEN":REM voer een meting uit met +-10 V

volle schaal.

2010 CALL SCOOP % (NUMBER %,CHANNEL %,GAIN%,TIME %,AD% (1)) 2020 REM Deze ASSEMBLER routine voert de metingen uit en zet de resultaten 2030 REM van de conversie in de ARRAY AD% (1 tot NUMBER %).

2040 IF TEST f = uitgevoerd te worden.

”GEDAAN” THEN RETURN :REM Test hoeft maar eenmaal

2050 AD.MAX% =0 :REM Bepaal de grootste waarde. 2060 REM Volledige schaal is 4096 (212), 2048 komt overeen met 0 Volt.

2075 FOR 1% =2 TO NUMBER% STEP 2

2080 IF ABS(AD%(1%)-2048) AD.MAX% THEN AD.MAX% =ABS(AD % (1% )-2048)

2090 NEXT 1%

2100 VOLT.MAX=(AD.MAX%)/2048*10 :REM VOLT.MAX ligt tussen -10 en +10

2120 IF VOLT.MAX=-.1 AND VOLT.MAX <=.1 THEN GAÏN% =2:SENS=.1:GOTO

Volt.

2110 TEST f ="GEDAAN” 2010

2130 IF VOLT.MAX= 2010

-1 AND VOLT.MAX <= 1 THEN GAIN%=1: SENS=1: GOTO

2140 REM als VOLT.MAX tussen -0.1 Ven +0.1 Vof -1 Ven +1 V dan moet de

meting

2150 REM opnieuw gedaan worden met een grotere gevoeligheid; GAIN%=1 geeft

een

2160 REM volle schaal van +- 1 Volt, GAÏN%

2170 RETURN 2180’ 2190’ 3000 REM … 4000 REM plotten

=2 van +-0.1 Volt.

. (Verder niet opgenomen — programma's in FIDO)

In dit kader kan opgemerkt worden dat het ontwikkelen van assembler-programma's die vanuit BASIC aangeroepen worden een onplezierige bezigheid kan zijn. De onver- mijdelijke fouten die bij het ontwikkelen van de routines optreden, betekenen meestal dat de RESET-knop (Olivetti) inge- drukt moet worden. Bij de IBM-PC moet zelfs de trieste gang naar de aan/uit-scha- kelaar gemaakt worden.

Vervolgens moet dan weer een lange pro- cedure gevolgd worden om de program- ma's te starten en de fout te achterhalen. (Dit proces is het lastigste als men de me- thoden uit de Basic-handleiding, met Poke of Debug, volgt. Met de Macro Assembler en de utility EXE-—BIN.BAS, die via Fido verspreid wordt, kan het nog enigszins ef- ficient.)

Toepassingen

Geautomatiseerd weerstation:

Als voorbeeld kunnen we een automatisch registrerend weerstation nemen. De me- teorologische gegevens worden gemeten met een sensor of transducer. Het elec- trisch signaal wordt met een AD-convertor door de computer geregistreerd.

De luchttemperatuur kan bijvoorbeeld be- paald worden met behulp van een thermo- koppel als sensor, de hoeveelheid zonlicht met een zonnecel en de hoeveelheid neer- slag met een pluviometer, die een span- ning geeft die evenredig is met het water- niveau in de opvangbeker.

Met de verschillende signaalomzetters en het data-acquisitie systeem kan de compu- ter van minuut tot minuut de weersgesteld- heid bepalen.

Het verloop van de temperatuur, druk, neerslag, vochtigheid en windrichting kun- nen in grafieken op het beeldscherm of op papier weergegeven of op een diskette opgeslagen worden. Een aantal malen per dag kunnen deze via een telefoonlijn over- gedragen worden aan een centrale com- puter voor landelijke vergelijking van de weers-situaties. Natuurlijk kan de compu- ter ook zo geprogrammeerd worden dat bij extreme weersgebeurtenissen een alarm ingesteld wordt, zodat maatregelen tegen bijvoorbeeld storm- of waterschade genomen kunnen worden.

Milieuonderzoek: Een heel ander voorbeeld is de toepassing * van een data-acquisitie systeem bij de be- paling van verontreinigingen in rivier- of grondwater. Een snelle en gevoelige me- thode voor de bepaling van zware metalen in water berust op een meetmethode waar- bij electrische spanningen gegenereerd en electrische stromen geregistreerd wor- den.

Daartoe worden in het water dat geanaly- seerd moet worden twee electroden ge- plaatst. De ene is vaak een klein kwik- druppeltje, de andere kan een zilver- draadje zijn.

HCCNieuwsbrief 88

31

Personal Instrument

r ï

| druk | |___ windsnelheid | |

| atmosfeer | | | | |

windrichting |

stroomsterkte wordt, nadat deze met een | eenvoudige electronische schakeling is omgezet in een spanning, die evenredig is | Baits | met de stroomsterkte, met een AD-conver- |_tor gemeten. De meetapparatuur die nodig

is, is weergegeven in fig. 3

Met een enkele meting kan met deze ana- lysemethode bepaald worden welke van de zware metalen het water verontreini- gen, en hoeveel van die metalen aanwezig zijn. De electrische spanning die over de twee electroden aangelegd wordt, wordt gemaakt door gebruik te maken van twee DA-convertors.

(pal {prol

T | |

graf ische printer

Figuur 2

Als er nu een spanningsverschil aange- legd wordt tussen de electroden, kunnen de aanwezige metaalzouten (bijv. lood- of cadmiumzout) omgezet worden tot metaal (dus lood- en cadmiummetaal).

Voor deze (electro-) chemische reactie is stroom nodig. De computer kan de beno- digde electrische spanning maken met be- ten | hulp van een DA-convertor. De electrische

ADVERTENTIE

memo

van: Aackosorr SOFTWARE DesTBure aan: ComputERGEBRUKEND NEDERLaNN,

onderwerp: Carmalocus

B V op VW) Geloeuerm omkeren $ DAN IS OR NOOR 9 VANAF 20 Novemmer. De GeNlusTReermE _ Aackeroer PROONT CAT MOUS VAN “Sb pra lok Rijetnat Bij VW Sorrware Dealer

mer N RIENDELIJKE CROEL

APEKCEOFT INTERNERON AL

naar spanning sinds

zilver draadje

nn

En toen wist ik het niet meer…

Het overkomt iedereen. Je leest een advertentie en je vraagt je af waar ze het in godsnaam over hebben. Wat is RAM en wat is ROM, en nog belangrijker, wat is het verschil? En wat is dan weer een eigen boot ROM of een EPROM?

En ook dit overkomt iedereen. Je hebt keurig je bandje in de cassette gedaan, je denkt dat je de juiste commando's hebt in- getoetst en… er gebeurt niets.

Het zijn dingen die (bijna) iedereen overkomen die iets met computers wil gaan doen, en wil je verder komen dan moet je door die moeilijke tijd heen. Maar dat hoef je niet helemaal alleen en zonder hulp te doen.

Het kan al veel schelen om eens een eenvoudig maar be- trouwbaar boek over computers te lezen. De HCC heeft een bestelservice waar leden onder meer zulke boeken kunnen bestellen. Zoals:

* De Computerkunde strip

door Unieboek in samenwerking met de HCC uitgegeven. Een vrolijk stripverhaal van 250 bladzijden dat rustig en ple- zierig uitlegt wat computers zijn, waar ze vandaan komen en vooral hoe ze werken. Wat is een centrale verwerkingseen- heid, wat is geheugen, wat is software, het blijkt allemaal dui- delijk uitgelegd te kunnen worden met leuke plaatjes. HCC Bestelserviceprijs f 17,50

Deze en andere artikelen uit de Bestelservice kunt u bestellen door het kaartje helemaal achterin dit blad in te vullen en op te sturen.

HCCNieuwsbrief 88

De ene convertor maakt in kleine stappen de spanning steeds sterker negatief, bijv. van 0 V tot -1 V, terwijl met de andere een blokgolf gegenereerd wordt. Deze twee spanningen worden bij elkaar opgeteld, zodat de spanning tussen de electroden varieert volgens fig. 4.

De stroomsterkte wordt per periode van de blokgolf twee keer gemeten, eerst vlak voor het moment dat de spanning hoger wordt en vervolgens vlak voordat deze weer lager wordt. Het verschil van deze twee stroommetingen wordt in een grafiek uitgezet tegen de gemiddelde spanning. Een volledige meting van 0 V tot -1 V in enige honderden stapjes duurt enige seconden.

De grafiek die op het beeldscherm weer- gegeven wordt, heet een square-wave vol- tammogram of wel een blokgolf stroom- spanningsgrafiek.

Elke meting wordt aan een vers kwikdrup- peltje uitgevoerd. Deze verversing kan ge-

regeld worden met een digitale output.

Een met een personal computer en een da- ta-acquisitie systeem

gemeten voltammogram is afgedrukt in fig. 8,

Uit dit plaatje zijn alle gegevens over de mate van verontreining door zware meta- len af te lezen. De plaats van de pieken in het voltammogram geeft aan welke zware metalen aangetroffen worden in het water. Zo wordt lood gevonden bij -0.350 V , cad-

mium bij -0.500 V en zink bij -0.850 V. De concentraties van elk van deze metalen ‚die aanwezig zijn, worden aangegeven door de hoogte van de pieken.

Met de techniek kunnen hoeveelheden zware metalen van minder dan een mil- joenste gram in een liter water aangetoond worden.

Dezelfde methode kan ook met ’klassieke’ electronische apparatuur gemeten wor- den. Deze is wel veel kostbaarder en de gemeten grafieken worden alleen op een plotter afgebeeld. De hoogte van de pie- ken en de ligging daarvan moeten dan wel met een lineaal opgemeten worden, waar- uit de concentratie dan nog weer bere- kend moet worden.

De hier besproken methode is geheel automatisch uit te voeren. In een groot laboratorium zullen alle metingen doorge- geven worden aan een centrale computer, die als een Laboratorium Informatie Mana- gement Systeem (LIMS) functioneert. Dankzij deze toepassingen van een een- voudige personal computer kan een labo-

Dr. Kees van Velzen is werkzaam bij Eco Chemie in Utrecht, een bureau

voor chemisch onderzoek en automati- sering.

HCCNieuwsbrief 88

— - _ _- r en -_ _ -

Zg

1 1 t 1 r 1 1 1 1 r 4 1 1 1 = 1 Ï 1 1 r t

aM, S:stop Figuur 5 ratorium vaak veel efficienter en dus eco- nomischer functioneren.

Tot besluit

Een data-acquisitie systeem breidt de mo- gelijkheden van een computer sterk uit. Het geeft de mogelijkheid om te communi- ceren met de wereld om ons heen, de ‘real world’.

Toepassingen kunnen in de hobbysfeer, maar vooral ook in professionele omgevin- gen gevonden worden.

De prijzen varieren van enige honderden

ei, 1 1 È nn 1 1 1 1 t 1 in vi de 1 1 1 1 TT MN HD 1 1 1 1 t Ee, 1 d e 1 1 1 1 akk. Be a od 1 1

'

' a

'

' U 1 ' 1 1 ' 1 ' Ne 1 ì 1 ek

‚ 256E-B1

„-

a

en <>

1: invoer opnieuw N:nieuwe met in

„a

GPES: square wave voltammetry 83-14-1986 88:14:58 pot(U) piek(mA) -2.8E-63 -8.678 -1.953E-85 t1/m -8.358 -1.470E-03 -B.586 -1.816E-83 -B.848 -1.235E-03 6. 8E+88 . BL n 6. 6E+68 +E/U -1.6E+88 square wave voltammetry Figuur 4 | t ' t t Á | E ‚ | i} aen

Í Hf

mara Es 1 1 ï 1

r 1 1 Î s 1 Î 1 1 ak 1 1 1 1 r Î 1 ! 1 k 1 ! Í 1

=p es t ! 1 ! p 1 1 1 1 , 1 1 1

g.

tot enkele tienduizenden guldens. De be-

nodigde software kan, mits de systeem- besturings routines bijgeleverd worden, in een hogere programmeertaal naar eigen keuze, gemaakt worden.

En juist de software maakt een personal computer met een data-acquisitie systeem tot een personal instrument, dat geschikt voor al die specifieke toepassingen in huis, laboratorium of bedrijf. EB

Kees J. van Velzen Houten

39

Wij hebben een PC

voor iedere portemonnee

Nieuwe computers, nieuwe prijzen, nieuwe mogelijkheden.

Compudress houdt de vinger aan de pols. De nieuwste ontwikkelingen,

wij hebben ze…. Van Apple: de nieuwe //GS (een sensationele computer die vrijwel alle bestaande soft- én hardware van zijn voorgangers aksepteert) en de onovertroffen gebruikersvriendelijke Macintosh. De MS-DOS lijn met de Schneider-Amstrad PC (nu kan iedereen zich een IBM-kompatible veroorloven) Olivetti en Tulip voor de belangrijke zekerheid. En, goede wijn behoeft geen krans... de Atari 1040STF. U kunt ze nu bij ons bekijken, kopen en leasen…

Schneider-Amstrad PC bundel 1

Schneider-Amstrad PC 512 KB ram 8086 CPU/8 MHz

l diskdrive 360 KB

Toetsenbord met PC indeling Muisbesturing met twee buttons

14 inch monochrome monitor MS-DOS 3.2 én DOS PLUS

GEM Desktop, GEM Paint, BASIC 2 Totale bundelprijs f 1.990,- Financiële leasing v.a. f 48,52*

Opties, meerprijs: 2e diskdrive f 400 14 Inch kleurenmonitor í 500,- 20 Megabyte harddisk f 1.600,- Epson LX-90 Bel! ef

Atari 1040 STE bundel

Atari 1040 STF, 1 MB ram Ingebouwde diskdrive 726 KB Muisbesturing

Haarscherpe zwart/wit monitor GEM Desktop met iconen

BASIC en LOGO programmeertalen Gratis aktiepakket

Totale bundelprijs f 2.498,- Financiële leasing v.a. f 59,63*

ee. eee ® oee

ee ee ee te e © ©. esse ©06 666 && 58 6 oe ee. ee. e

EE

© ee. ® sees. eeseee ® eee eee eee Gas eee oes eee.

@ ©

38885 3885 oenen EES

enn Apple // GS bundel kleur

Apple //GS 256 KB ram, 128 KB rom Toetsenbord, Muis en Mousedesk Apple //GS RGB kleurenmonitor Unified Diskdrive 800 KB, 3.5 inch Geheugenkaart met 256 KB

Gratis verrassingspakket!

Totale bundelprijs f 4.995, Financiële leasing va. f 114,24*

Apple //GS bundel zwart/wit Totale bundelprijs f 3.995,- Financiële leasing v.a. f 92,37*

Macintosh Plus bundel

Macintosh Plus, 1 MB ram

diskdrive 800 KB

HD-20 SCSI - 20MB harddisk Nieuw! ImageWriter II

Financiële leasing va. f 259,81*

Laser Writer Plus DTP bundel

Laser Writer Plus

2 AppleTalk konnektor kits PageMaker DTP programma Financiële leasing v.a. f 413,34*

Bezoek showroom - nu meer dan 700 m2 - en demonstratie na afspraak. Kamerik ligt centraal in midden Nederland tussen Woerden en Breukelen. (3 km van Woerden, 15 km van Oudenrijn.) Levering doorgaans uit voorraad. Garantie en service binnen 24 uur. Eigen technische dienst. Eigen trainings/opleidings- faciliteiten. Prijzen zijn exkl. 20% BTW.

sees SOSOOE eee 4OOCOO eee sesese Bae

EE Ee

5

BV

Tulip pc compact + printer

Tulip pc compact 512 KB ram

2 diskdrives 360 KB | Toetsenbord met PC indeling

12 inch monochrome monitor MS-DOS, GW BASIC, MS-Windows, MS-Write, MS-Paint

Epson LX-90 matrixprinter

Totale bundelprijs f 4.698,- Financiële leasing va. f 107,75* Nieuw!

Tulip at compact (80286/10MHz) Financiële leasing v.a. f 150,45*

Olivetti MIO + printer

Olivetti MI9 256 KB ram

2 diskdrives 360 KB Toetsenbord met PC indeling Monochrome monitor

MS-DOS, GW BASIC

Olivetti DM-100 printer Financiële leasing v.a. f 96,09*

U kunt bij ons ook leasen: Olivetti M24, M24SP en M28.

Olivetti M24 vanaf f 147,93* Olivetti M28 vanaf f 222,89*

Vraag onze info-mappen aan!

“Financiële leasing (12 tot 60 maanden) met eigendomsoverdracht

voor f 10,

“Kopers zijn uiteraard ook welkom!

Officiële dealer van o.m.: Apple Olivetti Tulip Schneider-Amstrad PC Atari ST Epson printers Brother printers Kern software Grote Beer software Softkey

Postbus 6 - 3470 CA Kamerik - Tel. 03481-2124* - Burg. de Kockstraat 11 - Kamerik

Expert systemen (dee! 11)

De elementen van een Expert Systeem

Knowledge Aacuisition System

Knowledge Base

Yraag en Uitieg antwoord Systeem Systeem

6 Anatomie van een expert systeem

Een expert systeem is meestal opgebouwd

uit de volgende delen:

@ natural language interface: (optioneel) Verzorgt de communicatie tussen de gebruiker en het expert systeem. De natural language interface maakt geen deel uit van het eigenlijke expert sys- teem. We zullen het daarom verder bui- ten beschouwing laten. Een natural lan- guage interface maakt een expert sys- teem beter bruikbaar en zorgt voor het goede „uitzicht” van het expert systeem welk vooral bij commerciële systemen van belang is.

e@ explanation facility: (meestal aanwezig) Zoals eerder werd gezegd kunnen de meeste expert systemen hun werking zelf verklaren. De explanation facility zorgt hiervoor.

© inference engine: (steeds aanwezig) Hierin gebeurt het eigenlijke „denk- werk”.

e knowledge base: (steeds aanwezig) De knowledge base bevat de kennis die het expert systeem bezit. Deze mo- dule bevat dus geen programma maar data.

e knowledge acquisition system:

(soms aanwezig) Deze module wordt door de knowledge engineer gebruikt bij het opstellen van de knowledge base. Eens het systeem in gebruik kan deze module verwijderd worden of gebruikt worden voor het bijschaven van de knowledge base.

Figuur l geeft een grafische voorstelling van de onderdelen van een expert sys- teem. We zullen deze modules verder in detail bespteken.

6.1 Explanation facility

Vooral tijdens de ontwikkeling van het ex- pert systeem is de explanation facility een

onmisbaar iets. Het maakt het mogelijk om naar het „waarom” van vragen te vragen alsook om de complete redenering te vol- gen tot het expert systeem tot een oplos- sing komt.

Een gebruiker kan ook geïnteresseerd zijn in het „waarom” van bepaalde vragen en het „waarom niet” van andere vragen.

Een explanation facility verhoogt meestal het vertrouwen van de gebruiker in het ex- pert systeem.

Het volgende voorbeeld toont het gebruik van een explation facility aan tijdens een sessie op een expert systeem.

Het gaat hier om een expert systeem dat storingen opzoekt in auto’s en tijdens zijn werking de gebruiker om informatie vraagt. De antwoorden van de gebruiker zijn cursief weergegeven:

> maakt de startmotor geluid?

why De gebruiker vraagt om uitleg door middel van het why commando. Het ex- pert systeem toont de rule die op dit ogenblik onderzocht wordt en herhaalt

zijn vraag: > rule accu: if : startmotor maakt geen geluid : lichten branden zwak of niet

then : accu ontladen

> maakt de startmotor geluid?

Het expert systeem beschikt misschien

al over informatie over de tweede voor-

waarde, ook dit is meestal opvraagbaar:

fact: lichten branden zwak of niet

> lichten branden zwak of niet:

<unknown>= j

> maakt de startmotor geluid? Aan de hand van deze informatie weten we dat het expert systeem tracht aan te tonen dat de accu ontladen is en dat het nog niets weet over de lichten.

6.2 Inference engine

De inference engine maakt gebruik van de rules uit de knowledge base en de data uit de data base om door logische deductie tot een oplossing van het hem gestelde probleem te komen.

De werking van deze module is eenvoudig uit te leggen aan de hand van een voor- beeld. De volgende drie rules komen uit een expert systeem dat dieren herkent, een probleem dat vaak gebruikt wordt om expert systemen te demonstreren:

Rule 1:

if : het dier legt eieren het dier vliegt then : het dier is een vogel Rule 2: if : het dier heeft pluimen then : het dier is een vogel

Rule 3: | if : het dier is een vogel : het dier vliegt niet then : het dier is een struis- vogel

De betekenis van deze rules is duidelijk, als men weet dat het dier eieren legt en vliegt is het een vogel. Ook dieren met pluimen zijn vogels, deze tweede rule zorgt er dus voor dat we ook niet vliegen- de vogels kunnen herkennen. De laatste rule zegt dat een niet vliegende vogel een struisvogel is. Een expert systeem tracht in zijn knowled- ge base rules te vinden waarvoor hij vol- doende informatie in zijn data base heeft om hem te onderzoeken. Laten we veron- derstellen dat de data base leeg is en dus alle informatie van de gebruiker moet ko- men. Het expert systeem begint bij rule l en tracht hiervan de eerste voorwaarde te onderzoeken. Daar er geen rule is die een uitspraak geeft over het al dan niet eieren leggen, zal het expert systeem deze infor- matie van de gebruiker moeten krijgen. De informatie van de gebruiker wordt aan de data base toegevoegd. Over de tweede voorwaarde is ook niets geweten en de nodige informatie is ook niet af te leiden uit andere rules, dus vraagt het expert systeem ook hierover meer aan de gebruiker en bergt de nieuwe informatie op in de data base. Laten we aannemen dat de data base nu volgende informatie bevat:

l : het dier legt eieren

2 : het dier vliegt

: true : false

Daar aan één van de in rule 1 gestelde eisen niet voldaan is mogen we niet beslui- ten dat het dier een vogel is. Dit geeft ons echter niet de toelating om te zeggen dat het dier geen vogel is. Rule l mag uit de rule base verwijderd worden, hij kan ons niet meer dichter bij de oplossing brengen. De informatie nodig om de geldigheid van rule 2 te testen dient ook deze keer van de gebruiker te komen. De data base wordt _ weer aangepast en heeft nu volgende in-* houd:

l : het dier legt eieren

: true à : het dier vliegt : false 3 : het dier heeft pluimen

: true

Aan de hand van deze nieuwe informatie en rule 2 kunnen we afleiden dat het dier een vogel is. Deze kennis komt ook in de data base terecht en rule 2 wordt uit de ru- le base verwijderd.

Het verwijderen van overbodige rules ver- snelt de werking van het expert systeem.

HCCNieuwsbrief 88

39

Expert systemen

De data base bevat nu drie feiten afkom- stig van de gebruiker en één feit dat door het expert systeem zelf werd bekomen door afleiding uit de drie andere feiten. Daar er geen rules meer zijn die als voor- waarde iets vragen over het „eieren leg- gen” of het „pluimen hebben” kunnen de betreffende feiten uit de data base verwij- derd worden. De data base heeft nu volgende inhoud:

2 : het dier vliegt : false

4 : het dier is een vogel

: true

De rule base heeft nu volgende inhoud: Rule 3: if : het dier is een vogel : het dier vliegt niet : het dier is een struisvogel

then

Het expert systeem beschikt nu over al het nodige om af te leiden dat het dier in kwestie een struisvogel is. Daarmee is het probleem opgelost.

De dialoog tussen het expert systeem en de gebruiker had er bij dit probleem als volgt kunnen uitzien:

> het dier legt eieren?

true

> het dier vliegt?

false

> het dier heeft pluimen?

De gebruiker wil hier weten waarom deze vraag gesteld wordt:

why Het expert systeem geeft volgende uit- leg: > if : het dier heeft pluimen then : het dier is een vogel

> het dier heeft pluimen? true

> het dier is een struisvogel > end.

In dit voorbeeld hebben we steeds ant- woord gegeven op de vragen van het ex-

pert systeem, we hebben het initiatief vol- ledig bij de machine gelaten. Sommige ex- pert systemen laten de gebruiker de mogelijkheid om het initiatief over te nemen en informatie aan te brengen die niet gevraagd wordt maar die toch nuttig is volgens de gebruiker. Volgend voorbeeld toont het nut hiervan aan:

> het dier legt eieren?

De gebruiker wil weten waarom deze

vraag gesteld wordt:

why

> if : het dier legt eieren het dier vliegt then : het dier is een vogel

> het dier legt eieren?

De gebruiker weet dat alhoewel het dier niet vliegt het toch een vogel is en geeft deze informatie aan het expert systeem. |

het dier is een vogel: true

Het expert systeem plaatst deze nieuwe informatie in zijn data base en zoekt vervolgens in zijn knowledge base naar rules die nu in aanmerking komen. En- kel rule 3 kan ons nog iets meer vertel- len dus worden rules 1 & 2 uit de rule verwijderd. Rule 3 wordt nu verder onderzocht:

> het dier vliegt?

> false

> het dier is een struisvogel

> end.

Het systeem komt nu sneller tot een be- sluit en stelt minder vragen aan de ge- bruiker.

6.2.1 Voorwaarts redeneren

In onze vorige voorbeelden hebben we steeds gebruik gemaakt van voorwaartse redenering, ook wel forward-chaining, ab- tecedent-driven of data-driven redenering genoemd.

We hebben getracht een oplossing te vin- den door rules te zoeken waarvan we de voorwaarden konden testen. Eens aan alle

ADVERTENTIE

K BUEKHOUDEN &

Mak-2 #1

685 mm (en btw)

JOURNAAL, GROOTBOEK, BALANS en VERLIES EN WINST Een volledig boekhoudprogranma, dat geheel voldoet aan de

nieuwe fiscale eisen.

5000 De boekingen) 1024 grootboekrekeningen

direct bijwner

en van de Balans en Winst en Verlies / absoluut

gean verdichten / automatisch tegenboeken en BTW ek

97 debiteuren en 997 crediteuren / incl,

1/2 dar instructie

Job van Broekhuijze Computers

Rijnsingel 13, Ridderkerk

voorwaarden van een rule voldaan, kon- den we de bijbehorende aktie uitvoeren en onze data base bijwerken. Dit werd steeds opnieuw herhaald tot een oplossing gevon- den was.

Deze manier van werken is bruikbaar wanneer onze rule base niet te groot is, bij een grote rule base wordt het aantal te tes- ten voorwaarden snel groot en daalt dus de snelheid van het expert systeem.

Een andere manier van werken is om te starten met een bepaalde hypothese en daarna trachten te bewijzen dat deze de juiste is. Deze manier van werken noemen we achterwaarts redeneren.

6.2.2 Achterwaarts redeneren

Achterwaarts redeneren, ook wel conse- gquent driven of top-down genoemd, is dus meer geschikt wanneer de rule base veel rules bevat die leiden tot een beperkt aan- tal mogelijke oplossingen.

Een voorbeeld maakt duidelijk hoe deze manier van redeneren in zijn werk gaat. Laten we terug ons dieren herkennings- probleem uit 6.2 nemen. De vraag „om welk dier gaat het” kunnen we nog anders stellen: „is het dier een.…”. Hierbij vullen we elke diersoort in die we kennen en trachten telkens uit te vinden of dit de juis- te keuze is.

Wanneer we slechts een klein aantal dier- soorten kennen is dit zeker een goede ma- nier van werken.

Het expert systeem start nu met rule 3 en tracht hiervan te bewijzen dat deze rule tot een juiste hypothese leidt. Is aan een van de voorwaarden van deze rule niet vol- daan dan wordt de huidige hypothese ver- worpen en wordt een nieuwe hypothese gezocht. Het is mogelijk dat verschillende rules tot dezelfde hypothese leiden, in dit geval dienen al deze rules onderzocht te worden alvorens de hypothese te verwer- pen.

De eerste voorwaarde uit rule 3 eist dat het dier een vogel is. Rule 1 & 2 kunnen hier- over een uitspraak doen, het is ook moge- lijk dat de gebruiker dit kan. Het expert systeem staat hier voor een keuze, de rules onderzoeken of de gebruiker ondervra- gen. Sommige vragen mogen niet aan de gebruiker gesteld worden. Andere vragen worden best eerst aan de gebruiker ge- steld, vooraleer het expert systeem tracht zelf een oplossing te vinden.

In dit geval is er geen reden om de vraag niet door te spelen aan de gebruiker, doch deze weet hierop geen antwoord en dus gaat het expert systeem zelf trachten uit- sluitsel te vinden.

Het expert systeem gaat de voorwaarden van rule l onderzoeken en Komt tot de vaststelling dat deze niet geldig is. Uit de- ze rule mag dus niet afgeleid worden dat het dier een vogel is. Rule 2 is wel geldig en het, expert systeem mag dus besluiten dat het dier een vogel is.

Het feit dat het dier niet vliegt was al eer- der nodig en kan nu opnieuw gebruikt

HCCNieuwsbrief 88

worden om aan te tonen dat rule 3 geldig is en het dier dus een struisvogel is. De voor- opgestelde hypothese blijkt dus juist te zijn en hiermee is het probleem opgelost.

De dialoog tussen gebruiker en expert systeem had er dus als volgt uit kunnen zien:

> het dier is een vogel?

De gebruiker weet hierop geen ant- woord:

unknown

Het expert systeem tracht nu rule Ì te bewijzen:

> het dier legt eieren?

true

> het dier vliegt?

false

Rule 1 faalt en dus wordt rule 2 onder- zocht:

> het dier heeft pluimen?

true

Hiermee is rule 2 bewezen, het dier is dus een vogel. Uit de nu gekende feiten kan het expert systeem rule 3 bewijzen: > het dier is een struisvogel

> end.

Indien de gebruiker op de eerste vraag antwoord had geweten was het probleem met slechts twee vragen opgelost:

> het dier is een vogel? true > het dier vliegt? false > het dier is een struisvogel? > end.

Merk op dat de vragen die met behulp van achterwaartse redenering gesteld worden recht op het doel lijken af te gaan. Het ex- pert systeem begint met vragen op een hoog niveau en pas als hierop geen ant- woord gegeven wordt daalt het af en stelt het eenvoudigere vragen om tot het zelfde besluit te komen. Dit lijkt meer op de ma- nier waarop een menselijk expert tewerk gaat.

6.3 Knowledge base

Bij een rule-based expert systeem bestaat de knowledge base meestal uit twee delen:

e de rule base

e de data base Niet alle expert systemen zijn rule-based systemen, er bestaan nog andere manieren om kennis op te slaan. Daar de meeste ex- pert systemen rule-based systemen zijn, zullen we ons hiertoe beperken.

Ee

6.3.1 Rule base

In de rule base ligt de expertise waarover het systeem beschikt opgeslagen. De kwa- liteit van de rule base heeft een grote in- vloed op de kwaliteit van het expert sys- teem. Het is dan ook belangrijk aan de op- bouw van deze rule base de grootste zorg te besteden.

Een rule base voor een expert systeem be- vat al snel honderd tot zelfs meer dan dui- zend rules. Het opbouwen van zo’n rule ba- se is-dus al een specialiteit op zich. De knowledge engineer draagt er zorg voor dat de expertise van een menselijk expert zo goed mogelijk weergegeven wordt in de rule base.

Een rule heeft meestal volgende vorm:

IF <voorwaarde> THEN <aktie> <cf> Op deze vorm bestaan een groot aantal varianten zoals we later zullen zien. Een rule specificeerd een aantal voorwaarden waaraan voldaan moet zijn vooraleer de bijbehorende aktie uitgevoerd wordt. De certainty factor, cf, geeft aan met welke zekerheid de aktie volgt uit de voorwaar- den. De certainty factor is de sleutel tot de vage redenering welke specifiek is voor expert sytemen.

Bijvoorbeeld:

Rule 13: if : motor start niet then : defect in de elektrische lei- dingen et ek

Deze rule vertelt ons dat, wanneer een motor niet wil starten, er 50% kans bestaat dat het om een defect in de elektrische lei- dingen gaat. Het geeft dus aan dat we ook nog andere mogelijkheden moeten onder- zoeken. | Een expert systeem dat met dergelijke on- zekerheden of „fuzzy logica” werkt geeft voor een probleem meestal niet één maar een set van oplossingen, elk met hun waarschijnlijkheid. Er kunnen in één enkele rule meerdere voorwaarden verwerkt worden, in dit ge- val moet aan alle voorwaarden voldaan zijn om de bijbehorende konklusie te mo- gen trekken. Deze voorwaarden hangen dus aan elkaar door middel van een „AND” operator. In de meeste expert systemen is de AND operator de enige die meerdere voorwaarden in een rule kan binden. De OR operator bekomen we dan door ver- schillende rules te maken die eenzelfde aktie hebben. Bijvoorbeeld, volgende twee rules:

Rule 28

if : het dier heeft haar

then : het dier is een zoogdier Rule 29

if : het dier geeft melk

then : het dier is een zoogdier

hebben hetzelfde effect als deze enkele ru- le:

Rule 28 : if : het dier heeft haar or : het dier geeft melk then : het dier is een zoogdier

Merk op dat we in de voorgaande voor- beelden steeds de AND operator impliciet hebben genomen, terwijl we hier de OR operator afzonderlijk vermelden.

De rules van een expert systeem kunnen

intern een andere respresentatie hebben dan deze waarmee ze op het scherm ver- schijnen. Rules worden dan vertaald zodat het expert systeem er sneller mee kan werken.

Bijvoorbeeld volgende rule:

Rule 13 if : temperatuur > 37 then : patiënt heeft koorts

kan er in Lisp als volgt uitzien: (rule 13) (< temp 37) setq koorts 5)

Deze tweede representatie is voor de mens minder leesbaar dan de eerste maar kan bijna zonder wijziging door een Lisp interpreter verwerkt worden. Het voordeel van het compileren van rules is dus dat de snelheid van het ex- pert systeem stijgt. Aan het nadeel dat de rules minder leesbaar zijn kan ver- holpen worden door ook hun leesbare vormen te behouden en deze te ge- bruiken wanneer rules afgedrukt wor- den. Een groter nadeel van de rule- compilatie is dat op deze wijze een sta- tische rule base gecreëerd wordt die niet wijzigbaar is tijdens de werking van het expert systeem. Dit staat het maken van zelf lerende expert syste- men in de weg.

6.3.2 data base

Het tweede deel van de knowledge base is de data base. Deze bevat twee soorten ge- gevens: ® statische gegevens: Deze gegevens zijn voor elke kon- sultatie met het expert systeem het- zelfde, ze worden ook niet veran- derd tijdens de konsultatie. Hiertoe behoren bijvoorbeeld prijzen en ty- penummers. @ dynamische gegevens: Deze worden door het expert sys- teem zelf opgebouwd en onderhou- den. Een voorbeeld van een dyna- misch gegeven is de temperatuur van een patiënt tijdens een konsulta- tie met een medisch expert systeem.

6.4 Knowledge acquisition system

Het knowledge acquisition systeem wordt vooral gebruikt door de knowledge engi- neer tijdens de ontwikkeling van de rule base van een expert systeem. Het is dus geen echt deel van het expert systeem” maar een onmisbare tool bij het bouwen van een expert systeem.

Het is mogelijk om een expert systeem te bouwen uitgaande van een skelet van een bestaand expert systeem. Een skelet is een „leeg” expert systeem, een expert systeem waarvan alle componenten aanwezig zijn maar waarvan de knowledge base leeg is. EMYCIN is een voorbeeld van een expert systeem skélet, het is afgeleid van MYCIN een zeer bekend medisch expert systeem.

Dirk Tjantelé

HCCNieuwsbrief 88

31

Et SCREEN SCK EEE EERE VENCKEN

pj LONEN TTT TT TTT TTT ETT En KkAAAAAAAAA AAA AAA AAA AAA AAA ARIA HAAR AIA AAA ARK KAAR Akke kh hek hehe ke keke Ke he He he Ie ede He ke U he A in BELGIE is alles verkrijgbaar bij : HE men * onze nieuwe WINTER 1986/87 CATALOGUS is nu uit. Stuur ons een kaartje * Het Computerwinkeltje pvba, _j* met naam en adres + de vermelding 'HCC' en we sturen hem gratis toe. «* M Sabbestraat 39, B-2800 MECHELEN | AAA AAAAA AAA AAA AAA AAA AAA AAA A AAA RAAR KAK hehe ke ke ke kk hehe he he He AA he ee oe He he ke he ee Ue He telefoon (015) 206 645 el Een BESTSELLERS DECEMBER 1986 HIERONDER EEN OVERZICHT VAN ZEER RECENT BINNENGEKOMEN BOEKEN ST Handleiding MS-DOS & PC-DOS inc 3.1 f 50 65816/65802 Assembly Language f 69 _ Elektronicaproi. spectrum f 29,50 ) Using PC DOS version 3.0 and 3.1 f 62 _ 80386/80286 Ass Lang Progr... f 69 Handboek MSX …….........…. f 79,50 t kAdvanced MS-DOS ..........…aaeeeeee0 f 69 *MS-DOS 3.1 Programmers Reference Werken met Bestanden MSXBASIC f 45 [| *MS-DOS Power User's Guide .……...... f 65 Manual (+ disk met progr.) . f100 XMSX Truuks en Tips deel 7 .…… f 25 Ee Programmers Guide to GEM .......... f 69 PICK Your System .......e.eee f 49 “Het Floppyboek voor MSX .…. f 69,90 1 WINE antandbsdrissdderiwe f 59 MSK BLÓS amendementen f 99 Ti! BASICODE-3 incl cassette .…....…. f 7,50 Advanced C Programming .…..... f 79 t Programmeren in C .....…sseeeeee f 39,90 Variations in C ............. f 65 kEGA (mit beispiel diskette) f 98 rd *Turbo Pascal Compleet .…............ f 68 Using Turbo-Prolog .…......... f 69 BASIC subroutines IBM PC/AT . f 35 [Tj Turbo Pascal Program Library …….……. f 59 File Formats for PC Software f 85 Het Atari ST boek .…...... BER f 39,50 *The Amstrad CP/M, PLUS. aarasna f 59 Crafting C Tools for IBM PC's f 89 kConcise Atari ST 68000 Prog Ref Gde f 69 kWegwijs op de JÓYCE …..….. f 39,90 Amiga Hardware Reference Manual .…… f 75 #Mastering OMNIS-3 ………. ease f 59 Schneider PC Commodore 128 Programmers Ref Guide f 79 Introducing the Amstrad PC .… f 36 kIntroducing the Amstrad PC .….....…. f 36 kDas Grosse GFA BASIC Buch .….…. f 59 Using DOS Plus on Amstrad PC f 45 The Peter Norton Progr Guide to IBM f 79 Das GFA-Painter Buch …….....…. f 49 Using GEM on the Amstrad PC …. f 59 Inside the IBM PC — new revised ed f 89 *Compute!'s ST Applications .… f 59 DOS+ Manual for Amstrad PC .…. f 69 *MSX ROM-BIOS Handboek .…............ f 55 *Compute!'s ST Artist .….…....…. f 59 _Using GEM Write on Amstrad PC f 36 kThe Atari ST Explored .….……. EN A kdBase III Handboek ……….. sendsdunsnn T 68 dBase III Plus & LAN's ......

kHandleiding dBase III (Pim Oets) .…. f110 xProgrammeren Superbase-64 f 49,90 kAdvanced Techniques dBASE III+f Applicaties bouwen met dBASE III f 49,50 *Das Grosse GEOS Buch ........ f 59 1-2-3 Tips,Trucs, Tegenvallers f

Advanced Programmers Gde dBASE III f115 C64 Fischertechnik .......... f 39 KS TmDLy Ref lex wewessasvavswver T *dBASE III Plus Handbook 2nd edition f 59 *Mini-CAD mit HI=Eddy+ (+disk) f 69 KREFLEX tips,tricks,traps .….….… f kFloppyboek 1570/1571 disk f 59,90 Microsoft Word Made Easy v. 3 f kUsing Reflex .......... wewuunvwaern Îf 59 C128 Progr Reference Guide .… f 79 Advanced WordPerfect ........ f Werken met Symphony deel 1 ..…...... f 78 Learning Assembly C128 + disk f 69 Advanced MULTIMATE .….…..…. ome | Werken met Symphony deel 2 ........ f 68 xThe Art of Desktop Publishing f Werken met Lotus 1-2-3 .....svvees« f 68 *The AMIGADOS Manual ......…... f 79 XxCAD/CAM Techniques ..…........ Multiplan .…..……. eum kent kasen f 48 Advanced AMIGA BASIC .…....... f 59 CD ROM: The New Papyrus ..….….. f 69 Werken met WordPerfect .…........ f 69,50 Inside the Amiga .......e…e.. f 59 x*FLlightsimulator Co-Pilot .….…… f 35

NIE UW BINNENGEKOMEN SOFTWARE (t=tape/d=disk/c=cartridge)

EH HH HEEE HEEE | HH ie

[Li] Atari: Commodore _64_: ZX_Spectrum : PC_ Software (incl 20% BTW): Bun New Paperclip wordpr. d199 Newsroom = nederlands d149 Dan. DATE amende t 45 kFleet Street Editor . f569 FH Smash Hits 6 „eevssee t 39 ASBER IK: wamwenvendd t 45 Paperboy ...sssseses. t 36 Desktop Publisher. Cl International Karate t 29 OU means zeven. E Jè Strike Force Harrier. t 45 CD Queen — boekhouden f515 me, NING ecnikmes sere zes t 15 Marble Madness ...... d 69 ITSRUOGP mers amana. t 36 Smart Notes N ENPUST eres naesn t 12 SANTANA: anar tn beed. t 45 *The Great Escape ..….….…. t 36 PC Printmaster esn Jewels of Darkness .…. t 65 They Sold a Million 3 t 39 KINTTEErAEOF vamdzeses t 39 GAT warseawmsnnue das mn Atari _ST _: INTTARFEEOR wanna t 39 Jewels of Darkness .…. t 65 *Silent Service .….….….…. enk Gfa-BASIC 2.0 ...….... d215 JET wemwannwdrenstmn. d145 Light POPE auumaasde t 56 Quick BASIC compiler f369 [Tj *Platine ST nederlands d490 Tau Ceti=ruimtesimul. t 45 *Napoleon at War ……….…. t 36 Disk Optimizer ..….….…. f159 Er APEN manat sas d109 TAS PAWI wennen en duds d 89 Arcade Creator .….….... t 65 AIREE wressaandndeens f159 Re kDegas Elite .….….……. aan d189 Fist IL wenwwurss seas ft 34 AL kKnife-86 file recoveryf 125 kSilent Service .…...…. d109 Uchi Mata =— judo .….….. t 39 Assembler Workbench . c110 *Dambusters .….....…ee« f 79 *Strip Poker ......... d 79 World Games .…........ t 45 «Lost Pharao ..….….....-. c 65 Flightsimulator .….... f179 Leaderboard -— golf .. d110 Oxford Pascal .….….….... t 95 MSX computers z JET flightsimulator … f175 kWinter Games ........ d129 Commodore 128 : Slagen vh Rijexamen . t 59 VP-Info = dBase clone f325 tt. Staf GLTTSP wersmesss d 95 Last V8 C128 versie . d 25 KPrinE X PrEEB aamare t 95 VP-Planner -123 clone f295 CEL Psion Chess d 95 kelBase IL sarwauwdsusg d289 desktop publishing . d109 Norton Utilities 3.1 f295 CUL Mercenary ...asseeeee d 95 *Microsoft BASIC .….... d259 MSX TEXT cartridge .…. c195 Apple en MAC software : TT kJewels of Darkness .. d 79 kHackPack 128 ........ d159 MSX-CALC cartridge .. c195 Apple Newsroom ..….... f149 ON *Hisoft DevPac ST .…... d195 Commodore 16 Speed KAng masareune t 12 Apple JET flightsim. f145 CT . LELIE Gnuma d425 Turbo Base — database t 25 Dambusters ......se.e t 39 Apple Temple of Apshaif 89 KAT TeelMTE svansenkme d129 Street Olympics ..……. t 12 *International Karate t 359 Apple Wintergames .….. f 89 Schneider/Amstrad : International Karate t 29 «Winter Games .......…. t 39 Mac PSION Chess .….. f179 dBase II nederlands . d399 Commodore Amiga xThe Goonies = Konami c 59 Mac Flightsimulator f199 *Multiplan 1.06 Joyce. d289 Gizmoz 'sidekick' .….. d175 Nemesis — Konami .…….. c 59 Electron en BBC kSpeed King .….….…....... t 12 “True BASIC zewmmassue d495 Speedsave 4000 .…..... t 29 PSycastria uuuusmumss t 36 Ti) *They Sold a Million 3 t 39 ENE ien edet d109e Chopper — MSX-2 .….….……. d 70 TENMIS- wanwnuvsnsmaan t 15 — Kang t 12 Marble Madness ...... d129 The Chess Game MSX-2 d 90 Winter Olympics .….…... t 36 nan ed el EE LE IE EREN ET NEELIE EIL TEE Ell LELIE LLL kde. [Tj winkel open van woensdag t/m zaterdag tussen 11.00 en 17.00 (maandag/disndag gesloten) — alle prijzen inclusief BTW Ees m verzendkosten f 6,- per bestelling — vraag onze nieuwe WINTER 1986/87 CATALOGUS aan. HH AAA ERR AEL EEE It lat LE EEL LLL eri Erie Edd HH microcomputer tijdschriften boeken en software HEt EEEN Ennn NE A REE EE ee IEEE ANN Ae KT IE Ted TN EL EEE VR NER Ve EE lee KCE EAA el lee EletaelaAaeade Ae A alde

De professionele

komputerset met

128 K-Byte!

Schneider biedt u nu voor

maar f 1.399,- een uiterst professionele én komplete komputer-set. Met 128 K-RAM geheugen en een ingebouwd Floppy Disk Drive Systeem kunt u zelfs de meest omyangrijke programma's moeiteloos verwerken. Het overzichtelijke keyboard, voorzien van aparte funktie- en cursortoetsen, maakt het werken met deze professionele komputer uiterst eenvoudig. Groenbeeldmonitor met maximaal 640 x 200 beeld- punten, 25 regels met 20, 40 of 80 karakters. Programmeerbare geluidsgenerator, ingebouwde luidspreker. Inklusief 2 diskettes met waardevolle programma's, zoals CP/M 2.2, CP/M Plus, LOGO en GSX Graphic, dus kunt v direkt al voluit met vw komputer werken. Nederlandse garantie en Nederlandse handleiding.

Professionel 128 K-Byte komputer met

Internationale

geïntegreerd Floppy Disk Drive System en MSN groenbeeldmonitor f 1.399,- eer Met kleurmonitor fi TE

van het jaar.

Innovaties in Hifi - TV - Video - Komputer Schneider Nederland b.v. Postbus 3608 6095 ZG Baexem

Computers staan op tafels van Projecta.

ore vn

ne

Ook leverbaar met zwenkwielen.

vele afmetingen en uitvoeringen.

} Wij PROJECTA Postbus 191 6000 AD Weert Tel.: 04950-35118 Telex: 37588 proje nl.

MIRACLE WS-2000 MODEM

TIJDELIJK van 460, voor Are (excl. BTW)

Het betrouwbare, kwaliteitsmodem WS-2000 kunnen wij nu TIJDELIJK leveren tegen een uiterst lage prijs! (Deze éénmalige aktie is geldig t/m 31/01/87).

De vele mogelijkheden:

e PTT-goedgekeurd, Nr. 86072501

e 300, 600 en 1200 baud half duplex

® 300, 1200/75 en 75/1200 baud full duplex

e Originate & answer

e CCITT en USA BELL transmissies

e Toegang tot electronic mail, Viditel, Bulletin-boards, Telex, Internationale databases, etc.

Opties: — Autoanswer f 142,— excl. BTW — Autodial f 142,-— excl. BTW

— Software control

Ons leveringsprogramma omvat de meeste gangbare modemmerken, communicatie-software, kabels, interfaces, RS232 minitesters, RS232 dataswitches, centronics dataswitches, Star printers, enz.

IMÉEOTEChI RESEAREII

Trumanstede 93-20 — 4463 WE GOES Tel.: 01100-20365 — Viditel: 223041 48

Ons programma computertafels bestaat uit

geven u graag alle informatie.

Novex 14”kleurmonitor

Hoge kwaliteit, ongelooflijk lage prijs

geschikt voor o.a.

Commodore C64 en C128

Manudax biedt u een 14” kleurenmonitor van praktisch professio- nele kwaliteit voor een bijzonder scherpe prijs. Een monitor met uitstekende technische specifikaties, bij uitstek geschikt voor uw computer.

m 14” kleurenbeeldscherm B PAL en RGB ingang B bandbreedte

7 MHz EB groen omschakelbaar B audio kanaal B metalen behuizing B robuuste konstruktie B

Novex 14” kleurenbeeldscherm, Dn incl. kabel 5 excl. btw

postbus 25, 5473 ZG

Ze ‚ Heeswijk-Dinther, Holland dhl 8 IX tel. 04139-8911, (8 telex 74810, facsimile 04139-1009 (aut).

732

Standaard specificaties The Rival Andere

Main board max. 1024 K bytes

with 640 K user Ram + 384 K Ram Disk NEC V20 8 Mhz Turbo standard

S/S memory check/Hardware reset Clock/calender/Game on board Expansion slots number/free

512 K bytes memory standard

LEDS for power, turbo, hard disk Keyboard lock switch (AT-type)

2 Serial (1 opt)/1 parallel port

Power supply 150 Watt

AT lookalike keyboard with LEDS

1 x 360 K bytes floppy-disk (2nd opt) Multi-video graphic adaptor with RGB/Mono TTL/Composite video

* Excl. BTW

Voor informatie en subdealerlijst: e.c.e., european computer enterprises — Postbus 7014 — 5605 JA Eindhoven — Tel. 040-551817 Alle rechten voorbehouden Genisys Europe b.v.

GZ

9 IN voors

DYSIEL

EUROPEAN De TECHNOLOGY

//Advance

KO

VAN EUROPA

Systel zorgt voor een geweldige doorbraak op automatiseringsgebied: Advance-286. In Nederland gebouwd, in samenwerking met National Advanced Systems, Advance Techno- logy en British Aerospace in Engeland.

Dat maakt de Advance-286 geavanceer- der en op-en-top betrouwbaar.

Want waar vindt u zoveel up-to-date kwali- teit: 80286 processor met een kloksnelheid van 8 Mhz, standaardgeheugen 512 Kb of 1 Mb RAM

N. Fr SSINGE RVE Stuur de bon in een envelop zonder postzegel aan:

SYSTEL AUTOMATISERING BV, Antwoordnummer 471, 2100 WB HEEMSTEDE.

Tel. (023) 33 91 01.

{LEL

Telefoonnummer België: 02/660 6924.

(uitbreidbaar tot 16 Mb), standaard Enhanced Graphics Adaptor (EGA) voor sublieme beeld- kwaliteit, disk-capaciteit 1.2-40Mb, IBM-AT com- patibel, compleet met MS/DOS 3.1 en Adfas 2.6 Voor nog geen drie mille breekt ook voor u het AT-tijdperk aan met de ADVANCE-286 van

Systel.

Algemene technische specificaties ADVANCE-286. Processor: 80286, microprocesspr op 8 Mhz met "zero wait state” (om te schakelen naar 6 Mhz) 80287 co-processor (optioneel); Intern geheugen: 512 Kb of 1 Mb RAM uitbreidbaar tot 16 Mb. Externe opslag: 1.2 Mb floppy drivels). Hard disks vanaf 10 Mb tot 167 Mb; Standaard beeldscherm: 12 inch groen TTL monitor; Standaard beeldscherm resolutie hoge resolutie monochroom, 1024 x 768, EGA kleur 640 x 350, Hercules 720 x 348, CGA 640 x 200; Communicatie: RS232 en Centronics interface; Uitbreiding: 6 slots vrij (Advance F 1 slot vrij); Compatibiliteit: IBBM-PC/AT; Software; MSDOS 3.1, Adfas 2.6 (complete fin. adm. met deb/cred en facturering); Tekstverwerking en Spreadsheet (alleen bij Advance E en G); modellen: type E‚ F, G; Garantie: 1 jaar.

ADVANCE. PROFESSIONEEL IN PRESTATIES, LAAG IN PRIJS.

AT-Blue Turbo V20-10MHz

PC-XT/ AT Compatible System

Norton Sysinfo! 5.8!

Nieuwe technologien scheppen nieuwe mogelijkheden. De nieuwe generatie microcomputers bezitten eigenschappen die bij zijn voorgangers niet te vermoeden waren.

Meer snelheid, meer bedieningsgemak, meer uitbreidingsmogelijkheden en steeds | de fe VOE dlef=lakSe da ELK Nma ke

ANT en:

V & V Systems introduceerd de nieuwe generatie PC-XT en PC-AT compatibele computers: | Mm Enhanced Graphics Adapter De XT-Blue Turbo heeft een omschakelbare klokfrequentie van 4.77 en 10 MHz.

Dit is sneller dan de tot nu toe gebruikelijke 8MHz turbo's.

Terugschakelen naar 4.77 MHz behoort tot het verleden, daar alle software en hardware zonder aanpassingen functioneerd in de 10 MHz mode. Ook is door het uitgekiende ontwerp geen aangepaste BIOS noodzakelijk.

Dit was nog maar een klein voorbeeld van de vele voordelen van de nieuwe XT-Blue Turbo. Wat dacht u bijvoorbeeld van: |

geruisloze ventilator, met sleutel vergrendelbare” easy-open” deksel, systeemunit kan zowel horizontaal als vertikaal worden opgesteld, toetsenbord met elek numeriek en cur-

sor gedeelte, etc…… B NCL Hard Disc Controller Meer dan 300 verschillende producten voor PC-XT/AT uit voorraad. A OP ONS NIEUWE ADRES!: en Cd ed

V & V Systems Taiwan V & V Systems Netherlands GFL-2, #77 Nan Ki East ode Sien E. Taipei, Zomerdijk 31

Taiwan, us B 1505 HW Zaandam, Netherlands

X | GERE

tel: 075-175 111/351311

Mm Short Color /Graphics Board

beginners (2)

1. Poorten

Poorten is een verzamelnaam voor de een- voudigste logische bouwstenen. Hieronder vallen: de and-poort, nand-poort, or-poort, nor-poort inverter, buffer, exclusive-or- poort, en exclusive-nor-poort.

Digitale techniek voor

a. And-poort.

Een voorbeeld van een and-poort is de 74LS08. Dit is een „IC” met 4 and-poorten en waarvan iedere and-poort twee ingan- gen heeft.

De schakel functie is als volgt: hoge signa- len („,1”) aan alle ingangen veroorzaken een hoog uitgangssignaal.

b. Nand-poort.

Een voorbeeld van een nand-poort is de 74LS00. Dit „IC” bevat 4 nand-poorten, waarvan iedere nand-poort twee ingangen heeft.

De schakelfunctie: hoge signalen aan alle ingangen veroorzaken een laag uitgangs- signaal.

De schakelfunctie; lagere signalen aan alle ingangen veroorzaken een laag uitgangs- signaal.

d. Nor-poort.

Zelfs voor de hobbyisten van het kant- Soorten logische bouwstenen Een voorbeeld van een nor-poort is een en-klaar-systeem of voor de software- Tot slot zullen we een aantal logische 74LS02. Dit „IC” bevat 4 nor-poorten, waar- puristen is een basiskennis van de digi- pouwstenen bespreken, die veelvuldig in van iedere nor-poort twee ingangen heeft.

tale elektronica een „must”. In dit artikel microcomputers gebruikt worden. De schakelfunctie: lage signalen aan alle vervolgt Frans Kors zijn inleiding tot di-

gitale techniek.

tete tete

Signaal benaming

Aan de hand van de functie van een sig- naal kan men een signaal een naam geven bijvoorbeeld POK (power oké). Een bena- ming alleen is echter niet genoeg. Men moet ook nog aangeven of het signaal een TT „0” is of een „1”. Is het signaal een „0' dan ge ETR plaatst men een streepje boven de signaal- DEN aA naam (figuur 1). Is het signaal een „l° dan heeft de signaal-naam geen streepje.

Figuur 1

Signaal-namen worden dus gegeven voor de actieve toestand. In het geval van figuur l is de power oké, als de uitgang van de inverter laag is.

POK is dus actief laag signaal.

Tijds-volgorde diagram

Het tijds-volgorde diagram is een belang- rijk hulpmiddel om achter de werking van digitale schakelingen te komen, maar is ook handig bij het ontwerpen van digitale schakelingen.

De pijlen in dit diagram geven oorzaak en A gevolg weer (figuur 2). Figuur 2. Zeer eenvoudig tijds-volgorde diagram

HCCNieuwsbrief 88 43

TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK

TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK-TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK

TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK

TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK

TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK TIK TAK

TIK’N KLOK OP DE KOP.

3M heeft een eigentijds kado voor u. Bij aankoop van 5/4: of 3/ inch 3M Diskettes, ont- vangt u tijdelijk een bijzondere klok. Gratis.

Een klok, gemaakt van een echte 3M Diskette. Het uur- werk is betrouwbaar en kan

jarenlang mee. Dat geldt trou- wens voor alle 3M computer produkten. Stuk voor stuk hun tijd ver vooruit. Behalve dat klokje dan. Vraag er naar bij uw diskette- leverancier of bel voor meer informatie: 071 - 450314.

GRATIS BIJ 3M DISKETTES.

De aktie loopt tot 31 december 1986, zolang de voorraad strekt. Alleen verkrijgbaar bij de 3M dealers.

Digitale techniek

ingangen veroorzaken een hoog uitgangs- signaal.

e. Inverter.

Een voorbeeld van een inverter is de 74LS04. Dit „IG bevat 6 inverters, met ieder één ingang.

Een hoog signaal aan de ingang veroor- zaakt een laag signaal aan de uitgang.

f. Buffer.

Een voorbeeld van een buffer is de 7407. Dit IC” bevat 6 buffers met ieder één in- gang en een open collector uitgang.

Een laag signaal aan de ingang veroor- zaakt een laag signaal aan de uitgang.

g. Exclusive-or-poort.

Een voorbeeld van een exclusive or-poort is de 74LS86. Dit „IC” bevat 4 poorten met ieder twee ingangen.

De schakelfunctie: gelijke signalen (dus hoog of laag) aan alle ingangen veroorza- ken een laag signaal aan de uitgang.

h. Exclusive-nor-poort.

Dit IC” bevat 4 exclusive nor-poorten met ieder twee ingangen.

De schakelfunctie: Gelijke signalen aan alle ingangen veroorzaken een hoog sig- naal aan de uitgang.

De meest gebruikte poorten zijn echter de nand, nor, exclusive-nor en inverter.

Met behulp van deze poorten kan men de andere poorten maken. Voorbeeld:

Figuur 3 laat zien hoe men van een nand en een inverter een and-poort kan maken.

Figuur 3. Nand + inverter = and

2. Schmitt trigger

Wanneer een poort schakeling een signaal aangeboden Krijgt met lange stijg- en daal- tijden, dan zal de poort gaan oscilleren (figuur 4), wanneer het signaal zich in het ongedefinieerde gebied bevindt (dus geen 0 en geen I). De ingangsspanning voor een TTL schakeling bevindt zich dan tussen de 0,8 V en 2,4 V. Dit euvel is te verhelpen door de introductie van een positieve terugkoppeling (figuur 5).

De schakeling in figuur 5 is met losse com- ponenten opgebouwd. Er zijn echter ook „IC”s, die dit hebben gebouwd.

Een voorbeeld hiervan is de 74LS14. Dit „IC” heeft zes inverterende schmitt-trig- gers. Door de positieve terugkoppeling ontstaat een hysteresis in de Vin-Vuit ka- rakteristiek (figuur 6).

De hysteresis in de Vin-Vuit karakteristiek houdt in dat, in dit geval, de uitgangsspan- ning eerst tot 1,6 V moet stijgen, wil de uit- gangsspanning van 4 V naar 0,2 V gaan. Wanneer de ingangsspanning gaat dalen, dan zal pas bij een ingangsspanning van 0,8 V de uitgang van de schmitt-trigger van 0,2 V naar 4 V gaan.

Figuur4

T VOLTAGE, Vous (VOLTS)

Figuur 6

Figuur 8. R-C multivibrator

Een Schmitt-trigger wordt dus hoofdzake- lijk gebruikt om van signalen met slappe flanken, signalen met steile flanken te maken. Een schmitt-trigger heeft dus een hogere schakeldrempel, (1,6 V) dan een normale TTL poort en wordt daarom veel als computerbus „receiver” gebruikt. Sig- nalen op een bus zijn meestal nogal rafelig. De schmitt-trigger wordt ook gebruikt om een puls uit te rekken (figuur 7).

De schmitt-trigger wordt ook veel gebruikt als R-C multivibrator (figuur 8).

Monostabiele multivibrator

De monostabiele multivibrator wordt ook wel „one-shot” genoemd. Een „one-shot” is een schakeling die op een flank verande- ring van het ingangssignaal een puls aan de uitgang produceert, waarvan de lengte met behulp van een R-C netwerk in te stel- len is (R-C =resistor of weerstand/con- densator).

De „one-shot’ geeft zowel een positieve puls als een negatieve puls. Er bestaan verschillende „one-shots” in de TTL fami- lie. Figuur 9 geeft hier een voorbeeld van. De afwijkingen hebben te maken met het aantal ingangen; reageren zij op positieve flanken of negatieve flanken; of zijn zij op- nieuw te starten tijdens de looptijd van de puls aan de uitgang.

Deze „one-shots” worden retriggerbare „one-shots” genoemd. Op de eerste flank verandering zal er een puls op de uitgang verschijnen, wordt er nu een tweede flank verandering aangeboden aan de ingang (tijdens de looptijd van de puls), dan zal de totale tijd van de puls worden verlengd. „One-shots” worden meestal gebruikt om van smalle pulsen, bredere pulsen te maken.

4. Decoder

De decoder is een bouwsteen met een aantal ingangen, die intern worden omge- zet in één uitgang. Welke uitgang hangt af van de code die op de uitgangen wordt aangeboden. Figuur 10 is een voorbeeld van een decoder en wel van de meest ge- bruikte decoder in microcomputers, de 74LS138.

Figuur 11 laat de waarheids tabel zien. De 74LS138 wordt voornamelijk gebruikt als adres-decoder. Op de ingangen A0 Al en A2, worden de adreslijnen aangesloten, terwijl op de ingangen El, E2 en E3 status signalen worden aangesloten zoals VMA,. IO of MEM. - De ingangen A0, Al en A2 worden meestal „data” ingangen genoemd, terwijl El, E2 en E3 „enable” ingangen worden ge- noemd. Wil men het optreden van „spikes” (zeer korte schakelpulsen in de orde van nanoseconden) vermijden, dan dient men er zorg voor te dragen dat de enable sig- nalen iets later aan de decoder worden aangeboden dan de data signalen. Voor de 74SL138 is een vertraging van ongeveer 30 nanoseconden ruim voldoende. Met be- hulp van verscheidene 74LS138’s kan men een grote decoder samenstellen (fig. 12).

HCCNieuwsbrief 88

45

Digitale techniek voor beginners

INPUT

POSITIVE EDGE TRIGGER

deed sache OPERATION 511} 412) 3(13)

Figuur 9. „one-shot” as p 5. Flip-flops a Flip-flops zijn weer onder te verdelen in:

ai A 5E 6 Voo = Pin 16 a. De set-reset flip-flop. | on ha In figuur 13 is het „IC” 74LS279 te zien Î

waarin zich 4 set-reset flip flops bevinden a Vak ai met waarheidstabel. nn ed Bij gebruik van dit soort flip-flop dient men er op te letten, dat beide ingangen nooit op hetzelfde moment laag zijn. De uitgang kan kat é Gids in dit geval zowel hoog als laag zijn. er Sz is LOW. If alt inp In dit IC” worden nand’s toegepast. Het is _ simuitaneousty, the outpu

LOGIC DIAGRAM

echter ook mogelijk om een set-reset flip- djs otherwise, il foltows tho

flop te maken van twee nor’s. Men kan dan on |

de ? a de flip-flop resetten met een hoog signaal Figuur 13. 74LS279 B op de ingangen in plaats van een laag sig- inl

Figuur 10. 74LS138 naal in het geval van de nand'’s. a on eo

ei > en

erererextxi Ter NRN NT EE |

H_« HIGH Voltage Level L = LOW Voltage level X = Oan'tCae Figuur 11. waarheidstabel

Terr rRenRRxIË |z zrerirzrziarrieiiel. ieeerarerrrzeig waxzxazerzerig

„rrrereerrxxEll TIETEN XX etnrsrertEl trrneeerrtee) Pi Brrr rrER EN

Se

foo or 02 or a O5 6 Orf foo

| a ij | Figuur 14. 74LS76 Ge Womdongsnnrnvanmsnanenstnnsvensennsn rinse desen enenmundenvantananmennund inr nvinven dend "

46 HCCNieuwsbrief 88

b. De JK flip-flop.

De JK flip-flop is een meer ingewikkelde flip-flop. In figuur 14 is de JK flip-flop 74LS76 te zien met waarheidstabel. .

De uitgangen veranderen van toestand op de achterkant van de clock. puls (CP in- gang). Zijn beide ingangen hoog, dan be- vindt de flip-flop zich in de toggle-mode. De toggle-mode houdt in dat op de ene clock puls de flip-flop wordt geset en op de volgende clock puls wordt gereset. De JK flip-flop werkt dus als een tweedeler met een symmetrisch uitgangssignaal. (De tijd dat de uitgang hoog is, is even lang als de tijd dat de uitgang laag is). Zijn beide ingangen (J en K) laag, dan zal de flip-flop niet van staat veranderen.

c. De D flip-flop.

Figuur 15 laat de 74LS74 zien. Dit zijn twee positief getriggerde flip-flops.

De flip-flops werken op de positieve flank van de clock-puls. Dit kan dus zowel een achter-flank als een voor-flank van een signaal zijn in tegenstelling met de JK flip- flop, waarbij het altijd de achter-flank is. De D flip-flop heeft echter maar één in- gang, de data of D ingang. Verder hebben de meeste D flip-flops een set- en een re- set ingang, die onafhankelijk van de clock- ingang werken. Men dient echter nooit de reset- en de set ingang tegelijkertijd aan te sturen.

Vee = Pin 14 (4) GND = Pin 7 (19)

TRUTH TABLE

M= HIGH Voltage Level —

L = LOW Voltage Level

tr = Bit time before clock pulse. tn » 1 = Bit time after clock pulse.

Figuur 15. 74LS74

6. Opto-Isolatoren

Opto-Isolatoren of kortweg Opto's, worden ook veelvuldig in microcomputers ge- bruikt. Zij dienen meestal om de „buiten-

HCGNiëuwsbrief 68

Figuur 16

wereld” van de microcomputer te schei-

den. Opto's zijn in verschillende behuizin- gen verkrijgbaar, terwijl ze ook ver- schillen in snelheid, ingangsstroom en uit- gangsstroom. Voor bijna iedere toepassing is een opto te vinden. Bij gebruik van op- to's dient men de specificaties van de fa- brikant zorgvuldig te lezen en te interpre- teren. In figuur 16 is het elektrische sche- ma te zien.

Een probleem bij opto'’s is het veroude- ringsverschijnsel. Dit houdt het volgende in: bij iedere opto is er een verband tussen ingangsstroom en uitgangsstroom (If en Io in figuur 16).

end a

Dit verband wordt de „current transfer ra- tio” genoemd. De formule van de „current transfer ratio” (CTR) is in figuur 17 te zien. Nu is de CTR afhankelijk van de tijd, temperatuur en stroom (If). In de specifica- tie van de fabrikant kan men echter de stroom vinden waarbij de CTR zo groot mogelijk is en de veroudering door stroom (en dus ook temperatuur), zo minimaal mo- gelijk is. Deze stroom is dus de stroom door de diode (If). Aangezien meestal niet met een constante stroombron wordt ge- werkt, maar met een spanning, een weer- stand en een schakel element (transistor of een poort), is het dus nodig om bij een be- paalde spanning, de weerstand, in serie met de emitterende diode te berekenen. Figuur 18 toont een compleet schema met rekenvoorbeeld.

In figruur 18 gaat het efôm om R in en RL te berekenen. De CTR (min), VF en If zijn in de specificatie van de Opto te vinden. De Vol (de uitgangsspanning van de 7405 bij een laag signaal) is ongeveer 0,4 V.

Voor de diverse TTL families zal dit een

andere spanning zijn. Men dient er wel zorg voor te dragen dat de TTL poort de stroom (If) kan leveren.

Met behulp van de formule in figuur 19 is dus RL te berekenen. Met behulp van de minimale CTR kan men de Io (stroom door de transistor) berekenen. Als CTR = 100% dan is lo = If. Bij de berekende Io dient men in de specificatie van de Opto de Vol van de Opto op te zoeken. Deze spanning dient lager te zijn dan 0,8 V, aangezien een spanning tussen 0 en 0,8 V voor de 7404 een „0” is.

Figuur 19

De