=-; *:■

•i#

is^

*■%

.^^^^h-

Digitized by the Internet Archive

in 2011 with funding from

University of Toronto

http://www.archive.org/details/operaomniainunum02deni

l)OCT(t|{[S ECSTATICr

DIONYSII CAKTUSIANI OPERA OMNIA

T. 2.

I

IHE INSTITUTE CF MEDIAEVAL STUOlES

10 ELW~LEy FLACE

TOSOW I vj 6, CA.iAOA.

JAN 1B 1S32

ENAMIIATIO

IN EXODLAl

llEIiUAICb: V^^ELLK SEMOTII

ARTICULUS XL

KXPOSITIO CAPlTUI.l VII.ESIMI : LOCUTUSQUE EST DDMINUS CU.NCTOS SERMONES HOS.

J

Kxod. XIX, 45.

AM (latio legis describilur. Locutusqtic cs/ Doiniiiu^ ciinclos scnnoncs /los. \n fine prffcedentis capiluli scriptum cst, quaiilcr .Moyses de celsitudino niontis de- sceiuiens, recilavit populo ea qiue ibisunl scripta. Moyse itaque inferius exsistenle cuni populo, iocutus esl Doniinus verba nuiic cxponenda, lam .Moyse quam popuio audiente, dicens : Ego s-um Dominus Dcus tuus, qui cdu.ci tc i/c tcrra .Ei/i/pti, ilc ilii- mo scrvilutis. Queniadinoduni refcrt Lyia, llebrsei dicunt, quod istud sit unum et prinium pra>ceptum Decalogi, per quod affirmative priecipil Deus, ul ipse solus habeatur et colatui' pio vero Deo, (iiii lam polentcr et miraculose ediixil Israel dc .Egypto.Quociica Hablii 1'aulus reprehendit Lyram, eo quod simpliciter narret praela- ctam HebraHHum o[)inion('m. quasi proba- bililer possit teneri.et non reprobet eam : quia si possel teneri, sequeretur secundum Kabbi Paiiluni. quod doctores catholici in cnumeratione Decalogi deviassent a ratio- ne.Verum haec reprehensio est inepta, nec lenet consequentia illa : quia (ut infra pa- tebil) etiam noslri doclores in modo nu- merandi, dislinguendi, ac situandi decem pra?cepta, variis modis senserunt : nec ta-

T. 2.

A meri hinc sequilur, quod in hoc dcviave- runl a ratione. rrequcnter enim circa eam- dem maleriam divcr.s;p opiniones possunt |)iobal)ililer teneri.absque errore et devia- lionc a ralione, quando non defendunliir cum incaula et temeraria assertione, iit paluit plenius in expositionc e.xordii (ie- neseos, quod sancli doctores divcrsimode exposuerunt.

Deiiiiie Habbi Pauiiis reprobat pra^fatam llehricorum opiiiionem, quia in verbis his, Ego sum Dominus Deus tuus, non ponilur

B aliquod verbum imperativuin aiit pra;ce- plivuni: sed est ibi solum denunliatioquie- dam.quaDeus annuntiat populo quod ip.se ipii loquitiir, sit Deus qui i^os de .Egyplo (xluxit. El in isto Rabbi Pauius calhoii- ce sentit, quia et Glossa ait : Non est is- tud mandatum, sed significatio cujus sit mandalum. lloc idem asserit Augustinus et alii e.\positores communiler. Deinceps Rabbi Paulus langit motiva Hebr.-porum, dicenlium verba prsehabita esse primum mandatum. Primum est, quia ad omnium

C divinorum observanliam pr;eceptorum,ne- cesse esl prffsupponere quod ille qui jussit ea, sil Deus qui Israel transtulit ex -Egy- pto : quoniam fides seu prsesuppositio illa,

1

ENARRATIO I.N CAP. XX EXODI.

AIIT. XL

Exod. XV, 1-30.

Ibid. XIV

3f.

lbiJ.\\\.f-

cst ralio obligandi ad servaiiduin ipsius pra^cepla. Idcirco pci' vcrha ha'c. V.\io snm Uoniinus Ucus luus.dicnnl ailiruialivc ju- beri, quod hoc firinitcr eredalur. Secun- duui coiuin inolivun) csl, quoniani anlc- quain aliquis possil pnvcipcrc aliis.oporlct ul recipialur ab eis pro supcriore. Idco dicunt Dcum iirimo jussissc pcr vcrba iu- ducta. quod ipsc habcrelur ab llcbncis in Deum. Sed isla nioliva quamvis aliquid coutincant vcrilalis, nou laincu coudu- diint proposiluin, (jnia jam antc liorum prolationem verborum lilii Israel credidc- runt, quod ille qui cos cduxit, esscl vcriis Ueus.cl specialilcr Ucus coruni. l'nde sub- mersis iEgypliis, cecinerunl : Canlemus Doiniuo, gloriose cuim magnificatus esl. Ouailoilccimo quoque capitulo scriplum est, quod eis per niaris fundum Iransdii- clis, .Egyptiisquc submcrsis, credidcrunt Uomino cl Moysi scrvo cjiis. Ucuiquc, pra>- cedenti capitulo fassi sunt se velle esse subjcctos imperio Dci, dicentes : Cuucla (ju» locutus csl Dominiis, faciemus.

Ilaquc Ucus lanquam pijcambulum (luod- dam pra>inittcns,locutus cst popiilo Isracl : Ego sum Uominus Deus luus.qui licel siin univcrsorum Domiuiis aUpic Uciis pcr cica- lionein et gubcriialioncm,conservalioucin et judiciariam poteslatein.tamen suni spe- cialitcr Dominus Dciis luus, quein c\c\(\ niilii iii populum pcculiarcni, et cui uuiic lcgem et prajcepta ha^c tribuo.

Conscquenler cxprimitiir primiim pra>-

CCplUin : Ko)i liahchis (/cos ii/ici/o.s runuii

me. Quasi dicat : Me solum pro vero Deo balicbis. adorabis ct colcs : omncs cete- ros qui dii vocantur, rcfutaliis adoiare ct colere per lalrife cultuin, ita quod nec eos (ini mcndacilcr dii vocanliir, iit .Iiipitcr. .Mars. Saliiriius, qui scclcrati fucniiil. ncc illos qui in Scripluris dii vocanlnr pcr parlicipationcm ct gratiam. ut angcli cl liomines saiicti. adorabis cl colcs latria' cullu. Da?mones qiioque a gentilibus dii mcndaciler vocabanliir.Corpora antcin co'- lcslia.aiiiuiala i)Oiii'baiit,sic()UC cirios.slcl- las, planelas, vocabanl dcos pcr quamdam

.\ parlicipalioiiem. Di- (iiiibiis iii piimo Ti- iiKci io(|iiilur iii pcrsona Dci 1'lalo iiliilo- sopliiis : I) dii (lcoiuui. quoriiiii idciii pa- tcr opife.xqne ego ! Omnes hi possunl dii aliciii vocari. in (]uanliiiii |icr viliosum culluin eorum lioiiiincs aliciiaiitiir, aver- luntur et reprobanlur a vcroDeo: et ilem, (pioniam Dcus jiissil.ul fidclcs sni ab illo- riim cuilii sc alicnaicnt: ruisumqiic. qiiia a vera deilale sunt alieni. Itaquc ail : .Non liabcliis dcos aliciios coiain inc. id csl iiul- libi. quoniam cgo iibiquc sum pra'sciis, et H cuiicla inlueor.

.V<)// /'(irics tihi .•icitljifi/c. id est idolum aliipiod ex quacumque inalcria. in qua sculpi potest.Kt specialiler polesl per ido- liiin designari iinago rei conficlw, quse iiiiliain cxsislcnliam habel. ncc esse po- lesl, quum dicat Apostolus : Idolum niliil iror.vni, est. Neijue omnem simi/iludincin quce esl iii cce/o dcsuj)er,et quw in terra deorsum, iiec eoruiii /jiuv .sunt iii aquis .sub terra : id est.nnllam libi formabis simililudinem pcr fusurain sive picluram ciijuscuin(]ue (] ici crcata». vidclicel ad colcndum aliquid lalc, ila ul nec coelcstinm iicqiic lcrrc- slriuni ncque aqiialicorum imaginem libi loruics, aut ficri facias. Ilinc snbditur: Xon (u/ordbis ea iicijuc coics. quia ncc ipsam rem crealam, nec ejus imaginem. Aliqui iiainqiic ])ulavcriiiil alii]iii(l ininiiiiis csse iii ipsis idolis. slaluis scu imaginibus, ut Trismegistus, qui dixit : Slatuas dico ani- iiialas scnsii ct s])iriln plcnas. iinbccilli- latcm cl sauilalcm lioiniiiibus facienles. Aliqui vero lioc noii ('redcnles, coluerunt D dcos abs(]iic iiiiagiiic cdrumdcm. riidc Varro. Valcrius(]iic lcslaiitur, qiiod anli- (]ui Hoinani ilcos diu al>s(]uc imaginibus colucriint.

Ei/o cnini sum Dominus Deus tuus for- tis, setotes, id esl, inslar ainaloris seu ina- riti aut sponsi zclotypi. volcns soliis aina- li cl coli iil Dcus cl si)onsus a fiilclibiis aniinabus : idcirco proliibco eis lornicari ciim iliis alicnis, qiicinadmodum sponsns iioii \'ull s])()iisaiii siiaiii allcri commiscc- ri. Oiii aiilcm acccilil mcrclriceni. iioii iii-

F.NAIIIlMli) IN i.AI'. X\ I.MHil. — AIIT. XI

:i

ili^'iialiir ^i i'l allor caiii arcrilal. i|iiia iiuii lialii'1 ail illain aniorfin /.('101x1111111 (|iii so- ciniii cl coininiinicaiiircin cxclmlil. riiilc /clolcs scn /clalor nniic a|i|)cllalnr. i|ni sic viill solus ainari, ila ul iiihil sccnin ninclnr, in (lcro<;alii)iicni anl niinoralio- iicni siii ainoris. Sic i^ilnr pra^cipil Dciis sc coli cl lionornri. iil ci iliinilaxal lnla inciilc ailha>rcainiis, scr\iainns, ahpic \a-

\ piciia piii priipiiii pcccalo iiirii^'ilin'. Sc ciinilo, consiilcraliir pii>na, nl incdicina pcccali, noii solnin ciiraliva priclcrili, scd cliaiii pra'scr\ali\a riiliiri, coiiscrvativa- qiic lioni : cl sic aliipii pnniiinlnr sinc propria ciilpa. scil noii siiic cansa. I'cr inciliciiiain aiilcin non csl snlilralicnilniii Miajns lionnni. nl iniiins lioniiin oblinc- atnr. scil cconvcrso. ilinc ali(pii al>s(pii

cciniis, cl noii sil aniina iiostra ihciiionnin |)ropria ciilpa iii tcinporalihns piininnlnr

aiit iilolornin. alicnoiiinnc ilciinnn ailiii- pcr (laiiina aiil iniinnitalcs, iil prohcn-

tcra, sed Dci solnininodo sponsa. tiir. liiiinilicnlnr, aiit alio inodo f^ratiain l'isi(aiis iniijitilatein patriim in filios, B sorliantur, sicqiic in spiriliialihns honis

/// tcrtinin ct i/iiartnm i/ciicraliDnciii cii- crcscanl. anl aliiino iiiodd inisciicordiain

rinn i/iii itilcruiil mc. .Non ahsolnte ait. in conscqiiantur..Niinqiiain tamcii aliqnispcr

lciliain ct quarlam generationem; sed ad- spiritualiiim suhlractioncm bonornm pu-

ilil. l]ornin qiii oilciniil mc Vcrninlanicn aildilio isla. 1'^oriiin (iiii odcriinl iiic. polcsl rcrcrri ad id (piod di.xit. Iniquitatcm pa- Iriim. cl cliain ad lilios.Sed isliul honilati ct icqiiitati Dci dcrogarc \idclnr. iil ini-

iiiliir. iicc in vila pr;escnti, ncqiie fnliira, siiic propria ciilpa. Sic crffo scivi d li- lii iii corporalihus aliquando piiniiiiiiiir pniplcr parciilriiii aiil doiniiKirnm siioium pcccala.in qiianliim m'ciiiii1iiiii (•oi|)iis siinl

Ezech.

xvni, iO. Ibid. i. 3, Jer. \x\i.

30.

; riirm.v.:

quitalem parenluni ulciscatnr in soholem, aliquid seu res quajdam illoriim. ila quod pripscrtim qiiiiin pcr K/cchicicm locntiis parcnli^s ae domini pniiiniiliir iii iilis : sil : Filius non porlahil iiii([iiilalciii pa- iindc iii auclorilalihns dicitur. iisqiic ad tris. El per eumdeni Prophctain ac .lcrc- (] tertiain el quartam generalioncm. (luia miam :Omnis. in(]iiit, qiii comcdcrit iivain usqiie ad tot gcncralioncs vivcic possiint accrham, obsliipcsccnt dciitcs cjiis. .Nihiio parcntes. Xec istud icpngnal di\iiia' jii-

Jotue vii 11. li.

Exoil. \\\\\, 7.

minus idein Jeremias latctur in Tlircnis : Palrcs nostri pcccavcrunl, ct non siint : cl nos iniqiiilales corum portavimus. I".t iii Josuc leguiitur lilii Israel rujiali. et qui- dain corum occisi sunt propler pcccatum .\chan. Ilaque circa niatcriam istain inve- niiintur variic auctoritates Sciiptiira'. qua' sibi invicem contrariari videntur. Nain ct infra lc^itur. quod nunc in textu asse- ritur.

Sed omiuiini horuin soiutio ct concor- dantia ex dietis patet doctorum. .Xempe, ut scribit S. Thoinas in secumla sccun- dtP. quod et cx dietis Alexandri de Halcs habctur : Poena potest considerari dupli-

slitia?, quoniam Dcus iioc ipsum ordinat in ipsorum.sic patienlium, bonnm. .\iiclo- rilalcs aiitcm conlia Ikcc allcgata', intcl- lignnlur de paMiis spirilualibus ct ceternis. Pra'lcreaOrigencs solvil qu;estionein hanc aliter. per palres peccantium. intelligens (kemones tentatores: pergencrationes, pri- main, sccundam, tcrtiam et quarlam, eos qui peccanli cooperanlur, consenliunt. aut D alio modo communicant.

El faciens inisericordiam in millia Iiis qui diliijnnt me, el custodiunl prfecepta mca : id est. multo copiosius et pro- tensius misereor posleris amantium me.

et ohedientium mihi. praesertim posteris

citer : Primo. in quantnm piena. cl prout pr;eilestinatis. Nam ul ait Jacobus aposto-

per eam rcpaiatur ;cqualilas jusliliie. duin liis, Supcrc.xaltal miscricordia judicium.Et Jacoi).».\i

peccatorqui pecCando nimisacquievit pro- Psalniista : .Miseralioncs ejus super omnia Ps.cxuv,9.

priip vohinlali in dcrogalioncm jiislitia?. opcra cjns. Veriimtamcn in hac re atlen-

aliquid palitur conlra suani voiuiilali'm, dcrc possumus. quam mirabilia et incom-

in ipsius juslilia; recompcnsam : sicque prehensibilia sint judicia Dei, quia iiiler-

BQ (o5ll

4

E.VARRAT10 IN CAP. XX EXODI. — ART. XL

dmn immediati filii juslissiniorum palrum A Iraduntque quod quilil)el tenetur in illo sunt pessimi, cl econverso. Ecce quain

IV Reij. sanctus vir luil Josias. et tamcn filii ejus ""■■;!"""; pessimi erant.Sic et Ezechias rex sanclus.

25. 31 et r

$eii.: xvni. fjlius ruil viliosissimi Acliaz. Denique. in-

\,ietteq. j.^^ discutietur de ordinalione, enumerati-

one et silualione Uecalogi : et ulruin dieta

hucusque, sint ad uniiin prieceptiiin spc-

ctaiitia, an potius siiil duo pr;ecepla.

die tcr manducare, videlicet semel pran- derc, el bis coenare, alque quod omnes lioc facienles, sinl securi a judicio gchen- iue,ut in libro eoruin de sabbato.exprcsse habelur. Ecce quain ridiculosum ct sliil- lum csl hoc.

Se.v (lifl/Ks opcrahcrls, nisi in eorum aliquo aliqua solennitas occurrat, et fncics

Scipiitur aliiid pr;eccplum, et ul patebit, omnia opera iua : unumquodque loco et sccundum in ordine. Xon assumcs nomcn teinporc opporluno. Septinio auteni die Dci tiii in oa/>uin:id esl, nec falsum, nec sabbatuni Domini Dei tui est, id esl, qui sine rationabili causa jurabis per Deum. B deputalus est cullui veri Dei. Non facies Nec enim insontemhabchil Doniinus eum, om/ic opus fii : id csl, niilluin scrxilc aul

qui assunipserit nomc/i Do/nini Dci sui frtistra : id esl, talem tam inaniter juran- lcin. Dciis noii rcpiilabit iiinoxiiiin. scd Iransgrcssorcin. dainiialionequc digiiuin : imo decct ul nunquam sine reverentia el cordis attention(" Dciim noinineiniis, aul eliain noininari audiainiis. Jiid;ei vcro af- firmanl hoc prscepto etiam prohiberi pro- lationcm indebilam noininis Domini lclra- grammaton.quod noii liciiil nomiiiaii iiisi

inechanicum, pricserliin nuliuin opus ini- quiim facies tu, id esl facere tibi licct, et filius tiius el fxlia tua, seroiis tuus et an- rilla tua, Jumcnluni tiium, quia el pecora quae laboranl hominibus, voluit Deiis lunc quiescere, convcnientcrque refici : ct a^l- vena fjiii cst intrn porlns luas, id esl libi cohabilal in villis, iirbibus, aut domibus luis. I']l polcsl pcr ;idveiiam inlclligi qui- ciimqiie ad Judaismuin convcrsus. Deinde

sacerdolibus, quando populum benedixe- G subjungitur latio inslitutionis solennitalis runt in templo.

Sequilur pra?ceptum lerliuin : Metnento ut dietn sabbati sanctifices : id est, in san- ctis operibus diem illum expendas, cl di- vino ciiltiii appliccs illum. Pcr quod aiio- rum dierum solcnnium, el nunc dominicfe diei jiiliclur cclcbrilas.lnstiluil aulem Do- ininus sabiiatum, id csl dicm scptimum, celebrari, in signum quod ipse die septi- ino requievit a cunctis operibus suis, el iu coinmemoralioncm bcneficii crcalionis.

sabbalivic : Sejc enim diebus fecit Deus creluni et terram, mare et oninia quw in eis sunt. Et requievit die septimo. Quod qualiter multipliciter possit intelligi, in cx|)Osilioiic primi capituli (lenesis diffuse cxpositum est. Idcirco benedixit Domimis iliri siil/liali, privilegiando eum prae cele- lis dicbus, et sanclificavit eum, id esl di- vino cultui consecravit.

Porio dc cxposilioiic nuiiliplici ct ple- na inlelligentia hujiis pra>cepli el cetero-

iino i'l aliorum Dei bcncficiorum, qiiorum D riiin pncccplorum I)ccalogi,lot el tanla

jugiler memorcs dcbcmus csse. Froptcr quod praecepto huic pra;mitlitur, Memen- to : (jiiod vcrbum cliam idco pr;emilliliir, quoiiiam cum sumina diligeiitia cultiii cst insislendum divino. Vel, ut asserit Kabbi Pauliis, idco vcrbiim islud pr;emilliliir, Exod.xii, quia jam antc iii dcsceiisii inaniue daliim iietteg. j^jj jgjyj prajceptum, ut supra ])atuil. He- ciliil quo(]iic Halibi Paiiliis : Hcbr;i'i crc- diinl (]iiod saiicliric;tlio s;ililiali )ii';eci]iiia, consistat iii corporalibus dclcctalionibus ;

aliis scri])si o])usciiiis, iino el tanla iiulc habcntur ubiquc, quod nequaquam slarc inleiido niinc in horum exposilione lioc loco.

Honora palrein tuutn ct matrem tuam, imo cl eclcros |)rogcnitores,spiritualcsquc ])atres ac seniorcs, ct benefactorcs ac lua- gistros,cordiali affi^clu, decenti affatti. re- ;ili oblcmiicralionc atqiic obscqiiio, el si (ijuis iiicril, cliam siistcntalii)iic. Dc hac rc iuriiiila quodammodo dici possent.Sub-

KNAnnATio i\ c.w. XX Kxnni. — Ai\r. xi.

(liliir luilcni niori-os sou riilio luijiis pi;r ccpli, ut .tis loiKjwvux sujtcr /rrruDi, iil csl (liii ac prospcrc vivns iii lcrra. Non (piod islud sit jinale, priiicipaU^quo pra>- niium obscrvalionis Imjns pra'ccpli, sod aliiinanlula ichibnlio rcclo (■oiicspimdciis cidcni : ([noniain cuin (]iii dcbilc honoial principia sua> vila>, pnla parcntos, docuit in ipsa siia vila |uospciilalom ct dinliii'- iiilatcn) sorliri, (]noinadinoduin ciiiii iiui facit inisericordiam, decet misericoidiani cons(n]ui. ncns aiilcin rndi popnlo vctcris Toslamcnli lcmporalcni |>romisil mcrco- dcm. iil vol sic ad obodicndnm allicoro- Inr: lamcn siib illa niorcctlc siiiiintclloxit a-lcriiain ac s|iiiilualom,(inio soia csl pnv- inium condignum actnnin virtuosorum,ex oaritalc Pci manaiiliiim. iiiio ol ox acliiali molionc Spirilus Saiicti. liidc (iiiod ait.Lt sis longa>vus snpcr lerrain qiMin Domi- Hus Deiis tuus ilahil liln,\'\\c oxponitnr dc rogionc ccriostis patriir. I)c (jiia loitur : /><.xxvi,i3. Credo viderc bona Domini in torra vivon- M,iiih.\.\. tinni. llcm(]uo : Bcali milos, qnoniam ipsi possidcbnnt lcrrain : iii (]iia jiisli suul lon- ga>vi, qnia iii iotcrnnm vivciit in oa. El qiiamvis pricdicla socuiidnm communom lci,'cm ita sc habcanl. qiiandoquc tamcii contingit occullo Dci jndicio. quod hono- ralores parontnm brcvis et lerumnos» sint vitse, inhonoralores vero ooruin, longa>vic ac prosporav Ouod Dous sic ordinat ad ni;i- jorcni obediculium folicilatcm. atquo ad graviorom inobodienlium damnationom. Vol ox aliis abdilis causis id accidil.

Pra-terea, post pra^cepta ad Dei culluiii spectantia, recte ponitur immediatc istud do honorationo parciilnm.quia posl Deum sunt pra^cipue aniamli ac lionoraiidi. Kt sicut a Deo suscipitur aniina, ita a paron- tibus conlrahitnr caro : el ipsi post Deum sunt causa prwcipua sobolis sua?. Quem- admodum etiam Deus est causa omnium, sic ipsi propria^ prolis.

Sequilur quintum i)ra>ceptum : Non oc- cides : id est , pra?cipio libi iil luillnm hominom injusto. scu pri\ala el propria auctoritate occidas, imo ncc laedas, ncquo

.\ pcrcnlias. riidc jicr lioc piioccjilnin pro- liibclnr omiio iii porsonaiii proximi iincii- mciiliim, priolcr jnris ordiiiom irrogaliun, (|iiiiiii lioc sil coiilra carilalcm alquo jii- stiliam. Kt sicut vctatiir talis nccisio, ita impiifilc piiocipilnr ordinala vilio proxi- moniiii (iofcnsio iiiit (■onsorvatio, loco ot tomporo opporliiiiii iiin possc.Islud lamon lirioccpliim.sicnl cl cclcra (iiiiiii]iic soqiicn- lia, rcs]iicil ]ii'oxiiiiiiiii, (]iiaiiliim <ul niiili evitationem.

Soxlnin pra-ccptnm est : Xon nKvrliahc-

B ris. Por (]U0(1 primo ot maximo adulto- rinm.doinde omnis illegitimus prohibelur conciiiiitus. Soplimiim ost : Xon fnrtinn fncics. Por quod priiiio el evidentcr inhi- belur ablatio rei alienae occulta, domino rci invito: doindo rapina qna» fit aperlc ; omnis qiioqu(> injusla dctciilio, ablalio, ot dcterioratio rei alterius. Contra quod pec- cant. qui dobila non persolvunt : qui ot obligaiitur crcditoribus ad recomponsam pro damno, qiiod illi ox pcrsolulionis di- laliono incurrunt, si lamen persolutionem

G inlcrim cxigant. Oclavum : Non loquc- ris contra proxirnum luum falsum tcsti- mnnium, nec in judicio, nec exlra jndi- ciiim : per quod omnis falsa accusatio, diriamalio, dctraclio, atquc mondacium piohibcntur.

Non concupisces domum proximi fiii. Ilioc duo ullima pra>copta, inordinatam ap- potitionem terrenorum restingnunt ac ve- lant.Et nono isto praecepto inhibeturinor- dinala appotilio roi utiiis, intelligondo per doniuin, quidquid ad possessionem seu

D opulentiam pertinet corporalom. Decimo auloin priipcepto velatur concupisconlia rci (lolcclabiiis, uti^ote conjugis proximi, ct omnis feminae non conjuncta> legitime, quiiin dicitnr : Ncc dcsiderabis ua-orcm cjus. Porro quod subditur, Non servuni, non ancillam, non bovem, non asinuin, nec oinnia quce illius sunt, potest quasi per supplemcntum refcrri ad nonnm pra>- ceptum, ita quod isla prohibontnr injusle appoli ad possidcndum ct utcndnm ois in proprio obscquio, quod est bonum utile.

6

ENARRATIO IN CAP. XX EXOni. — ART. XI.

Possunl quoquc ad ullimuni istud perlino- A re prseccpluiii. ila iil iiiloliigalur circa ea osse proliibila oinnis concupisccnlia be- slialis cl coiilra naluram. Verumlamen (tri- genes, Josephiis el Hebra»i dieunl, ha^c ullimachioad iiniim pertinere pi\Tcepliiin, quoniam lie proliiliilione iilrius^iur coiuii- piscenlia» loquilur lextus iste permixlim, sallem secundiini unam exposilionem.Sed melior esl Calholicoruni dislinclio. Nain alia est ratio boni ulilis, et alia boni de- leclabilis : et miilli inclinanlnr ad unnm illoriim.qui ad alind non airiciunliir.qiiem- H admodum quidam libidinosi appelnnl pro- ximi conjiigem. qiii lamen furlum el rapi- nam abliorreiil. Hinc etiam danlur diversa pra-cepla de refrenandis concupiscenliis, ct de refrenandis earum effeclibus.

Insuper circa hsec Lyra recital : Uiciinl Hebra-i, per hjpc non prohiheri conciipi- scentiam, nisi aliqualiler prorumpat in aclum exteriorem, videlicel concupiscen- liani conjii^is aliense.nisi cnimpat inoscn- liiin vel amplexum aut consimilia : eujus opinionis fuit el Josephus. Unde et qui- C diim Calliolici dicunl. ipiod lex vetiis co- liibiiit nianum, noii animuin. Sed Habbi Paulusconlra hape scribil : Mulli, inquiens, docloriim Hel)r;eorum arfirniiint. per Ii.tc jirohiberi conciipiscenliam aliciiie iixoris aliarumque rerum, eliamsi in exleriorem actiim non nioveatur : el qiiod ila leneri oporleat, facile esl probare.qiuiin exlerior aclus rationem culpa; non habeal, nisi ex inleriori deordinalione. Ratio qiioi|iie vo- lunlarii, quod esl oiigo meiiti iilqiie de- merili,primoet maxime invenitur in inle- D rioribiis anim.T. Denique in Denleronomio

Deui.ix.x. Iialietiir : .\e dixeris in corde liio. Propler

jiisliliam meam inlroduxil meDominiisin

lerram hanc : per quod prava et falsa co-

gitalio, el item pra>sumptio prohibentiir.

Ler. xn, Scd ct iu Lcvitico scripliim cst : Ne oderis

"' "■ fralrem luum in corde tiio.Kl rursus: Nec memor eris injiirife civiiim liioriim. (Jiiod vero (^alholici diciint, inlelli!.'endnm esl, qiiod lex velus non tani eviilcntiw el fre- quenlcrcohibet aniinuin,sed manum.pra'-

sertim quia non ita infligit poenas lempo- rales pro peccalis cordis, ut operis.

Cunc/iis aiiton jiopuhis viilchat, hoc esl sensibililer pcrcepil el audivil, voccf, id est lonilrua vel verba Dei prolala ex nu- be el igne. Solel autem in Scripluris vi- sus pro qiiocumqiie exleriori accipi sensu, specialiler pro aiidilu, quemadmodum in .\pocaI\psi : Conversus sum, ut viderem .\i„>c.<.\i vocem qiia^ loquehatiir. Et lampadcx, hoc esl coruscanlia fiilfiiira, qua; visu propric sumplo percipiebantur, ct sonifinn bncci- inr, moutcmijiie finna)item:s\ca\ in expo- silione pra-cedenlis capiluli paluit. Et pcr- tcrrili monlc.oc pavore coiciissi in corpore sensilivaque parle, stelerunl procul, non solum non Iransgrediendo terminos pra»- slilutos, sed el rclrogredicndo : diccntcs Moi/si : Loquere fii nobis ex parte Dei, et aiiiliciiiiis auribus cordis ac corporis. Xon loqiiatiir nol/i.f Dominus loculione isla sen- sibili leirifica,el per seseu pcr angelicam crealnram. nc fortc mnrianuir ex nimia corporalis Iiarinonia» immutalione, alque formidine, ex nimiaqiie excellenlia obje- ctoriiin illoriim. videlicel vociiin ac fiilgii- riini al(]iie soiiiliiiim liiba?, per respecliini ad noslrum aiidiliim et visum. Nec polesl hiimana fragilitas talia diii snfferre sine coiiforlatione speciali el graliosa.

Ki nil ^foi/ses ad populum': Nolite ti- mcrc immoderalo limore, vel qiiod nunc inorieinini, sicul WmcVK.Ul enim prohaivt vos, venit Deu.i, hoc esl. ob hoc per crea- tiirani siibjeclam sic descendil. appariiil. atipie lociiliis esl Domiiius vobis.iil oslen- derel non sibi oninia cognoscenli, sed vo- bis ipsis ac aliis, quales sitis, et ul facerel vos proliatos ac liinoralos. ideo siilKliliir : ct ut tcrror illius essel in vobis, id esl timor filialis vel sallein inilialis, cl non y)ivrrtnV/.s-, qiioniam timor Dei retrahil ho- ininein a peccalo. Sletilque popu/us dc loni/c. Moi/scx autem accessit ad caligi- ticm, in i/ua cral Dcus, id esl verlicem inontis ascendil, in qiio fiiil densissima niihes, in qiia Deus per angeliim appare- bal, ut juxla petilionem jiopuli mediarel

KNAnnATId IN r.AP. x\ k.xoih.

Anr. XI.

iiili'1- llciiin cl cos iii atuliciiilii \rili:i llri, .\ \ci(), i|ii:i' [iro rfiiiissiunc |iccciili. aiit pro

^.'liilitiriiiii uclioiic lic liciiclicio ilatii, aiil liio liciiclicio otiliiiciKtii orrcrctmnliir.qiio- niiii iiiiiL pars c.\slilil saccnloliiin, iina of- rcrciiliiim,iil coincdcicnl corain Doinino.cl lcilia ail Dci inccii<lcbaliir lioiiiirciii. ()r,s cfsh-iis rt liiivfs.Av (|iiil)iis coiiiiiiunilcr sa- crificia isla rietianl. In omni loco in qiio iiiciHiiriii /iicri/ iiiiiiiiiils iiici. i(l csl in lo-

cl rcrcrciiilo cadcni ipsis.

Di.iililiic pnvtcrcii Doiniii its ml Mni/scn : Hivc iliccs filiis Isrncl : ]'os vidislis i/iioil ilc ccelo loculiis sim voliis, id ost, scnsibi- lilcr |)crcc|)islis vcrtia prolala al) aii^'clo, iii iiica pcrsoiiii li)i|iiciilc ; (nnc vcrha iii ciclo acreo soiiiiciiinl, cl civlcsli virliilc roiiiiala siiiil, Pdiro ilc isla iiiiilciia iniillii

Dent, IV II, li.

Ic,i,'iiiiliir Dciilcniiioniii (jiiarlo cl (piiiilo cis s|)ccialiler dcputalis ad lioc, ut in cis capilnlis, iihi inicr ccicra scribilur : Ac- pcr sacrificia isla sit coitimemoralio el ccssislis ail liiiliccs iiiimlis iiiii iirdclial iis- lioiioralio nici ipsiiis : (juic locii iion fiic- qiic ad cii-luni: cranliiiic iii co lciicbiiccl B riinl siiiiiil cl scnicl pliira. scd iiiiiis duin-

/AiV.v, i3 ili.

iiulics, ct caligo. Locutusinic csl iul \os Doiiiiniis dc nicdio itrnis: voccm \citioriim cjiis aiidislis, ct formain pciiilus iioii \i- dislis. Et accessistis ad me omnes princi- pcs tribuum, ct ma,jor(>s natu. alquc di- .\islis : Eccc oslcndil notiis llciis nosler maicslalcm ct inagniludincm suam: voccm cjiis audiviinus i\c, mcdio if,'iiis : cl |)iol)a- vimus liodic. quod lo(|ucnle Deo cum lio- mine, vixcril tiomo. Cur ergo moricmur, ct devorabit nos iffiiis liic maxinuis ? Si

taxat, iii qni) licuil ntiliilii) liilis, iiisi forlc cx dispcnsalioiic iliviiiii cl causa iilonca. siciil l']lias oliliilil iii Carmelo. Successivc m neij. autein fuerunt toca illa divcrsa, quia pri- "'"' ''^ " nius fiiit in Silo, utii talicrnaculum fuil i/;etf.i,.i; ad teiiinus : dcindc fuil in .Nobe. fjua iirtie "■,,";

I * Itnil. XX».

pcr Saiilcm dcstructa, iil |)riino Keguni c- lialieltir. iii (iabaon csl Iranslalum: postea iii/i^j.in, iii Jcrusalcm lemporc David. ul patct sc-*||^^^ cuiido Ucgum. Verumlamcn populus frc- 1;, li, i". qiicntcr immolavit hinc iiide in cxcclsis,

eiiiiii utlra audicriinus voccm Dci, moric- C id csl locis sublimitius, proul in libris

iiiur. Quid csl cnim omnis caro, ut audial voccm Dci viveutis l

Non facicfis mecum deos argenteos, nec flcDs aitrcos facictis vohis, id est, nulta si- mutacra facietis,ut ilta colatis mccum,vel pcr cultum latria?, sicut adorandus el co- tciulus siiiu cjjo. rndc cl Samaiilaiii cl iiiulli dc rcgiio deccm Iribuum, coiueruiil simulacra sua scu vitulos aureos, et cum lioc Dominum adoravcruiit, sicut nunc iis- (liie laciiinl Tiirlari. Allarc dc lcrra facic-

Rcgum (>t l'aralipomcnon recilatur : in qui- bus cl lioc vituperatur.

Veniamad tc, per gratiac infusioncm, cl liciicdirain fil/i. per infusiP gratiffi multi- pticationcm, atque per terrcna) prospcri- tatis concessionem, si in cunctis obedieris inihi. i;i iii vcrbis tiis alloquilur Dcus po- puluiii, tanquam quid uiium, pcr Moysen. in veteri etenim Testamento temporalium bonorum afftuentia promitlctjatur.

(jiiod .v/ itllitrc lajjiilciiiii fcccris 7nihi.

fis milti.\<\ cst ad meum honorcm.lloc dc I» IVr tioc dalur intelligi,quod attare dc quo

atlari holocausli cxponitur.quia atlarc iu- cciisi fuil cx liguis sclim, operluiiiqiic aii- ro.ul infia tiabelur.ln deteslationem quo- quc idolotalriic jussil hoc Dominus. qtiia idototatra? de pretiosis materiis lacicbaiil altaria : ct propter mysticam significatio- nem, ad humititatis commendationcm. Et offcrcfis sitpcr^ Hlitd /iiilocansla cl paci/ica vcslra pcr manus sacerdotum. Ilolocausta autem dicuntur. sacrificia qua^ ad Dei ho- norcm totatitcr coiuljurcbanlur ; pacifica

jam facla csl menlio. poteral ficri lam de tcrra (juam dc tapidibus: scd dc qualibus, • subdilur, non (edificabis illud de sectis lapidihiis : id est. dc lapidibus impolilis, non sculplis ncquedolatis, volo id ficri..S'(' enim levaveris cultrum tuum super eo, id esl, si cum ferro scu cultello praepara- veris istud atlarc. lapidcs ejus secando. sculpendo, aut poliendo,/Joi'/«e^(//-, id csl, conlcmplibite fiet, dispticcbitquc mihi. eo quod laclum silalitcr, quam pra-cepi.Cau-

8

ENABnATIO IN CAP. XX EXODI.

ART. XI.I

sa lillcralis hujus pracepti assignatur.quia A idoloiatr» facicbanl .sna allaiia dc saxis scclis, poiilis.cl scnlplis : idco in iiloinm dclcslalioncm iJcus pr;cccpil opposiUim. ct quia nolebal suos ministros comnuini- carc eum idololalris in divinis. Hnrsus. nc Jud;ci per lalem sculptiiram indnccrcnlnr paulalim ad sculpcnduin atque colendum imagincs. Insupcr oh myslicam si^nilicalio- ncm, vidclicct qiiod Dcus vult in spiiiluali tcmplo suo (quod esl Kcclesia) collocari pcrsonas inlegrasel sinceras, unitalcm spi- ritus conservanles, et ecclesiastieam iiiiio- B ncin non violanlcs. Rursns, spiritualc al- lare, esl Irium Iheologicarnni virlnlum connexio inlegra, in qua offerenda sunl Dco omnia opera bona ct sacrificia mili- tanlis Ecclesia; : quod allarc fit de non seclis lapidibus, id est de Iribus istis vir- liilibns fiiniis, ab inviccm non divisis, ncc alicui simulationi aut duplicitali ad- junctis,

Xon asceiiclrs per r/radits ad allare imum : cujus jussionis subjungitur ralio: ne revelelur turpitudo tua. Ex quo clici- G lur. quod nondum erat lunc fcminaiium

usHs. quod magis infra patebit. Yerumla- jixo-i. men si allare fuit tam allum, quod sacer- """• *-■ dolcs illud slando non valebant altingerc. poleral pcdibus saccrdolum scamnnm aul aliquid talc snpponi. quod facta ministra- lionc rcmovcbatnr.ul .Magistcr in hisloriis langil. 1'nde el Lyra allcgal Habbi Salo- monem. diccntcm quod fiebal ibi asccnsus sinc gradibus in hujnsceniodi casu. Ferlur (liioquc, quod in sacris Priapi sacerdotes pcr gradus ascendebant allarc, alque in allo slanlcs, vcrcnda sua monslrabant po- pulo discooperla. Idcirco in tam obsceno- rnm dclcslalioncm sacrorum. Dominus de- dit pijpfatum niandalum, Spiritualiler vero per gradus ad allare ascendere,esl,in fide snpcrbcalissinuc Trinitalis, gradnm cl or- dincm dignilalis asscrere, affirmando quod Paler major sit Filio, ct Filius major Spi- riln Sanclo. ut ,\riani dixcrunl : quod qui facit, Inrpitudincm su;c pcrfidia? infelix ostendit.Rursus, altare de tcrra facere, est in ('hristo veram carnem faleri : el ad al- larc pcr gnidus non asccndcrc, est in eo divinitatem vcram, qua aqualis cst Patri, agnoscerc.

ARTICILUS XLI

DE MYSTICO HIJJUS CAPITl'LI VICESIMI INTELLECTU.

OUEM.VDMODUM quinquagesimo post c.xitum ab .Egypto die, data csl lex ilcbra>is in monle Sinai ; sic quinquagesi- ino dic post Christi rcsnrrcctioiKMn.missus csl SpirilnsSanclns primiliv» i:)cclesiic in grandi illo ccrnaculo, in quo novissimam fcccral Chrisliis (l<i'nam : pcr ciijiis i'ara- clcli infusioncm, cvangclica lcx in.4poslo- loriim, celerorumque credenlium cordibus csl firmala, alqiic codcm dic aliis iii .lcni- salcin pra^dicata ct data, coriiscanlil)iis signis tanqnam fulguribus, cl apostolicis

vcrl)is sonanlibns, vclul lonitrnis.lnsupcr, D sicut llcl)r;ris ex .Egyplo salvalis dalasunl dccem illa pr;pcepla immediale a Dco. id csl non pcr .Moyscn, scd per alloculionciu Dci cx igne cl nube, lamcn pcr angclum : sic nobis ex mundi el viliornm caliginc |)cr (^hrisli advcnlnm cdnclis, cadcm |)r;c- cc|)la snnl in l'^vangclio Iradila, primo iin- mcdiale a Chrislo Deo vero, veracilcr in- c;iriialo, diccnlc : Si vis ad vit;ini ingrcdi. Mniiii.) scrva mandala. llaquc, non scr^iamus ullra '"• peccalis, nec errorum ac passionum tene-

KNAnnATio iN i:ap. xx kxodi. — Aiir. xi.i

9

il.

/*4. CWIlt,

I.T.i.

hris iinolvaiiiur, ncc aliciijiis iilololnliiii' iininorointir cnli^ini.

Diriliir cniin iiniciii<]iic nostriiin : Xini /i<i/>cf>i>i (/(•(« ti/ic/iiis <-<ir(nii ;/f('. Ciinlra lioc a^il snperbus, qiii su ipsiiiii iacil (lciiin sibiiiiclipsi, ali|iic iili aliis laiii|iiaiii dciis viill liiinorari, iliiiii noii llci. scil siii l|i- siiis iiiia'rit gloriaiii cl iKmorciii : cl ila sc lialict ac talitiM- irlorialiir. iinasi miii a |)co, scd a sc ipso sil cl liaiical ([iukI csI, ct quod habpt. .Magis quoqiic qua>rit sibi oblciii|)crari, (|iiam !)co. Xciiipc si vidcal Dci pijcccpta a sc ipso ac aliis violari, iioii curat, ncc conlabcscit, ncc zcio inllamma- lur jiislitia^ zclando pro Domiiio, juxta il- liid : Talicsccrc mc lccil zclus mcus, (jiiia oblili sunl vcrba tua iniinici mci. Porro, si vidcal sc contcmiii.aul propria vilipon- di maiidata. mox lurit ct iiidigiialiir, ac (luasi siil) colorc jiislitia' iii contcmplorcs sui cxsiirfril. in lali ctcniin hominc impro- bo ac pcrverso, vigct privatiis amor siii, non sancla dilcctio Dei. Quocontra ait i']li- as : Zclo zelatiis sum pro Domino.riidc ct Chrysostonius protestalur : Nihil iniiiiiius quam Dei injuriam dissiniulaic, ct pro- priam vindicarc. 0 quam miilli pra?lati ac principes sunt hodie lalcs ! qui subditos suos per vitiorum aliriipla profieisci con- spiciunt, nec dolenl, neque cmendanl, sed siient; propriam vero inhonorationem, nec in modicis rel)us perpcli queunl : ideo iion sunt veri vicarii Creatoris, sed servi ac fiiii daemonis.

Similitcr conlra istud pra^ceplum pcc- canl avari. qui magis ailiciuntur ad aii- runi, quam ad omniuni lonlcm bonorum, qui nummuin pra'1'cniiil Dco, et pro pccu- nia rclinquunt juslitiam. ac lucri amore jiiranl, perjuranl. fallunt ac mentiuntur, judicantque pervcrse. Propter quod divinus Coioss.w, Apostolus avariliam iion inepte idolola- triam appellavit. Rursus, contra idem prae- ceplum agit luxuriosus. cujus dciis venter est. et gloria iu pudendis. qui frcdam car- nem magis quam incompaiabilcm et super- prfcstantissimam Deitatcm cogilat, amal,et adipisci conatur: et breviter quicumquc in

lliy(ey.\i\ 10.

Philif,p 111. 19.

.\ morlali cst ciilpa. qiii crcalis magis (|tiain (]i'caloi'i. vaiiilali magis i|iiain vcritnli ac a'i|iiilali iiilLcicl. al(|ii(' iii liis vaiiis. r(i>- dis ac vilibiis rcbiis fincin sii)i consliliiil. isle sii)i formnl ct ciigil (lcos aiiciios, dc ciijiis ^ ililalc ac imiiiclalc Sapicns ail : Cor .s'<ip.»»,io. iiiiipii ciiiis csl cl tcna : supcrvaciia spcs iiliiis, i'l liilo \iliiir \ila cjiis : (pioniain igii(iia\il illiiiii (jiii m- fiiixil. Iiiic csl. pcr (lcbiliim ciillum iioii rccogiiovit pi'()|)i'iiiin Crcalorem.

X<»i fa<'ie.'! /i/>i .i<-ii/ii/i/i', tici/iu' oiinicm

B si)iii/i/it(/iin'm, oic. lioc priPccplo julicmiir cor nostruin a lurpibus piiantasinalibus, a sordidis pliantasiis. a dislraclionibus. po- tissimc oialioiiis coiitciii[ilalioiiis(pic lcm- porc, ct in cunclis divinis purgarc ac cu- stodirc. qiiatcniis piira, ardcnle. ac staliili iiicnlc omnipolciili Dco siiiiiis inlenti, ejus- quc opus cnm debita revcrenlia jiigiter pcrsolvamus. Eff<} enim siim Domiiiits Dciis tiiits fortis, zc/o/cs, fisila/is iiiifjuitatetii jia/rum in fi/ins. llaqiie si oiilamus ut ani- ina nostra sponsa sit sui Crealoris ac Sal-

C vatoris, oporlct nos ei indesinenter fideii- tatem scrvarc, ncc aliqiiid iiisi ipsum, vcl propler ipsum, ac in ipso diligerc, corde- que inlegro detestari ac fugere quidquid a mundissimis ejus amplexibiis mciitcm avellit. Hiiic sanctus Joannes aposlolus lo- quilur : Si quis diligit munduni. non est i/oa-»i.ii. caritas Dci iii ipso. I^t Jacobus sanctus : ''' Ouicumquc, iiiqiiil, volueril amicus hujus ;«co*.iv,i. mundi fieri. inimicus Dei conslituetur. Caveamus ergo ne vitiorum nostrorum fi- lios, id csl imitatores, consensorcs. coo-

D peratores, aut quovis modo communica- torcs habcamus ac relinqiiamus : nc aiios inducamus ad mala verbo, excmplo. aiit opere : ne et nostra peccata in tertiam el quarlam gcneralionem visitenlur a Domi- no, omniiimquc illorum peccala ac poena? redundent in nos.

Xon assiimcs notnen Dci /iii in vamtm. Hoc csl quod in Evangclio loqiiilur Domi- nus : Ego dico vobis iion jurare omnino. Maiih.x. Sil aulem scrmo vester : Est.est: non.non. ""■ Jacobus quoque aposloius : Ante omnia jacob.s.M.

10

ENARRATIO IN CAP. XX EXODI. — ART. XLI

nolilc juraro. .\bjicialur crgo dclcslabilis actus cl pcssima consuctiido. (]iiuin ct in Eecti. Ecclcsiaslico scriptuni sil : Juialioni nou «iii,9.ii. assucscat os luuni.niulli enini casus in ca. Vir niiiltiiin jiirans rcplchitiir iniqiiilalc cl non delicicl dc donio cjus piaga..Ncnipc quuin consueludo vcnialium sit morlalis, qiianto mafjis consiicludo jiirandi cnornii- lcr viliosa csl atquc morlircra, ([luini sinc ralionabili causa jurare sit contia (livi- num pra»ceptum. idcoquc cx genere suo morlalc ?

Meinento vt diem aabbati smictifices. Ilaquc diebus feslivis sunimc lcncmur ahslincrc a vitiis : ila quod si quis lunc dclrahal, fornicelur, conlendal, crapulam- vc commitlal. aul accdiir pi\Tbeal in sc iociim. vcl qiiodciimquc mnrtaie incidal viliuiii. non solum coinmillil iinum aut simplex morlalc pcccatum. iicc lanliim Iraiisgrcdiliir ununi pi;rcci)lum. sed diio ad ininus: cl duo inciirril peccala nior- taiia. aul unum diqilicitcr vcl pluribus iiiodis morlalc. Qucmadmodiini ctiam si aiiqiiid liorum conimittat in sacro loco, aul cum rcligio.sa, scu in sacris Ordini- bus conslilula pcrsona. Hinc el venialia. qiia> ad mortalc dispoiiunt. Iiinc gravan- lur. ac magis vilanda siint. Dciiique val- dc pcnsandum esl quod Dominus jubcl : Xon faries omne opiis tu et filiiis tiiiis, r/ fi/ia tua, servus tuti.i et nncilla, elc. Quo conslal, quod parenlcs cl domini domus, liiiic piiccipiic oliliganliir solxilem suani aliiiic rainiliam quaiitiim congiiic valeiit, ct caritas c.xigit, a pcccalis rclrahere, ad- moiicrc, et a'dificare. ilaqiic qiiiim saliha- liim sil rcquics Domiiii, dieliiis celehribus conquiescat mens iiostra in llco qiiiele pra-cipua per dcvrttidncm iiilcrnani. |)er oialioues |iuras al(iuc assidiias, pcr con- tcmplalionem sinccram, pcr amorcm lcr- vcntcm.

Jlitnora patrem tuum et malrem tuain. (►mnis igitiir Christifidelis supcriorilms siiis laiKiuam Dci vicariis deliitam siihjc- clioncm, rcveicnliam cordialcm, obiMJicn- tiam cxbii}eat promptam.

k Sletitrjue populus de longe, Moyses au- tiun ai-ressit ail ralifjincm. in qua crat Dciis. Hanc clausulam magniis cl Ihcolo- gissimus Dionysius in lihro de Myslica llicologia prorundissimc interprclatiir, in- tclligcndo pcr .Moyscn.qucmcumqiic virum hcroicum ac perfeclum, qui reliclis ac su- pcrgrcssis omnibiis scnsihilibiis ac inlclli- gibilibus, iino iinivcrsis crcatis, atquc sc ipso et cunctis aclibus suis. Deo pcr ar- denlissimam dilcctionein iinitiir, iiitralquc caligincm in qiia \crc esl Dciis. Ha'C iiam-

B que caligo, est aeternae, increalae, infinits&- (}ue liicis diviiia' superc.\ccllcns. incom- prchensibiliscl siiperclarissima plcnitiido, abyssalis, interminabilis atque supersim- plicissima magniliido. in qua Dcus cssc cl hahilare cciiscliir.iiiii poiiit tciiebras(id cst nt.wu, infinilam hanc lucem, omncm crealarum mcntiiim capacilalcm infinile transccn- dciitcin ac supcranlem) lalihulum siium : el ipsa^ divin£P lcnebr» coopcriunlur cl abscondiiiitiir omni visioni ac lumini, ob incirciimscriplibilcm suam plciiiliidincm,

C prorsiis impenctrabilcm ct immensam. Qiium ilaquc mens a>stuanlissimo carilalis ardoie succcnsa, Dco ita conjungitiir per contemplalioncm Ihcoricam ct sapienliam luminosam, flanimigeram. iinilivam. dici- liir introire caligincm, instarquc Moysis ali omnibus .scparari. Unitur cnim Dco lan- quam prorsus incomprchcnsil)ili.el quoad qiiid cst.mere ignolo: cl lamen hoc ipsum sic iuliieri. csl clarissiinc ac suavissimc contcmplari, spccicsquc allissima conlcin- plationis huic vit.T possibilis. Idcirco lunc

D lola iii liiccm illam lain infinitam expan- diliir, iiicrcatic verilali infigitur, siipcr- essenliali deilaii ct siipcrhealissim» Tri- nilali lain radiosc. amorosc el proximc copiilatiir, qiiod aliiid niliil advciiil, ncc proprium acluin allendil, scd defluit a sc ipsa, atqiie iii piopriiim rcfluil foulcm. Sicquc iii di\ ilias gloria' rapilur. in amo- ris increali immcnsi igne comburiliir. in dcilalis ahyssiim profiindatur el absorhc- tur.ul vid(\ilur (iiiodammodo esse crcaliim exucre, et incrcatum idcaleque csse induc-

ENAHnATIO IN CAP. XXI KXODI.

Aiir. XI. II

11

1 Cor

rc : iKin i|ii()il siilislaiiliM iniili-liii' aiil |ii'(i- .\ Initas ipsn ol Vrrilas iocrcala rnigcniliis

|ii'iiiiu i'ssi' liijhiliii. sril i|iiiiiiiaiii iiiiiiliis 1'ali'is : PaliT. ni^'o |ii'ii ris i|iii rrcilitnri y>Minn.»ii,

csscinli.iinalilasiiiic \ i\ ciiili ilciliialiir, liipc siinl in iiic, iil nmin^s iinnin sinl, siciil tii, '"' "'■ '''

cst, llco cl sii|ici'licalissiiiia> hcalilniliiii l'alci', in nic. cl cgo in lc, iil cl ipsi in

ojus snpcrnnliiralitor ct gratiosissiinc as- nohis iiniiin sint, Kgo iii cis cl tii in iiic,

siniiialnr, sic(|iic cniincnlcr iinplcliir illiiil nl sinl consiiniinali in nniiin : iit ililcclio

.Vposloli : Oiii adliaMcl Doiiiiiui. iiiiiis spi- (|iia dilcxisli inc, iii i[>sis sit, i-t cj^'o iii

1'iliis csl : iiuii i|uoil iii .liiaiiiir liii|uiliii' ipsis.

VHTICULUS \MI

Kl.rciDATlO l.IMKUAI.IS CAinTll.I VICKSIMl 1'linil : ll.Iii; SL.NT JIDICIA (Jl.Ii PUOPO.NKS KIS.

IN vclcri Tcslaiiicnlo lil iiiciilio do prio- coplis Iriplicilms. vidoliccl moraiibiis, c;oiimonialilMis. cl jiiiiiciaiibiis. l'i';rccpla inoralia sunl, (pi;o diroclo pcrlinont ad bonos mores, ct de aclibus virtuluin cxcr- condis, atqiio dc opposilis viliis cvilandis. tradunliir. Kl isla pi';occpta siinl de ii;i- liiralis diclamino lalionis : pioplor (piod diciintiir ipiasi (pi;o(laiii coiiclusioiios. ox naliirali juro scu lege olicilto. lline iiia- ncnl et oblijjant in cvangelica lege. Porro pr;ccepla CiTrimoiiialia ;ippcllanliii', qii;i^ tradunt s|)ecialcm modiim coicndi Dciim. quantiiin ad extcrioroiii lilumcl obscrvaii- tiain in sacrificiis ct coiisimilibus. Pr;p- cepta vero judicialia sunt, qu;o traduiil speciales modos servandi justitiam inter liomines in oonvcrsatioiie huinana, lamcn pcr rcspcctiiin et iu ordinc ad vciain ot supernaturaloin lelicitatem: Et sicut piEe- cepta c.Triinonialia sunt quffdam dcter- minationos ot oxplicationes pr;ocoploriiin moralium concerncntium Dei cultum, et quaiiluin ad Deum : sic prsecepta jiidicialia sunt quopdam cxplicationes et declaratio- nes seu deterininaliones praH-eptoruni ino- raliiim , rcspicicntium diicctiouein vita^ liuman;i\seu quantum ad homines.Diotnm esl oiiim. quod pi'a>co[)la moralia docont et jubeut Dei cultum iii genorali, et pr;pci- pue quantum ad aclus interiores, qui sunt

1{ crcdcrc, s[)ciai'(\ dilifrorc; scd c;rriinoni- alia prjccopta assignant specialcs modos ciillus diviui in oxlerioiibus aclibiis.

Dcniquc intoiilio Icjiis (livin;o est, homi- ncs convenienler ordinare ac regere, lam i|iioa(I Dcuiii, qiiaiii i[ii()ad sc ipsos ad in- viccm : quorum ulrumqiic ost dc logc iia- tiirse seu diclamine rationis naliiralis in gonorali. Scd o[)orliiil iilriim([uc dctcrmi- naii in spcciali pcr ccrla [irioccpta, ulpoto ca>rimonialia ac judicialia, ut jam dixi. Et quia c;oriinoiiia]ia [)r;occpta orant omni-

C 110 pra^rigui';iti\a Cliristi, ct inodi colondi Dciim iii cvangelica lege : ideo Evangc- lio divulgato, ccssavcrunl. imo illicita al- ([110 morliroia facta suiit. .ludiciaiia aiilcm pra^ccpta uou orant directe et principa- lilor figurativa. scd conscrvaliva ;oquali- talis juslilia" inlor homiuos. Idoo quainvis sint per Ghristi legem evacuata, ila quod non manent obligatoria. non lamon exsi- sluiit moilifcra. quoniam possent a regc aut principe christiano, si expediret, insti- tui, alque a subditis observari,dummodo

D non iuslilueronlur ncc observarenlur, in quantum et quia ad legem .\Ioysis pertinc- bant, sed in quantum praesenti hominum stalui conveniront. l)o hac malcria scribit plenarie .\lexander do Halos siipcr lertinui Seulontiaruin, ct Thomas in prima se- cunda?.

12

ENARRATIO IN CAP. XXI EXODl.

ART. XLII

Lev. \x\ 39.

Ilaque postquam prppccdenti capilulo da- A ta sunt a Deo pra>c('pta moralia. nunc in isto capilulo danlur ab eo judicialia qu;p- dain pra?cepta. //<«■ stmt jtulicia quct pro- poiics eis : id est. ea qua> nunc suhjun- guutur, sunt judicialia pr.Tccpta, qua- ejio instituo filiis Israel observanda, cl qu» lu cis ex parte mei propones, et scrvanda praecipies.

Si emcris servum Hebranim, sex annis serrift fihi. Jn sepliiiw effredie/iir liher <7rrt^'.v. Islud tripliciter polest intelligi.Pri- mo sic : Si lu Israelita emeris alque rede- B meris Hebra-um jam vcnditum trenlili in scrvum.scrvicl tibi usquead inilium scpli- mianni. utpole jubil»i, qui esl annus re- missionis. ul infra patebit. Noluit autcm Ucus quod llcbrtpi venderentur in servos perpetuc alque simpliciter, sed ad tempus priclaelum. quoniam ipsc eduxil eos de seivilulc.Efryptia, ul csscnt scrvi ipsius.el propler nobililalcm eorum ex Palriarchis conlraclam. imo cl magis propter dignita- tcm eis collatam per ilona gralia', ct per legem divinam. Ita cxponit Andreas. Se- C cundo cxponitur sic : Si emeris servum Hcbrieum, qui servus anle non fuit, hoc est, si emeris HebraMim ad hoc. ul sit ser- vus tuus, serviet tibi sex annis, id cst, tibi scrvire tcnebilur, si vixerit per tot annos, nisi intervenei'it jui)ikpus. Sic exponit .Ma- gister in historiis. Quod lamen nou est in- telligendum de magno jubilaeo, videlicel quinquagesimo anno. scd dc septimo anno remissionis. Terlio sic : Si eineris servuin Hebra>um ab Hcbra^o, serviet libi, ut di- ctum est. Pnluil autem vtMHJitio lalis ficii D Iribus modis : Priino, ab ipsis judicibus Hcbricis, qui Hebraeum de furlo convi- clum.nec liiilicnlcm uiidc rcstilucret. vcn- di jusserunl ad raciciidiim rcstiliilioiiem. ut sequenti constat capilulo:secundo,quia ll<'i)r.Tus ob nimiaiii |)au|)eilal<'in i^oluil v<'ii<l<'re sc in scrviim, (iu<'ma<lmo<lum iii . Levilico habctur. Si pauperlalc compul- sus. vcndideril sc lilii frater liiiis in scr- vum, elc. : tertio, qiioniam doininiis lle- brsDus, servo suo Ilebra-o iion amplius

indigens, poleral eum venderc alteri Ile- bra»o. quanliini ad lempiis rcslans usqiic ad scptimum annum reinissioiiis. de qiio subditur: In septimo egredietiir liber gra- tis. lioc est, ad pliiciliim suiiin reccdet a domino suo, liber a pristina scrvitutc. ncc aliquid dabil pro sua redcmptione.

Cum r/iiali res/e in/ravi/ doinum domi- ni sui ad serviendum, rum /ali e.rea/, id est aequaliter vestilus. Per quod non ex- cludiliir. quin poleral mclius csse vestitiis in exitu suo. Kt istud pie pra^ccptum esl, ne pauper servus, malevestilus egrediens, cogerelur rursiis servire pro adipiscendo veslilii. Teinpus quoquc quod in servitule expendit, non sibi, sed suo domino quasi vixissc vidclur : ideo egrcdiciili dcbuit do- miiiiis lalem prwbcrc amictum. qiialem habiiit quando ad serviendum intiavit. 5/ liaheiis uj-orem, id est. si iixoralus fuit. quando inlravit ad serviendum cum CA-.ei ti.ror egredietur simul cum eo, imo et filii ac filiiP ante vel inleriin nati, quoniam partiis sequilur venlrcm. Sin au/em domi- nus dederit illi, vidclicet servo suo He- bra-o, ua-orem post ingressum ejus ad ser- viendum, e/ pepcreril uxor Hla /ilios cl fdias in servitule; mulier el liheri ejus crtoit domiiii .'!ui, id est, in servitule ma- nebunt. Islud intelligenduin esl. quaudo nxor illa noii fuit Hcbra>a. sed scrva sim- plicilcr. ulpotc ad scrvilulcm perpeluam obiigala, qiiia cx alicno genere nata. Si aiilcm fuil ancilla llcbr.Ta. noii fiiil obli- gala ad scrvitutcin inagis quani scrvuslle- brffus : idcirco cum suo marilo ac liberis poliiil libcra cgredi. Ipse vero e.rihit rum restiiii suo,u\ cst solus,ita quo<l iixor cum sobole in servitutc mancbil in casu pra?- falo.

Quod si dixeritsermis, Diligodominum meum,et tixorem ac liberos,\6. est,ex spe- ciali amicilia ad dominum suuni et conjii- gcm alquc prolcm. volucril iii servitiite manerc, rcniinlians juri sua- libcralionis; iifferel eum dnmiiiiis ihis, lioc esl, sacer- dolibus scu judicibiis pra^sentabit. Uicun- lur autem sacerdotes ac judices dii, id csl

KNAHnATIO 1\ r.Al". XXI KXOItl. — AIIT. XI. II

13

(lixini, (|iiia piT jiKiieiiiriain |)oloslali'iii. (M iilioriiiii ;.,'iil)tM'iialioiiciii, vi(.'arialiiiiu|iio l)(M. (Ii\iiias propriclalcs parlicipaiil. cl llco spccialilcr assiinilaiiliii, sallciii in do- nis liis ^M'aliw fjralisdala». ICl iiitjilifn/ii/iir iiil iiaiiiiiii c/ j>i)sii:s lahcriiaciiii, jiixlu priD- ecpliiin saucnloluin scii jiidiciiin: jirr/ora- /il/i/iir aurcDi rjiis sii/iii/n doniiniis siins, in si<(niiin pcrpcliuc scrviliilis : qiiod si<^iuiin in aiirc cvidcnlcr appariiil. Vcl. iieiloralio illa richal ci iii |)iciiaiii ct conliisioiicin, coqiiod iioiuil iili jiiic liltcrlatis sibi oljla- l;p, ac bencficio lc};is. Kicbal quoquc in aiirc inaifis, (|iiaiii iii alia corporis part(\ (liioiiiain pcr aiidiliiiii didicit ct pcrccpil jus liiijiisccinodi libcrtalis. .Vudiliis (iiiip- pc.scnsus csl discipiiiuc. /iV cri/ ci srrriis iii siri-ii/iiiii, lioc csl, qiioadusquc inansc- ril vivcns, vci usque ad jubila^uni forte iiiajorciii, (Hianliiiiilibcl dislcl. Nam laii- liiiii spaliuiii sdlcl sa'ciiiiiin appcllari.ldcin quoquc intclligcnduin csl de aneilla. Se- ciiuduin 'riirtinani lalis inansit |icrpcluc sciviis.

Sequilur aliud judicialc pra'ccptiim, quod satis intricatc in tcxlu cxpiimilur : siquidcin legislalor iliud dcscribcndo stu- duit brevitati. Si quis oendiderit filiain xiiain in fainalam, non egredie/ur sicu/ ancillw civVc consucverunt. Locus iste du- plicitcr cxpoiiitur. Priino. sccundum Ka- baiiuin ct Pctruin Comestorcm, dc ven- (litione filitB Hcbraem in concubinam, ita (|uod servirct doinino (\iin cmcnti in lcclo : c; in tali casu doiuinus non potuit cam expeliere.sicut ancillain duintaxat.Quod si istis olijioiatur, quod vcnditio in concubi- iiain fuit illicita, quuin omnis concubitus nou conjujjalis. sit in lege prohibilus, di- cuiil (iiind istiid fiiit pcrmissio, non liccu- lialio, ita quod fuil Hebrajis perinissum, propter eorum libidinemaliqualiler refre- nandam : qucmadinodum dare extraneis ad usuras. propter corum cupidilatcm fre- nandain circa proprium populuni : et sicul dare libciluin rcpudii. nc crudelitatcm c.x- crccrcnl in conjugcs suas. .Nec dicil lucc littera,ut fiat talis venditio, sed quidagen-

.\ iliiiii sil.si fiicril lacla. Sccunilo cxponilur sic : Si qiiis vcndidcrit riiiam siiaiii in fa- iniilam. Iioc csl, si ipiis llcbrjoiis filiani siiaiii iiondum nnhilcin vciidal allcii llc- bra'o. iit scrvial ci ad tcmpiis. qiiateiins inlcrim considcrct mores (^jus. an vciil eam sihi aiil fiiio siio accipcrc in uxoicin, 11(111 c,i,M('di('liir siciil aiicilla' cgrcdi con- sucvcrunt.id csl.noii diinillclni' a domiiio suo sieut dimittilur aiiciiia cx alia gcntc ciiipla. (puc fiiit aneilla simplicitcr. ncc cgrcdi potiiit, uisi dominus cxcussisset ci

H denlcin aul ocuiiim, ut in isto infra liabc- tiir capitiiio : i|iiiid iioii scrvabatur iii aii- cilla iichijca; iiiio ipii cam sic pcreussis- sel, simili pa-iiaj subjacuit. Huic autem cxpositioni magis consonare videntur sc- quenlia.

Si displicuerit ociilis domini sui, cui /riidl/a facri/, id esl, ciii vcndila cral, iit cjiis mores sicexpcrirclur, ila quod c\ non placet ad ineundum ciiin ea connubium ; illiiii//c/ ciim lihcram. cliam aiilc scpti- inuin annuin. quia nou crat ci traducta fi-

C naliler ob servitutem, sed propter conju- giuin. Popu/o autein alieno vendendi non lial)clilt po/cs/atem, si spreveril eain : id est, si despexerit eam in conjugem sume- rc, non habehit liccnliam vcndcndi cam populo alicno seu alicui allerius gentis, quia (ut diclum est) lenetur eam dimitte- rc. Sin autciii, id est, si /ilio suo despon- ile.rit eam, ju,vta morem filiaruiii facicl l/ll, id est. dolem trihuet ci, ut fieri solel puellis quaj desponsantur. Quod si alte- ram ei acceperit, id est, fiiio suo aiiam

D dedcrit conjugcin pr;pter pr;cdictain, quo- uiain unus potcrat habere plures uxores, vel si istam pra?dictam fecerit repudiari a fiiio suo; providebit puc/liv nuptias ct ve- s/lmen/a, e/ pretium piuiicilia; non nega- bit : id est, mulieri ila abjecta? providebit suis expensis dc alio viro. et necessaria ministrahil pro eoquod a fiiio suo est cor- rupta, etsi ipsa volueril altcrum sumerc viriim. Sl Ista /rla nou fcccrl/. id cst nul- lum trium praedictoruin,ita quod ncc ipse eam accepit uxorem, nec filio suo tradidit

14

ENARRATIO IN CAP. XXI EXODI. — ART. XI.II

Lev. XXV 39, 4«.

in qucm

Num.xxw, 6. II.

Dml. IV. 41. ii.

Joitie XX. S. 3.

cam in conjugom. noc sponlo voluil eam iliinilloro: cijrcdiftiir iirutix iit/.si/iic jiccii- iila. id osl. puolla libero polosl rooodoro etiam anie seplinium annum.non «lato ali- qiio piotio pro sua rodoinplione a servi- luto.

Circa hoc praeceplum scribit Thomas in prima socumho. (|ii;ostiono lO^i : Lox poi- inisit qiiod pauporlato co^ciite ali(jnis llo- bra^us filium suum aut filiam venderet. Iino pcr liuiio modiiin polorat sc ipsiim vondcro . iii incicoiiariuiii taiiien [lolius quam in sorvum, quia HobraHis non von- dcbatur in sorvilulom pcrpotuam. Tndo in Lcvitico liahctiir : Si paupcrlatc odiiipiil- sus, vondideril so libi frator tuus. non op- primas oum sorvitulo famulorum.sod qua- si mcrconariiis ol colonus oril.

Sequuntur alia praecopta judicialia. Qni jierciiftscrit hniiiincm volena oi-ridcre. Por- cussio iii Scripluris veleris Toslamonli ac- cipi solol pro occisiono, ot ila nunc su- milur : ut sit sonsus, (Jui voloas sou ox proiiosito intcrfocorit aliquom injuslo sou contra pi;eccplum. mortc moriatiir, id osl occidatui', quia piopinqiius occisi potcrat eum jugularo. judicos qiioquo. Qai aittem iioii c-it ci iihsiilialii.i. id csl. (]ui noii fiiit inimicus occisi, m^c ex proposilo ouin oc- cidil: sed Deiis iUum tradidit in manus ejiis, id cst. Dous occulla ^eiiuitatc pcrini- sit ouin occidi ox causa iioljis igiiola ca- sualilor ct sino occidonlis intonliono. Ila cxpoiiil (ilossa, ac cclori. Por (piod |)atct, qiiiid laiia casualia ol iinpiovisa [iciiciiia. iioii fiunl siiio Dci [icrmissioiic. iioc siiic rationabili causa, (iuiiiii Dciis inodcialor alt[iic [irovisor acliiuiii iHiinaiioriiiii ilia permitlit. Constituam tihi locum in quo * fiiijcrc dchcat. Nam posl ha>c vorba Dciis ordinavit civitatos rofiigii, ad qiias ooii- fugorunl hujusmodi non s[)oiitanoi homi- cidae, cl oraiil in iirbibus illis iisqiio ad morlom suniini [lontifiois, vol qu()iis(]iic rcconciliali fiiorunt pro[)in(]iiis occisi. i)o qiiibiis civitatibiis agiliir iii Numoris, Doii- tcronoiiiio.ol Josuo..S'/y///.s/?<v indiixtriam, id est por pravam ol |)ossiinani callidi-

A lalom, occidcrit proa-imum suum, et jjcr iiisidias. coiitra jiislitiam ot ordinom ju- ris : al> allari mco avcllcs ciini, ut nioria- tiir : ila quod nec in labornaculo noque in loinplo fiiil tiilaliis. Pro))lcr ([iiod vcrsiilus ot arlilcx Iioinioida Joal). fiiil juxta cornu allaris occisus.quoniam duos viros so mo- lioros ila occidorat. Jiidioi in Iioc [)riPco- pto, pcr Proximum, iiilciligiiiit nationo Hobra'iiin. ila quod lox isla non servaba- lur. si lloliiious intcrfccisscl insidiosegon- tiloiii. B Qui furatus fuerit hominem, abducen- do euni clam aut fraudulenter a propriis, ct rciididcrit eum, coiirlctiis no.ra', id ost crimino ejus palefacto alque probato. seu alilor innolesconte, mortc inorialiir. Circa quod dicuiil ox|)ositorcs calholici, istiid fiiisso intclligondum quando venditio fuil socula fiirluin, ita quod [)ro solo furlo ho- iniiiis iion fuil inors infligonda. utpole ([uando hoino fiirlo sublatus, invonioba- liir anlcquam vendebatur, ita qiiod \ta>- iia furis lunc fuil reddore duos homines C ad serviendum pro uno furlim suhlraclo quamvis invonto : quia sequonti habetur capitulo, qualiter pro aliarum rerum fiirto rosliluondiiin sit dupliiin. .Miijui voro llo- bra^i dicunl, quod pro solo hominis fuiio mors infligebatur, proplor hominis ad Uei iinagincm facli nobilitalem.

(jtii jjcrciisserll jjatrciii siiiim iiut ma- trem,\A est unum eoruni aul &mhos,morte iiiorialiir. Islud socundiim doclores calho- licos el Hebrwos intolligondum esl non dc [)ercussione levi, sed gravi, ex qua scilicel 1) soqiiiliir livor sivc offusio sanguiuis, aiit lalo aliquid : et si ex [)ro[)osito fial, nisi forte quis levem ijarenlum percussionem in consiioludinom diioat. Pro levi aulem ol 11(111 coiisuoludiiiala i|)soriiin [lorcussio- ne, minor mortc infligonda osl piona, al- lamon inagna. quiim scoloratissimum in- gratissiiiiiiiiHiuc consislal, oos poroiiloro a quibiis accopta osl vila. ol qiiibus lan- la reverenlia debelur el gialiludo. Qui malcdixerit jmtri suo aul malri, morle moriatur. Lvra dicil hoc non cssc inlolii-

1

4.

KNAnnATIO IN CAl'. XXI I.XOIH.

\l II

18

Kccti

II.

.l;i'iiiIiuii >Ii' sola.si-il ili' niiisiirliiiliiiali ina- Inliilioiii' |>ai'rilliliii.i|iiiliii |>l'o li'\ i foiiiiii |)(iri'iissioiii', niia^ f;ra\ ioi' rsl iiialnliclioiu' sola, iioii riii'1'il iiiors ii)rii>;oii(lu. (](iiitra i|iiiiil sriiliil Kalilii 1'aiiliis. (|iiiiil sfciiii- iliiiii Kalilii ,Mii\si'ii (iiTiiinlriiscin aliosiiiii- llobnDO.s, muliHlicoiiti parontihiis inajor IKPiia iIoiiiMiii', (|iiaiii cos siiii|iliciti'i' |icr- ciiliciili. qiiia ad inalciliclioiiciii ciiriiiii iniilli Minl |iiiiniiiii's, iilco iiia^is i'e[)ri- iiicndi siiiil iiiilc. Scciiiiilo. (|iiiiniaiii ii) iiialcdiclionc |iai'ciiliiiii iioincii Doinini \ i- tiose assumitiir, sicquc iii ca cliain IJoo irrevorciilia iiro^aliir. Ilinc rcor islud fiiis- so iDlclliircniliim dc malciliclioiic propiio siiii)pta.i|iia ipiisox propositoct aversioiie inalitiosa iiDprcealiir maliiin pareiilibiis siiis a Deo: non aiilein si e.\ quadain lcsli- nanlia animi ot ahsque deliherata malitia reeit iioe. Hine in i']eelesiastico scriptum . osl : l']st maledictiis a Deo, qui cxasperat ^^ inalrem. Saloinoi) quoqiie : (ieneratio quio inaledicit |)ati'i, cl gcneratio qua^ inalcdi- cit inulri. Denique 'l'lioinas in prima se- eundic, (pueslione 105, leslatur : Lex vo- liis p(enain mortis in giavioribus inriixit eriininihus, pula in his qiiibiis contra Douin poeeatur, ot iu adulleiio atquc iuceslu. iii liomicidio quoque et riirto homiuuin. et irrevcrentia ad parontos.

^/ rixali fiu-ri/i/ viri contra se invi- cem, c/ pcrciisseri/ alter projcimum siiutii, id est unus A\\\\m,lapide vel pui/no,et ille pcrcussus iiior/inis iioii fucri/ cito et evi- denter ex illa percussione. scil Jacucri/ iu /<?c/Mio, propter aegriliidiucm cx illa per- cussione secutam; si surrc.vcri/ aliqualiler mclioratus, c/ ainhu/avcri/ foris siipcr Im- culum suiim, iniiitcnilo susteutaeiilo ob suam adhuc diiraulcm dchililatem ; i/uto- cens cri/ a paMia liomieidii ijui percusse- ri/. Ita ctiam. quamvis ille pcrcussus mo- riatiir ante suam curalionem. Innocens. inquam, eril iii toro oxteriori a piena mortis ; verumtamen apud Deum reus erit homicidii et mortis a^terna'. si intendebat illum oecidere, vol si ille posl ambulatio- nem pricfatam rursus iu lcclum dccidat,et

.\ i'\ pciciissiiiiic illa dcccdal. (jir \n\\w \\\- iioccns csl aptid liiiiiiaiiiim jiKliciiim lulis pcrciissiir ; Diccndiim.qiiiid c\ duplici con- .jceliira. l'riiiio, iiaiii (piundo pcrcnssiis pur- liin cninaliiil. inccrliim viilcliir un postcu cx pcieiissionc illa obierit. Forsan eiiiii) cx iiialo reffimiiic, ct incustodia sui aiil si- iiiili (iccasionc iii Iaii;:niircm rclapsiis osl ac dcriiiicliis. Scciiiiilo, naiii qiiia pcrciis-

soi la'sii c piigiio aut lapiilc. niin eul-

tello \('l j;ladio aiil siinili annaliiia. pioha- bilc ost qiiod iioii iiroposiiil cuiii occiderc. B I/a /amcn, u/ operas cjus e/ impensas in uicilicos rcs/i/uu/, \(\ esl, satisfacial me- dieis pro eoriim laborihiis el mcdieinali- biis in illiiin cxpositis, vel rcddat quod illc ii) medieos oxposuil, cl impodimen- liim 0|)erum peieussi rceompciisct. Vide- tur tainen, quod in aliquo casu aliquid fuil dandum ad satisfacicndum pro illa- la lapsione atqiie injuriu, ut ex aliis loeis bujus scriptur» elicilur.

Qui percusscri/ scrrum suitm rcl ancil- lam cirga, id cst baculo aut alio instru- C monto lcesivo, e/ mor/ui fuerint in mani- biis cjiis, id est, si altor eorum aut ambo cxhalaverinl spiritum.mox in ipsa porcus- siono aut prolinus posl hanc ; criminis rcus cri/, id cst, hoinicidii pcenam mere- tur, sive servus et aneilla HebraM sint, si- vc gcntilos, potius lamen si exsistant He- bra;i. 6'/ au/cm uno dic superviuvril vel duobus servus aut ancilla post suam per- cussionein, non subjaiclii/ pcenir. id esl, dominus qui pcrcussit, non erit homicidii rcus : f/uia pecunia illim esl : id est, scr- D vus seu aucilla est res qusedam domini sui. quam per pecuniam suam feeit suam, et liabet eam quasi pecuniam propriam, seu loco pecuniip pro re illa expositae. Qiiod de servo et ancilla gentilibus pra»- eipue accipitur, quia hujusmodi personse vondobantiir simplieiler el adsemper,non autem Hebra-i.

Contra liauc legem quae aliqualiler dura apparet, sie arguil Thomas in priiua se- cunda» : Lex diviua )iiagis debet ad iniso- ricordiam provocare, quain lex humaua ;

16

ENAnRATlO IN CAP. XXI EXODI. — ART. X1.1I

sed secundum leges humanas graviler pu- ninnlnr. qni nimis aspen^ afflifrnnl servos anl uiicillas. .\spt'i'iima aulcni videlnr esso arriictio, ex qua scquilur mors. Inconvc- nicnlcr crgo slaluitur llxodi vicesimo pri- mo.quoil qui percusscril servnin suum vcl ancillam virga, si uno die supervixerit, non subjacebit poenae. quia pecunia illius csl. .\ii islud S. Thonias rcspondcl : Gir- ca laesiones servis illalas lex consideras- se videtur.ulrnm lajsio sit certa aul inccr- ta. Si eniin Itesio certa essel, lex poenain adhihuit : pro mulilalionc quidcm, servi amissionem, quia mandahatur iiberlale donari : pro mortc aulein, iiomicidii poe- nain.quum scrvus in manu doinini verbe- rantis moreretur. Si vcro Isesio non esset cerla, sed apparenliam quamdam iiaheret, lcx nullain poenain infligebal in proprio scrvo, pula dum servus pcrcussus non stalim moriebatur, sed post aliquot dies. Inccrlnin cnim crat an cx pcrcussione inortuus cssel. Dcnique cerlum est, ista inlelligi de servis emptitiis. Sed in lege evangelica qiia" esl lex totins carilalis et pictalisjdoccnlnr scrvi ct ancilla" csse tra- ctandi benignc, juxta illud ad Ephcsios : Kiihes.yi. Et vos, domini, eadem facile iilis, remit- '■ lentes minas, scientcs quod iiloruin cl

vester Dominus esl in coelis, et non est personarum acccptio apud Dcum, In Ec- ciesiaslico quoquc dicilur : Scrvus sensa- tus sil tihi dilectus quasi anima lua, Et rursns in Ecclcsiastico : Servns fidclis sit tihi quasi aniina tua. et quasi fralrcm tra- cta illum. Porro si duri et rchelles exstile- rinl. agcndum crit qnod ail Scriptura : ikid.ii. Cibaria el virga ct onus asiiio : panis et disciplina el opus servo.

Si rixnli fuertnl viri contra se muluo, ct percmserit quis mulierem j)ra;t/na»/cm, id est, unus illorum feminam sic fecunda- tam vcrberavcril.lamcn prwlcr suuin pro- posilum. iitpotc viruin cjus ant alium ca>- dere volens,c/ ahorlivum //uidcmfcrcrit, id cst, fetus conceplus el iiondum animatus, fucrit ex illa pcrcussionc cl inulicris iicr- turbatioiic alqui' angustia dissipalus, sed

Eccli. vn 23.

Ibid.xwm 31.

A ipsa vixerit, id est, mulier ex illa percus- sionc non fucrit mnllum laesa ncc mor- tua; sulijacebit datniio illc percussor,yi<rt«- fuin expetierit maritus mulieris, et arbitri Jniiiravcrinf.Ul esl juxla ralionabilem po- slulalioncm mariti, ct jn.vla discretioncm, ccnsuramquc judicum, secundum quorum dictainen poslulatio viri est moderanda..^"/ aiifcm mors cjii.^i fiicrif ■•mljsecufa, id est, si mulier vel felus cjus jam animatus ex illa percussione obierit. idque cvidenter possit probari ; rcddcf (iiiimam pro ani-

B ma, id est, propriam vilam perdet seu oc- cidelur pro cnipa, qui vilam alterius sic cxstinxit.Tainen (ntfcrtur) qnidamHebraei dicunt hic per redditioncm anima> pro ani- ma, non esse intelligendum pa*nam mor- tis, sed pecnniariam paMiam secundum jndicuin taxalioncm. qnia percussor non intcndebat inulicrem perculere, nec fetuin ejus animatum occidere. Sed hoc non con- sonat lextui.

Deindc pcena lalionis subjungitur : Ocu- /um pro oculo, denlem pro dente, manum

C pro manti, pcdem pro pede, adustionem pro adustione, vulnus pro vuhierc, livo- rempro livorc : id esl, qualem quis alteri lipsioncm, mutilationem, injuriam inlule- rit, lalcm suslinere cogclnr, ul sic reparc- lur a>qualilas juslitiae, et injuriator in vila liac corrigalnr. alqne dc celero reprimalnr a consimililins inalis : sicque vindicaliva |)oiiitiir virtus el pars juslilifB, et vindica- lio lalionisquc picna, snnt licit* : sic ta- mcn, nt non cx rancorc aut prava radice, sed zelo juslitiae exerceanlur, qualenus ani-

D mus vindicantis non quicscat in pcrna cl nocnmcnto rci,setl iii cincndationc ipsius, vel in hono rei publicse, proul Alcxandcr de Hales in Suinma sua. et S, Thomas clc- ganlcr describunl. Vernmtamcn qnidam .luda^i, praescrlim Habbi Salomon, opinali siint, (}uod isla pana lalionis non fuit in- tcllig<'iida, tit verba lia>c sonaiit : quia ut dicnnt, pro oculo crulo non esl oculus cruendus, sed picna pccuniaria cxsolven- da, prout diclavcrinl judices. Sed islud esl conlra huiic lcxtuni, ct conlra ea qua

KNAiiiiAiiii iN r.Ai'. XXI r.xiiin.

AHi. XI. II

i1

iii |)i'iili't'iiii()iiiiii a|i('i'lc scriliiiiiliii'. Poiro Josi^plius (lixil. (]U(i(l criicnli ociiliiin sili- ciijiis iiijiislc. ciiicniliis csl ociiliis, si illc cxociiiiilns ('\('|^ci'il : si vcro innliicril pccu- iiiariani salislaclionoin liabcrc, |)olciil ci (larc scciiniliini scnlcnliam jinliciini : iM lioc prolialiiliiis soiial.

Si perciisstTi'/ ijiiispiain oculiim xcrvi siii itiit lutcilfa', cl liiscDs cos fcccrit, id csl inipoteiiles ad viilendiiin, videlicet caj- cos : nani ncquhm^i/iiiiillct cbs IHhtos pro ociilo (jiicin criiit, id esl quein visu priva- vil. Talis cnim percussor enormiter pec- cat : ideo juslnni est ut corum privctur obsequio. quos lain inhumanilcr tractat. Nani quamvis WccaI doiiiino inriigere dis- ciplinam servo cmplilio. lioc lamen eiim modcratione licri debet, secundum men- snrani el e.xigenliani culpa). Denlem ijuo- ijiie si exciisscrit scrvo stio vcl ancilhc stuv, similiter dimillct cos liheros, pro denle suo. Islud quoque intelligendum esl de servo et ancilla gcnlilibns. Si cnim servo aut ancillt¥ Hcbr;e;e mulilationem intulisset, ad paMiam talionis obligabatur.

Si bos cornti pcrciisscrit, id esl iuvase- rit, viriim aiit miilicrem, ct ntortiii fii- crint ex Isesione liiijusmodi : Idpidihus obriicliir bos. non quia pcccavit. in quo ratio nulla cst, sed in delestalionem nocu- inenti illati, et ne ex taiis bovis adspectu gravarenlur videntes; cl non vomcilcnlnr carnes cjiis. l'3adein de causa nec poterant vendi,sed putrefieri sinebanlur. Doniinns ijiioquc bovis innoccns crit, quia factum illud ei non poteiat imputari, eo quod ni- liil percepit, nec praescire potuit aliquid tale impeluosum de suo bove. Quod si bos corniipela fiicril ab lieri ct ntiditi-stertius, id est, si aliquoties aliquem cornu impe- tiit, el contestali sunt dotnintini ejus, id est, illi qui impetuosilatem bovis nove- runt, avisaverunt possessorem ipsius de hoc, nec reclusil etini, occideritqtie viriiin aut tnulierem ; et bos lapidibtis obruelur, ct dominiiin illiiis occidenf : quia hoinici- dium illud ei juste imputatur. quia non restitit imminenti perieulo sicut teneba-

T. 2.

A llir. (JiiimI sI itrctiiiiii ci fiicrll i iiiito.siliini,

id esl, si de voliintali^ pro|iiiU|iioriim occi- si. riicril domiiin bovis imposila salisfaclio sen poMia pccnniaiiii :</(</'/' iim iiiilinn siui iliiiililiiid fiieril postuliiiiis.Ul est, pro libe- latione siia a morle. qiiidipiid secnndiim iliscrclioncm Jiiiliciim |>riipiii(pii cxcgcrinl. Filiiim qiioqiic ct filiani si cornii perciis- serit, id esl, si bos cornupela invaseril alque occideril prolem aliciijus (|nanliiin- libcl inraillllllim •.siniili scittcntin' sulijncc- hit doininus bovis. id est.camdem pienam

B incurret, ac si bos ejus cornupcta occiiUv ril viriim aut fcminam ; bos qiuxpic simi- liler lapidabitur. Si serctiin ancillaniqiie invaserit et inlerfecerit,triginla siclos ar- !iciiil ilahii doiniiio. id esl. doininiis bovis tanlain dabit pecuaiam domino scrvi scii ancillae occis» a bove.Quod tamen iiiiilli- gitur de servo cl aneiila gcnlililpiis : {piiii si occidisset servum llcl)i;eum aiil aiicil- l;iiii llebrieam, dominus bovis proineruit mortem. Denique quod de bove corniipcla diclum cst. dc aliis quoque animalibus

C domesticis aut possessis, si fianl ita he- siva et impeliiosa. vidclur inlelligcndiim. Bos vcro Idjjidihiis ojipriinctiir. Similitcr, quod dictum est de iajsione per corniia, inlelligendum reor de quacumque simili Itesionc. qu;e fieri potest mordendo, con- culcando, calcibusque caidendo.

Si qtiis aperiicril cistcrnain, id cst, oper- ciiluin removerit a cisterna jam lacta, ct fodcrit illain purgando aut profundando, aut aliani fodiendo. ct non ojycrnerit eain, reponendo operimentuin super cisternam

D priorem.aut eam quam fodit de novo, non coo[)eriendo ; cccidcritque hos aut asinus, vel aliuil domesticum animal, scilicet ovis aut equus, in eain; dominus cisterrue red- dct pretium jumentorum, id est, domino animalis lapsi ac perditi satisfaciet pro dainno quod passus est. Qtiod autem mor- tuum est, ipsiits erit, id est, domino ci- sternffl cedet quod extrahitur. Istud intel- ligendum videtur.si (himinus cislern.T per se ipsum fodil.aut fodienti usque ad tem- pus operiendi adstitit,vel de operiendo non

18

ENARRATIO IN CAP. XXI KXODI.

ART. XUII

informavil fossorcm, quem dcl)uit super lioc admoncrc: alias vidcrclui- iinpiilaniliim fossori. Hiirsus, inlciligciKlum vidcUir de cislerna in ioco perlransiri soiilo siluala. Si bos alienits horcn} aUcriiis vuliwra- verit, et ille, sciiicel l)0s vulneratus, inor- tutis fuerit ex vuincratione eadem ; ven- dc)il bovcm viviiin dominus bovis vivi ct dominus bovis occisi. ct itividcnt prcliuin ejus inter se aequaiiter. Cadaver autem inortiii bovis intcr .sc dispcrtient, id est apquaiilcr dividenl, ul uniisquisque fa- ciat commodum suum ciim sua mcdiela- tc. Xam carnes cjiis polcraiit sjcnlilibiis vcndere, quamvis non ])osscnl persoiiali- ter eas comedere, propler praeceptum le- Lev.xtn, gis, quo prohibcbanliir mandiicarc carncs ' "'■ animalis sufiocati, aut in saiiffuiue suo

A occisi. Si nutem sciebat quod bos cornu- pcta cssct ab hcri et nudiustertius, ct non custodivit eutn doininns suiis, rcddct bo- vem pro bove, id esl, domino bovis occi- si reslitucl bovcin lanli valoris, ul fiiil bos occisus dum vixit, vcl prclium lanti valoris, et cadaver bovis occisi integrum accipict. ai] afj^cndiim cum illo commodiim suiim. l^rfflcrea lcx isla vidclur iiilclli- genda dc bobus ejusdem valoris : alio- qiii <lominus bovis occidcnlis acqiiirerel liicrum cx pra»fala divisionc, et dominus

B bovis occisi incurreret damnum injuslum, ([iiando vidclicel bos inlerficicns vilior cs- scl. (Juod aulcm dc bobiis diclum csl, de aliis quoque animalibus, se invicem vul- ncianlihus. in casu consimili vidclur in- tclligciidum.

ARTICULUS XLIII

1)E MYSTICO EJUSDEM r.APlTLLI VICESIMI PHIMI SENSU.

S7 emeris servuin Hcl>ra>um, se.v annis servict tibi. Quemadmodum Judsei pra;- cipicbantur servos ct ancillas sua? natio- nis prae ccleris pie tractare, et seplimo an- no gratis rcliiuiuerc. eo quod Uominus cx iEgyplo ediixit israeliticiim popiiliim.eiim- quc suap mancipavil scrviluti : sic ciiri- stiani praelati, principes ac patrcsfamilias, caritative ac pic habcrc se debenl ad mi- nislros atque ancillas clirislifidclcs. iion supcrbe ct aspcrnantcr. quoniaiii Inigc- nitus de hoc saeculo nequam, de tenebris vitiornm,dc scrvilulc peccati,dc jiigo ilia- boli eripuil cos, cl Iranstulit cos in rc- gnum suae militantis Ecclesiae, et in my- sticum corpiis suiim, incor|)oravilqiic cos «om. viii, sibi, iit sinl filii siii Palris, ct cohcredcs **• "■ regni coeleslis.Spirilualitcr autcm Mebra?us servit scx annis, diiin Chrislianiis in cxcr- ciliis viliP aclivic sc pcrfcclc cxcrcct : scd septimo liber egrcditur. diiiii post aclivae

C vitfp lal)orcin,ad contemplativae vitae quie- lcm ac libcrtatcm pcrducitiir. ivxit autem cum veste cadem, qiioniam in utraque vi- ta eadem carilas quae esl veslis nuptia- Maitu. lis, eadem quoque intentio perseverat. ^-j ««"•".'- /lafjens uxorcni, et uxor egredictur simul. Uxor istius scrvi, esl sapicntia acqiiisila, cx qua producit aliquos aclus bonos : qua> secum dcbel exire, quia in contcmplaliva vila iioii cst sa|)icntia natiiralis cl acquisi- ta.Upeiatio qiioquc vilic activic non lolali- ter desci'enda,quia cooperaturad spirilua-

D lcin ])i'ofcclum..S'('yj autcin dominii,'! dcdcrit illi ii.rurcin,ct pc.pcrcrit fHios et filias, mu- lier et liberi ejus erunt domini sui. Do- miiiiis diit scrvo siio iixorcm. diiiii sii|)cr- iKiluialcm cl iiifiisam sa|)icnliaiii (jiiic csl /». m, j. iliiiiiim S])irilus Saiicli. illi iiiftinilit, infii- saiiivc ])CiTicil. cx qiia gciicranliir acliis inlcrni v\ conlcni)ilati\ i inliiiliis hiiKiiiam filii, sanclic qiioquo affcctiones ut filia^ :

Ihi

F.NAiiiiMiii iN i:.\i'. XXI i:\iiiii.

Alll. M.lll

ii)

(|iiii' Diniiia siiiil Doiiiiiii. i|uoiiiaiii llro ail scriliniila csl liiijiisinoili sa|iii'iitia.cl i|iiiil- (|iiiil ^ciicraliir cx ca. /ywc c<7-() r.rihil i-iini rrs/i/ii siii) : iiain (jnanivis oinnia ista Dco nllribnunltir. niliilo ininiis iiii|iiilaiitiir ct ci. cni inriisa aiil dala siinl : ciiriiiii(|iii' mcritis transit de viu ad patriain. dc iiili- mis nd siiprcma.

Qiinil sl ili.rcrll .•irrriis. Dilli/o iliiiiiiniiin iiiriiiii : id (>sl, si ainorc Chrisli inaliicrit in vila iiiancro acliva. iil aiiis piosil. iiii- nistrt^t ol opcra cxliihcal picl:ilis ; orrcral rum iloiiiiiiiix i/ils, id csl. s|)iiiliuiiilMis palribus suo lcmporc pra>scnli'liif, a (pii- bus ct (rnifiatiir. Kl iipji/irii/iilnr m/ us- lliiiii lalicinai tili, id cst. in lidc Mcciesi» /uann.x.». slahilicltir, et (^Jirislo (tpti ail : l'.i;() siini osliiiin) ('oiijiint;ctur. til aliipiid cliaiii dc Irinniplianli Kcelcsia (ltnni[)olcnlis(}tic ina- jestate et gloria conlempletur. Prrfora/nt- quc aurriii rjii.t sii/ni/a : id ost. intoriorcm ojus audituni pcuelrabit sliniultis conipas- sionis, vol acumen compunclionis : (iiiia iii oxerciliis vit;o activa\ ncccssc est alio- riiin oncra stipporlarc, arriiclis. c<;citis. ac miseris condoloro, ac pro quotidianis cul- pis compuugi. Si qxis rciulidrril /i/iani sitain In fainu/am, id est, graliain ot sci- entiam saltitaroiu sibi concessam. aiiorum directioui et inlormationi oxposuerit de- sorvire, jiixta illtid suinmi Apostoli. Inus- quisquo sictit accepit graliain, in allcru- trum administrautes: non cf/rcdlrlur slcut aiicl//iv exire consueverunt : quoniam re- verentor ct cum omni graliarum acliono suscipieuda ot consorvanda est adinini- slratio atquo instructio talis. Quod si is cui oirortur. oain despexerit, non poterit cam venundare alienis, id est ha?reticis subdere.

Qul percmserlt hoinlneni vo/cns occi- derc, niorlc inoriatur : id est, qui aiium cx proposito perturbaverit, et verbis duris ac pungitivis alllixoril. dainnalioiii siibja- ifor.viii, ceat. Hoc est quod ail Aposloius : l'cccan- tcs in rratreSjCt percutientesconscientiam eorum infirmam.inChristum peccatis.Q;// autein non est insldlatUJi, id est, siiio pro-

I Petr. IV 10.

A piisilo talc ipiid cgcril c\ inririiiilatc aiit ignorantia. iniscricordiaiii c(insi'i|iii polcst, cl dainnalionciii cvadcro. Si i/nis jtcr ln- diislriiiiii itcridcrit jiro.riinuin siiuin , iil osUcalliditalc viilpina Iraxcrit innoccnleni nc simplicein ud pcccandnm : a/i u/tarl iiico arc//cs cuiii. iil csl. ingicssii Mcclcsijo. ct sacrainenloriim coiiiiiitiiiioiic rcpiilcliir indignus, taiupiam sodiiclor iicipiissimus. fjiii jicrciisscril iiiilrrni siiiiin aiit iiiiilrcni, iil esl, spiritliali aill roiiiinali pi'1'i'llssioMC pra'laliiiii aiil pi'a>lalaiii iiHcnilcrit.aiit (|iii

B siipciioiibiis stiis malcilixcrit ; iiiuriiit nr , id csl. inorte damnationis a?terna' iliginis esso noscalur. Qiii furatns fucril liiiiiiincin cl vciididcrll cuin, inoriatur. Moininem fu- ratiir. ({ui Chrislianum ex ovili dominico cl inyslico Christi corpore scparat. cl pro- pria iiiiqiiitalc diabolo vciulil. dc Catholi- co hajreticum aut schismalicum laciendo. .S'/ ri.ratl fiicrlnt vlrl , etc. Hac logc rodaigutintur. qui contenliosis dispulatio- iiibtis atil jurgiis aliis vacanl. ila qiiod ol- si nou pciiilus pcriinanl proxiinos. contra

C qtios argiitint vcl contonilitnl. soti cos (|iii auiliuul, graviter taincn la>(iunl eosdoni, ita quod caritas iufirmalur in cis, ipsiqiio per impalioutiam, irain, moerorein (piasi succumhunt. Qnl perciisserlt servuin suum ve/ anci/laiii vlrga, et morlui fuerint in inanlbus ejus, criininls reus erit : id est, superior seu pra^latus qui indiscrcta ot mordaci repreliensiono subditos suos sic increpavorit, quod inde mo.x in desperati- onein. indignationoni. invidiam. atil aliain mortalom corruerint culpam, reus cst pcr-

D ditionis illorum. Ideo discreta, pia, et ca- ritativa increpatio necossaria ost.

Sl rl.rati fueriat ciri, dispulaiuio aut aliter coniewAenAo, et percusserit quis mu' /icrcm pnvgnnntem, id est aniinam spiri- lualiter fecundatam, o^ abortlvum quldem fecerit, id est, ex illorum rixa fuerit ani- ma ab oxsoculione boni proposili, atque a fruclu vorbi coelestis impedita, .sed ip- sa vixerlt, manendo adhuc in radice et habitu caritatis ; subjaceblt damno quan- tuin expetierit marilus mu/ieris, id est, jux>

20

ENARRATIO I.N CAP. XXII EXODl. — ART. XLIV

ta sententiam Ghrisli, vicariorumquo ejus A crit culpabilis, et per opera popnilcnliae casligandus. Sf aiitem mors cjus fiicril suhsecuta, ila quod carilas fueril exstin- cta in ea ; reddct animain pro anima, id esl, proprise animae damnalionein nicre- i\w,ocuIumprooculo,(\\\o\\\Am juxla quae fecil, reddelur ei, sccunduin quod Judex iiauh.Mx, teslalur : Qua inensura inensi fucrilis. re- meliclur vobis. Si percusserit quispiam oculum servi sui aut ancilla',et luscos cos fecerit, dimittet eos liberos : id est, qui alios male inslruxerit, et inlelleclum eo- H rum perverleril, indignus esl eis amplius priesidere. aul verbum doclrina> propone- re. Simiiiler si dentem, id est discretionis maslicationem, abstuleril ipsis.

Si bos cornu pcrciisscrit virum aut mu- lierem : id est, si iiomo carnalis el besli- alis sua elalione aul jiotestalp induxciit quemquam ad i'ulpani niorlaiom. danina- tionem incurrel : et non comedentur car- »es cjus, id esl, carnaiia cjus desideria nemo sequelur. Doininus ijuoi/iw boris in- }ioccns erit : id esl, culpa iila non impu- C tabilur prselalo aul princijii vd jianMili

hominis lalis, quando ex illorum negli- genlia non contigil lalis excessus. Quod si bos cornupcta fucrit,ncc rcclusit dominus cum : id esl, si lalis subdilus jam anle \isus esl lalia operari, el superiori suo constilerit lioc ipsum, ncc lamcn jiro pos- sc suo refrenaveril ipsum: vel, si dominus cjus, videlicct siiirilus suus ralionalis, mo- tus suaj impeluosilatis non repressil ; cul- pa rcdundabit in eum,

Si i/iiis apcriicril cislcrnain. Cislerna esl profunda Scriplura divina, qua» aperilur, (luando exponitur; verumlamen profundi- ora ejus mysleria iucapacibus el indignis (egenda sunl, sicut pra?cipit (^hristus : No- .\faiih.\», lile sanctum dare canibus, neque marga- "• ritas projiciatis anle porcos. Qni igilnr ila non egi'i'il, sed bos aul asinus in cisler- nani corruerit, id est, carnalis, hebes aut acluosus". audiendo secrela mysteria, fue- * aceJio. lil pfiiclilalus et errore submersus ; cul- *"'' pabilis eril, et ralionem pro illis reddere ('xigetu!', (jui eis divina secrela incaule proposuil,nisi inlerim veracilcr poLMiilens, eliam pro illis Dei misericordiam implo- rarc studuerit.

ARTICULUS XLIV

EXPLANATIO LITTERALIS CAPITULI VICESI.Ml SKCl.M)!

BOVEIU VEL OVEM.

SI (JLIS FURATUS FUERIT

IVrUNC describuntur judicialia qua>dam X 1 praecepta, in iiopulari conviclu diri- gentia vitam humanam, Si quis furatus fucrit bovem vel ovcin iiroximi siii, ct oc- ciderit vel vendideril quod furatus esl ; quinque boves pro uno bove restituet, et qualuor ovcs pro inia ovc. Ila^iuc iiilclli- genda csl lex isla, (|uau(lo non solum lalc jumeiiiuiii liirtim auferlur, sed etiain vcn- (liliir sivc occiditiir. vcl iii |)r(iciiiclu riiil ut vcnilcrctur vcl interficcrclur. Si aiilciii vivens invenlum fuissel lale jumciiliiin in

D domo fiiris. non nisi (iupliim reslilucrc tcncbatur. ut paulo posl in textu sulijun- gilur. Girea priec.eptum istud inulla occur- ruiil (liceuda. qiue infra langcntiir.

l'orro Tlioinas iu prima secunda; conlra prajceptum islud sic arguit : Poena taxan- (fa csl s(»ciiiiiliim (iiiaiililatcm culpa\juxla illiid i)eiilci(iiu)mii : Pru niensura pcccali, erit el plagarum modus. Sed quibusdam a'iiualibiis (•iilpis lcx ina'()iiales staliiil p(\>- nas. vidcliccl pio iiiio bovc fiiralo rcddcre (liiin(|iic boves, el pio iina ove furata qua-

I>i-ul. i.

K>Anil.\TI() IN C.AI'. XXII KXiilil.

Anr

xi.iv

21

liior ovi's. .\il lioc sanclns Doclor rospon- A Si i-ffri/ii/rns fur (/diiiiiih, sin- i-/fii(/ii/ix.

(lcl : Non solnm pniplcr ^'lavilalcm cnlpa'. scd cliain proplor aiias cansas pjravis pinia iiillifjilnr. Primo (piidoin inflif^ilnr proplor qnanlilalcin pcccali, (inia inajori i)cccalo, ccloris paril)iis, major pa'iia (lclicliir. So- ciindo. proplor poccati consuoliidiiioin.qiiia a poccalis consnolis liominos non racililcr ahslralinntnr, nisi por f^ravos pconas. Tor- tio, pioplcr iniillam concnpiscontiam cl doioclalioncin in pi^ccalo. Ah liis onim lio- ininos non do lacili roli'alinntnr. iiisi pcr

/iwrif iiirc/iliix,('l iicccjifo viil/icrc inorfuun fiicril, jicrci/ssor iion crit rciis saiii/iii/iin. Islnd inlolli^'ilnr do fnro nncliirno, qiioni si doininns doiiins. vcl ojns doiiiosliciis iii- vcncril iii ipsa confraclioiic aiil ofrossiono domns, ol inlorfoccril onm, noii rcpulalnr iiomicidii roiis, quia tiincndnin oral, (piod vciiil noii solnin ad fiirandiim, scd ilcm ad occidciulum. IJuod autcm islud dc furo noclurno dicalur, innuunl verba scqucn- tia : Qiiod si orln solc hoc fcccril, id osl,

niagnas pa'nas. Qnarto, proptor faciiitaloin B fnrom ila deprolicnsum ciaro dic occido-

ot pronilaloni peccandi, el in peccalo ma-

nondi. Ilnjnsmodi namqiio iicccala dnni

manifcslantur, sunt inagis punicnda ad

aiiorum lerrorem. llaque in poena fnrli

lex considoravit qiiod fiO(]nontcr accidcio

poloral : idcirco pro fnrlo ronim, qua^ cu

ril : homicidium perpetravif, et ipse per- ciissor furis, nwriclur ul liomicida, (iiiia discernero polnil ct satis perpondoro,qiiod non vonil nisi ad furandum, qnnin

fiii'

alinnde non ossot suspcclus.

Ilanc oxposilionem rodarguil quidam, stodiri faciliter possnnl a fiirilnis. fnr rcd- qnia oliani claro die quidam veniunt insi- didil diipinm. Ovcs aiitoin non possnnl dioso ad occidondiim. qnoniadmodiim si^- facililcr cnstodiri a fiirto. qiiia iiascuiitiir ciiiido i\cj.;iini legitur de fiiiis Uccliai), qni ii/(c!/.iv, in agris, propterquod conligil eas freqncn- iiitcirocornnt Isboseth. Ideo allcgat Rabbi "' '' liiis fnrlo anlerri : iileo circa oas lox aiixit Saloinoncm, dicentem quod lex ista non cl dnpiicavil pionam fnrli, priocipicns pro C soliini inteiligitur dc furc nocturno, sed niia (juatuor reddi. Boves vero adluic dil- cl diurno, dnininodo possil haberi quod

ficilius pr;pscivanlnr a furto, qiiia iion possunl pasci grcgatini ut oves : idco lox |)rsecopit pro uno l)ove furato reslitui (luin- (]ue lioves.

Poiro (ilossa aliani tangit hujus pra?cc- pli causam : Bos, inquiens, quiuqiie habct uliiilatos, quoniam immolatur, pascit, ia- clat. aral, ot corium ad diversos usus nii- nistrat : et ila per bovem dcsignalur ot vacca, qna) lac dat. Ovis vero qualuor ha-

venit ad occidendum. Undc quod dicliim est, Si autem orto soie hoc fcccrit, dicit melapliorice inteliigendum, ut sit sensus : Si lam clarum est quam clara cst dies, qiiod fur non venit ad occidendum, ut si sil amicus aut propinquus domini do- mus, el tamen occiderit eum, sanguinis rens erit. Sed prima expositio inulto est aplior. qiiia et Auguslinus cam inducit, et alia Iranslalio habet sic : Si aulcm orietur

bct utililalos. quoniam immoialnr, pascil D sol super eum.reus erit.Quo constal,quod

carnibus, lac ct ianam tribuil. Scd liiiic cau- sa> objici posscl, quod eliaiii pcllis ovina ad nuilta cxslat accommoda. Prfplerca ob- jici potesl quod in Proverbiis Salomon ait /'roi.^t.ii. do furc ': Deprehensus reddet septuplum. Ergo pro uno bove aut ove tenebatur rc- sliluere septem. Ad lioc respondelnr. (]iio(l jiidicialia logis pra^cepla cx rationabilibiis occurrenlibus causis poleranl principis au- ctoritate gravari. ot poteraul cis aiiqua adjici.

ad littoram loqiiatur dc sole. Auguslinus quoquc affirmat hoc, ct in antiquis legibus sa>cularibus, quibus tamen ista antiquior osl, invonilur, uocturnum furcm impune occidi. Insuper Rabbi Paulus circa lioc scribit : Longe videtur a sensu litterali, dicero verbuiu illud metaphorico dobere intelligi, quoniam in judicialibus qu» tra- clant de actibus humanis, non oporletme- laphoricc ioqui, sed plano. Unde ol qiiidam Hebraeorum intelligunt illud ad litteram

^o

E.NARBATIO I.N CAP. XXII EXODI. — AUT. XLIV

de fure noclurno, u( dictum csl. Objectio quoquc poslilialoris, videlicct Lyra'. non pripvaiet : quoniani quod assumit. esl de raro contingenlihus. Lex autcni loquilur de his quif fTcquciiler conlinfrunt.

l*r;rterea qua>ri polcsl. an noelurnuni furem in tali casu occidcns. fucril aul sit a|)ud Deuni a cuipa iminunis. Videlui(iuod non. quum aliunde possil cvaderc. llcni liomo non potest sinc peccalo occidcre aliuni, dcfcndendo se ipsum. nisi ohser- valo moderaniine inculpala' tulcla:'. l'ro- pter quod asserit Thomas in sccunda se- cunda*. qua>slione (5't : Non licel occidere aliuin causa defendcndi propriam vilain, Intendendo allerius occisionem, nisi pu- bjicam auctoritalcm Iiabenli. qui hoc re- fei't ad bonuni commnnc. Ileniin Iiomo tenetur plus diii}<cre lionnm anima> pro- ximi sui, cliam inimiei. quam proprium corpus, aniinalcmquc vitam : ergo non polest sine mortali culpa occidere proxi- mum in mortali. pro conscrvalionc sua:' vil;p corporcie. Ad isUid quidam rcspon- denl, concedcndo sic esse. Quod vero di- cilur. tale homicidium licilum cssc. inlel- lignnt co modo quo dicilur. liccre marito occidere adullerum, quein cum sua uxore invenit turpitcr occupalum. quia videlicet huiiiana jui'a non vindicanl illud, co qiiod marilns habcal inaxiiniim incilamciilum ad occidendum talem adulterum.

Si noii habuerit qxMd pi-o furlo rcddat, ipse venundabilur. Islud refcrlur ad id quod dictum est dc furante et occidente seu vendcnlc bovcm aul ovein,ut pro uno bovc restituat qninquc, alqiic pro uiia ovc qualuor : qnia si non habucril facullalem hoc faciendi, fuit vendendus auclorilatc judiciim, el de prclio sii;e vcndilionis cral restitutio facicnda, quousquc ficri quivil, Si inventum fnerit apud eum qiiod fura- tus cst, rivcns, id csl nondum occisum nec venditum, sive bos, sive ovis, siv-' asi- nus ; duplum restituet. Tunc namquc pie pra?siiincbahir, quod restiliierc cogil;ivil, cl iniiuis injuslc! Iraclavit non sua. I'k'cc hic exprimitur asinus, quuin ante non fu-

A erit menlio facta nisi de bove et ove. Ideo Joscphus probabililcr dicit, piffccptum il- lud cssc intclligendum non soluin de bo- biis et ovibns. sed de celeris quoque ani- malibus domeslicis iililibus, qua" pascunlur in agris, ul capr», asini ct consimilia.

Si laserit quispiam agrum vcl vincam proximi sui, id esl. pcr sc ipsiim, aul per transitum scu pasluram jumenlorum suo- rum, aut per sua vehicula seu quadrigas, vcl simili niodo iiiliilerit damniiin proxi- mo suo in cjus agro aul vinca, vel simili

B re, puta in horlo aut oliveto, el dimise- rit juinciUuiii suuin ut dcpdscaliir aliena, vcl ctiam non custodierit illud a tali pa- bulatione ; quidquid oplimum habuerit in af/ro suo vel vinca, pro damni wstima- tionc rcstituct,id esl,de optimis fructibus suis, eorumve pretiis faciel reslitutionem, seciindiim juslain jiidiciiin a^slimationcm. Quod si pcrsonalitcr non habcal agriim aut vincam. aliunde providebilur de re- compcnsalionc |)cr cjus vcnditioncm aiil scrvitiilem, vcl alio modo. Hcctcquc dici-

C tur, de optimo, ut per hoc magis refrene- lur ab hujusmodi nocumentis. Si cffressus iijnis invcncrit spicas, et comprchendcrit acervos frugum, sive stantes segetes in ar/ris. id est, si aliquis ignem acccnderit, et ignis illc se fuiulcns, combiisserit alio- riim fructus aeu possessiones; reddet dam- num qui igncm succendcrit : maximc si cum proposilo ejus faclum est damiium illud.imo Innc tcncrelur ad plus.Si aulein cgrcssiis cst ignis sinc cjiis proposito, t;v- mcn cx ncgligenlia sua, quoniam non ad-

I) liibiiil cuslodiam dcltitam, adlinc tcnclur ad recompensalioncm : non aulem si dili- gentiam debitam in cuslodiendo adhibuil, ul si ventus rcpcnlc advcnicns ignein dif- fundal. Hinc Absalom pcccavit , scgeles wneij.i .loab succendendo : non autcm*Sainson, '"'■ comburcndo iicr viilpcs slanlia blada l'lii- Judic. lislinorum, quoniam juslc hoc fecil, tan-*'*" quam judex Israelilic» |)lebis.

('-onsequenlcr ponitur lcx qua-dam de- posili : Si qiiis coinincndavcrit, id est commiseril, amico, id cst proximo, /jccm-

KNAnnATIO I.N CAP. XXII KXODI. — AHT. XI. IV

23

iiiiii» (•('/ viis 1)1 riis/infiiiiii , pcr iiiiKliiin (l(<|)osili, (>l i(lt>ni ilc (|iia('iiiiii|ii<- ic siiiiili ila coiiiinissa, rt ii/> co i/iii siisri-jirrut illu ail ('iislo(lii>ii(liiin, /'iirtii iililntii fiirrint ; si iiirriii/iir fiir, iliiiiliiiii rrililrt (|(>|)(nuMili : xi liilrt fiir, i(l csl, i^iioraliir (liiis fiicril, iliDniiiiis ilotiiiis (i/iplinil/itiir uil ilros, u\ est, is qiii siisccpit illa ad ciislodicniluin. addiiccliir ad jiidiccs, ri jiiruliit 1/11011 non r.rlriiilrrit iiiiiiiiiiii pcr sc, iic^iuc pcr aliuin, iii rem proximi siti ad perpetrandam fraii- ilrni, tam i/i f>orr, f/iiam iii nsiiio ct orr <ir rrsliiiiruto, id cst, (]iiod nihil iioruin ad |)roxiinuin siium, .scilicct dcponcnlcin, |)crlincnliuni rraudulcnlcr tractavcril, iic- qiic al)stulcril,t7 i/niili/niil ilainiiiim infer- rr j)otest,\A csl.quod niliil fiirlivc alligcrit dc his. quorum subtraclio cst dainnosa doiniiio rci ; a<l ilros iitriii.sijue caiisa per- veiiiet, id cst, judiccs judieabunl inlcr dc- ponenlem ct custodcm dcposili, ila quod custos per suuin juranicnliim cvadel, nisi dcponcns. pcr lcstimoniuni suffieicns ])os- sil probarc oppositum. Idco subdilur : el si illi, vidcliccl judices, judicaverint, re- sliturt cuslos dcpositi ilitplum pro.nimo suo, ulpotc si probat per testes quod cu- slos pcjcravit, aut male tractavit deposita. iS'( guis commendaverit proximo suo itsinum, bovem, ovem, et omne jumenlum ad custodiam, id est, si quis commiserit aliquod peeiis scti pecorum uregciii aitcri, puta pastori, ad eustodiendum atque pa- scendum ea pro mercede danda pastori, et mortuum fiterit, aut drhili/n/Hin, vel ca- ptum ab hostilru.s aliquod jumeutuin ita pastori commissum, nullusqite hoc vide- rit, id est, pastor peeorum probarc per tcstcs ncquivcrit pccus sic esse mortuum, aut sublalum ab hosiibm •.Jusjttrandum erit in medio, quod non extenderit ma- num in rem pro.rimi sui, id est, paslor ille jurabit se non iutulissc la?sioncm aut damnum pccori ejus, a quo illud suseepit ad custodiain ; susrijiirlqiie ilomi/ius pc- coris Juramentum pastoris, credendo jii- ranti, rt ille jurans rrildere non eoffetiir : quia non potuit occurrerc aut icsislere

A iiKiili, (|cl)ililaiiiiiii\ (' pccDnim, ipia* cx iia- liiiali ut iiicvilabili coiiti^it causu, iicc cliain valiiil raplorilius p(>eoris pricvalcrc. (JiiDil si fiirtii iililiitiiiii fiirrit pcciis. ri'stl- liiet tlamnumdomino pccoris.Qiiiiiii ciiiiii liabcal mci'('i>(lciii a domiiio p(a'Oi'iiiii pi(i 1'oriiiii custddia, lcncliii' cadcm dili^'ciilcr scrvaic. Undc si furto aufcranlur, suspi- eio csl, quod cx ncfilifienlia sua aecidcril, cl tpiamvis possil lioc absqiic sua iicgli- gciitia cvenire, lamcn iion slatur suie jura- lioni, sicut jurationi dcposilarii qiii firatis

B s(>rvavit, qiiia ad majoicm dili{,'ciiliani obligatur, co quod mcrccdcm pro sua cu- slodia sorlialur. .S'/ roinestiim a brstia, id cst. si peciis dcvoraluin sit a bcslia, cui [)astor resisterc non valebat ; profrral ' ad euin qiiod ocrisiim est, id est, cadaver pe- coris sic occisi, seu parlcm cadaveris non- (liim comeslam portet ad dominum peco- ris, (■/ non rrsti/ne/, hoc est, obligatus non erit rcstituere damnum illud ; et si niliil rcmansit dc eadavere devorato a bcstia, potcrat adducere hoinines qui vidissent,

G vel signum dcvoralionis probarc per ad- spersionem terra? ex cruore animalis vo- rati.

Qui a jrroximo suo quidquam horum mutuuiii postulavcrit, id est, aliquod ju- menlum acccpcrit a proximo suo per mo- (Itiiii mului ad ulendum illo jumenlo pro eommodo suo. r/ drhilitntum aitt tnor- tiiinn fuerit illud jumenlum, domino non jjrcesente, id est non prsesente eo qui illud concessit : roganli rrdderr compellrtur, id est satisfaeere domino pro hujusmodi dam-

D no,quoniam utebaturanimali illo pro pro- pria utililale. Quod si imjmvsentinrum ilominns fnerit, id est, si dominus jumenti sie mutuati fuerit prsesens in ejus debili- talionc aut inorte : non restituet damnum domino peeoruin, qui illud taliter mutua- \il pro commodo suo a domino illo, eo quod dominus adsit ad pecoris sui custo- diain. nec viderit pecori suo Isesionem niiniumvc laborem imponi ab co cui mu- luavit jumcntum ; ma.vime si conduclum vcnerat pro mercede o-peris sui, id est, si

' deferat

^»!

E.NARRAT10 l.\ CAP. XXll EXODI.

ART. XI.1V

Deul. x\ti i».

Exod. vn, ll,2i;viir,7

dominus illiul allcri accommodavit sivc commisil pcr localioncm, quia lunc i|)sc locans acquirit merecdcm proanimaii con- duclo: proptcr quod is (pii ilind condiixil. non ila veiiemcntcr lcnctur ad animalis cuslodiam, ncc ad satisfaciendiim pro de- biiitalo aul mortuo ol)li;.'alnr. nisi illud evidcnter ia-sissel.aut immoderale labora- re lecisset, super qua rc possit inquisitio fieri. Denique de hac malcria scribil Tiio- mas in prima scciindjp. qiiffstione IDo : liapc cst differcnlia intcr mutiinm et dc- positum.quoniam mutuum tradilurin uti- litatem ejiis ciii crediliir. scd dcpositum tradilur in utililalcm deponenlis : ideo arclabaturquis in aliquibus casibus magis ad restituendum nnituiim. qiiain deposi- tum. Deindc pliira scrii)it ibidem de ista matoria, quorum sensus jam introductus est etiam plenius, quam ibidem.

Si scchi.rcri/ ijiiis virijincin nondum dc- sponsaiam, inducendo cam ad carnalcm copulam secum per vcrba, aut dona seu promissa, sivc per minas aut copiilatri- cem, vel per arles nefarias, dormieritque cinn ca ; dotabit eam dole conjugis, ct ha- hebit eam u.rorcm , nisi aliunde iinpcdi- menlum eveniat. Nam subditur : Si patcr virf/inis dare nolucrit. iioc est, si pater puclla? quse paulo anle fuerat virgo. iion voliierit eam dare deceptori ct corriiptori fili;e sua>, propter improbitalcm illius.vel quoniam ipse dilior alque nobilior ilio est; reddet pecuniam ipse deccptor,yw.'.7rt modum dotis,quam virf/ines arcipcre con- sucvcrunt, hoc est juxla mensuram pc- ciiniBe aut recompensa*, qu» danda est secundum legem pro virginis violalione. Estquc modus dolis iliius, ut in Deutc- ronomio scriiiitiir, pondns (piinqiiaginta siclorum argenli. Malcficos non paticris i'ire?-c.Tamen maieficos occidere,non spe- clal ad ununKpicnupic, scd ad principcm tcmp, seu pubiica auulorilatc fungcnlcin. Malefici aulem,.secundum (ilossam,vocan- tiir, qiii pra'sligiis inagica' arlis vd dia- Ijolicis figmenlis agiinl, el qui magicis artibus utuntur, dc quibus dictum cst an-

A lc. ubi est actum de malcficis Pharaonis. Kt reclc post legem islam de virgine vio- lata, de maleficis admiscelur. quia puclla; per maleficia qua>dam dccipi solenl.

Qui coicrit cum jumcnto, mortc moria- tur, quum hoc sit nimis contra naturam. l'nde et alibi Dominus jubet jumcnlum ier.xi.i ciim illo occidi. in dclestalionein lanti fa- cinoris. Qui immolat diis, occidctur, prw- terquam Domino soli : hoc est, qui aiicui deoriim aiit idoloriim cxhibiieril latriae ciilliim, soli Altissimo exhibendum, inter-

B ficiatur. Advenam non contrislabis, neque ii//liffcs cum, nisi forle pcr suos excessus id mereatur : alias singulariter pie tra- ctandus est, quia non habet lot liiimana solatia, sicut indigcna. Advcuw cnim ct ipsl fuistis in tcrrii ^Eqiyjiti.hlco in vobis ipsis estis experli, quid animi sit advcnis diim malc tractaiitiir; el quod vobis tunc fieri oplabatis, dcbctis iiunc aliis facere. Istud tamen non solum pra»cepit Deus per Moyseii his. qui ex .Egypto cranl cdncti, scd i)ostciis qiioipic coriiin, qui in jiatri-

C bus suis in .Egypto fuerunt.

Vidiia' ct impiUo non noccbitis contra jusliliam. Si Iwscritis eos injusle vcrbo aut factis vel signis, vociferabuntur ad me conlra vos conquercndo atque vindictam optando; vel quoniam ijjsa coi'Uin vitiosa oppressio cst unum de quatnor peccatis clamanlibiis ante Dcum. juxla illud :

[orum, Clamitat ante Deum vo.\ sanguinis. et Sodom- Vo.x oppressorum, merces detenta lal)Orum.

Et cgo audiam clamorem eorum : id cst, D justum judicium eis facicndo. monslrabo me eorum injurialionem atlendcrc : et iti- diffnabi/ur furor meus contra vos percu- tlainqiw vos ff/adio, id csl, occidi vos fa- ciam ; et crunt u,rores vcstra' vidiuv, ct filii vestri pupilli : sicquc punitio iniqiii- latis patriim ct niaritoriiin. aliqiio modo rcdundabil in uxores et piolos, in quantum secundiim corpus sunt aliquid viroriiin cl paliiiiii. I'cr isliid pr;ccc|)liiin l)i)iiiiiius jiibct, ul niisciabilibus, dcsolalis, inipo- lentibusquc personis specialitcr caritativi

KNAnRATIO l> r.Al'. \X1I KXODI.

AHT. XI, IV

«f

siimis ao pii, non .sdliiin luin injiirianclo. sed oliain coikIoIoikIo ac siiccnrrcndo. Oiio clfiiim iniscialiiliorcs cxsisliiiit, co inliii- inanius csl cis iiijiiriari. (|iiiiiii ct affliclo non osl (lanila afflielio. Specialilor (]iio- qiic nocivacst lioinini inorilinala Irislilia. /'ror.xiv, qiiiiin cl in i'rovcrl>iis (licatiii' : Siciil tinca "*■ vcsliincnto, ol vermis li};no. sic lii>lilia

iioccl cordi. Oiinin cr}»o |)cccaliiin in pro- xiniiiin lanto sil graviiis, (pianlo inajiis nociiincntiim oi infligit.conslal qiiod aliiiin conlrislarc sil vaidc cnormc pcccalnm.Dc liac malcria copiosc |)osscnl aiiclorilalcs indiici. Nain et in Dcutoronomio logilur : fini/.x.i*. Doinimis facil jiidicium pupillo ct vidiKT. amatcpic pcrcgriiium. liidc iniranda cst lia>rcticorum perversilas, qui Deum legis cl rrophclariim. dc quo scripla sunt isla, mcnlili sunl naluralilcr osse maliim. \'A qiiainvis quidam oorum concesserunl eum csse jiisliim, iion tamcn bonum, quasi jii- stilia iion sil honitas (pucdam ac virlus qiia> habenlem iionificat.

.S(' pccuniam miituam dcderis pnimlo meo pauperiqiii habitai tecum, id esl, ali- ciii indijrenli conccsscris pecuniam : qiiod uliquc facicndum est loco ct lempoiccou- gruo : non urgebis cum quasi exactor, id osl. non ropclcs conccssa nimis cito et imporlunc atqiie ferociter, prajscrlim iii- digcntia illius duranle ; nec usuris oppri- mcs cum. id cst, non capies al) eo iisiiram. Per hapc veri)a insinualur, quod Judici dc- bebant prsecipue esse parati succurrere ac muluarc iiominibus sua> legis ac nationis. cl prinio pauperioribus ac vicinioribus, doinde et aliis eliam gentilibus cum ipsis pacifiee convcrsaiilibus, prsesertim con- vcrsis. Quod ct nunc Clirisliani simiiiler facere debent, quum in Evangclio dical Luc.yi.K. Salvator : Mutuum datc, niiiil indc spe- ranles. Porro pro co quod lialjct Iransia- lio nostra, Nec usuris opprimes eum. in Hcbraco (secundum Lyram) habotur, Ncc inorsum poncs siiper cum. I]t per mor- sum designatur usura, quse instar serpen- lis pungit egontom : imo quemadmodum morsus serpenlis silenter mordentis, in

.\ principio iioii iniilliim |icrcipitiir, poslmo- diim vero caiisal iiirialioncm, atipic pcr toliiin coi|)iis diffiindil suiim cffcclum ; ila iisuiic nociiniciituni in principio pariim sentilur.scd paiilalim asccndit,ct magniiin dammim iiifligit..S'/ />;>//; /^s- a pro.rimn lun, piita im[vL'Q. accciK'ris vestimcntum ipsiiis, ante so/is occnsum rcdilas ci pignus iliiid. Oiiod intclligciidiim cst, si illc sit |iaii- l)cr, nolabililciHpic iiidigcal vcstc illa dc noclc. Nam seqiiilur : fpsum enitn vesli- incutiim cit so/um quo n/M^ritiir.ul csl,qiio

B indigcl seoperire in nocic. ncc /ia/>ct a/iud in quo dormiat. Si clamaiierit ad me con- querons conlra le. quod tam inhiimanilcr gravas ciim, iion reddcndo ci pigniis illiid ante solis occasum, exaudiam eutn, quia mi.^scricors sum. Verumlamcn pignus iiliid fiiil do niano rursus accipiciidum ali illo, si in dio poleral co carcrc, nc oiiliviscerc- tur debiti sui.

Biis. id est sacerdotibiis el jndicibus, non dctra/ics.'H\ ost, proliiiico tii)i obloqiii eis.Nam etsi dctrahero ciiicuiiKpic sit gra-

C ve peccatum, pra>cipue tamcn oiiloqiii sa- ccrdolibus atquc judicibus. qiii tanquam vicarii Dci, el bcnefaclorcs piiccipiii, sunl spccialilcr diligendi ac honorandi. Specia- iitcr (pioqiic nunc c.xprimiinliir. quoniam rationc officii sui. quod esl corripcre ct corrigcre dciinquentes, soient subditorum offcnsam inciirrcrc : idcirco cavendiim csl subditis, nc ob suam castigationcm indi- gnenlur adversus illos, et ne ex indigna- tionc anl ira. ad dctraclionem. murmura- lionem, aut consimiiia mala iabantur, aut

D superiores suos temerarie judicent..£'//>r(«- <-ipi popu/i tui non ma/cdiccs. Hoc specia- iiter accipi potest de summo ponlifice ot roge seu duce Israelilici populi. Nam et Paulus in .\ctibus appiicat isliid ad prin- Aci.-stm.s. cipcin sacerdotnm. Dcniquc quod ail, Diis non detrahes, secundum Augustinum, iu- telligi polcst eliam de Sanclis iu ccelo ef angelis qui dii vocanUir, atquc do divi- nis hominibus qui in terra versanlur. l'n- de ct .\postoIus loquitur : Nam elsi sunt [Cor.x,,,. qui dicantur dii, sive in coelo, sive in ""■

26

E.NARRATIO LN CAP. XXII EXODI. — ART. XLV

toria, siquidem sunt dii niulli. ot domi- k ni iimlli.

Deciiuas et primitiax liias non tardafiis offerre rocfifere ' , id est. decimas quas ex lejre te- neris offcrre. alque primiliva fruclunm terrsp, offer el persolvc suo lempore iu- dilale minislris lempli. Quod qualilcr sil intcjlifrendum alquc implcndum.infra cla- rius edocelur, /V///io.y<v((7«//; filionnn tuo- nim dabis mihi, id csl, primum lempore inler filios luos offeres mihi, tanquam specialilcr pcrlinentem ad mc, quia (ut dictum est sa>pe) e.x quo percussil Domi- B nus primogcniios .Efrypliorum, consccra- vit sibi primogenitos Hebraeoruin. De f)o- bus quoque et ovibus simititcr facies, id esl, primogcnita eorum offeres mihi sicul el iiominum,quoniam Dominus non solum hominum, sed el pecorum primogenita in .Egyplo occidit. idcirco et pecorum pri- mogenila sibi jussit offerri. Hinc quod dc bolnis et ovibus nunc jubetur, de aliisquo- quc animalibus immolaticiiscst inlelligen- dum. .S'i'///<'/// iliehHs si/ fiiiii malre .s//<;,id esl, quodlibet tale primogenilum pcr sep- C lcm dics cum malic sua sil ct alalnr. ul inlerim aliqualitcr consolidclur in corpo- re, el aplius fiat ad offerendum oclava die, sicut suhjungiliir : ifie oclava redifes iffiim milii. Va congruc ail, Rcddes : quo- niam quidquid Deo offerimus,ab ipso prius acccpimns. proiit primo libro Paialipoinc-

non David falelur : Quse de manu tua ac- \Pnr.\xn, eepimus, dcdimus libi. "'

]'lr! saiirti eritis inilil : id cst, horlor ul in sanclilalc mihi deservialis, scu meo cullui silis specialilcr dedicati, ad hono- rcm nominis mei. Carnem qua' a bestiis fnerll prir/jiistata,non comedetis:hoc est, iiihil manducabitis decarnibus animalis a qiiacumquc bcslia suffocali. lacerati, scu parlim comesli,seu quovis modooccisi,eo quod caro lalis sil e.x hoc vilificala, seu aliquo inodo immunda cffecla. Ouod ta- men ob myslicam ralioncm mandalum est, qiioniam ca>rimonialc fuil pra>ceplum, vi- delicet ad innuendum ac |)ra>figurandum, quod homines ab infernalibus bestiis.pula da>monil)US ac viliis.spirilualilcr inlcrcm- pli ac morlui, non sunl apli Christo ac ejus corpori mystico incorporari. neque ul lalcs possnnt cssc nuliimcntalcs parlcs elccla? Kcclesia'; ilcmqucquod fidclcs non debeanl communicare mensse d»monlo- icor.i.ii. rum, ul scribil .\postolus. Glossaque lan- gil. .Sed projieiells eaiiiliiis talcs carnes. Juda>i hoc loco per canes intelligunt gen- tiles, el universos qiii non stiiil dc lcgc eoruin : cl dicunl qiiotl polcranl carncs ijias gentilibus vendere ad edendum : quos si non repcrisscnt, poteranl cadavera sic occisa projiccrc canihus. i^oquilur aulem le.v isla de carnibiis, quibus Judxi alias licile vcscebantur.

ARTICULUS XLV

UE SPIIUITALI I.NTELLIUENTIA IIUJIS VICESIMI SECDNDI CAPITULI.

s

^/ quis furatus fuerit bovem vel ovem, D furalus fuerit bovem uniiin.id est.Christo

ac populo cjus sublraxcril unum virluo- siim paslorcm, cum lalenlcr fallcndo. spi- riliialilcrqiie necando. seu ad vilia pcrlra- hcndo : rcslilnal (piinqiic bovcs jiro iino illo. id cst, lam coidialiter cl condignc paMiiteat, ul quanlum in sc cst, cupiat et

k7clc. Pcr bovcm multiplicilcr ulilem. dcsignatur fructuosus praslatus, qui agros cordium gregis sibi commissi aculissimo Itci vcibo aral, |)cnclral, scininal. cl fc- cundal. Pcr ovein vcro exprimitiir boniis, simpicx, ac innoccns subdilus. Qui crgo

I

KNAUMAIIO IN r.AP. XXII KXOKI. — AIIT. XI.V

27

concliir (|iiini|uc |ii'a<liilos hoiios, scii lio- A niiiics nondiini in pra^lalionc (■nnslilulos, Kcrlcsia' cxiiibcrc, cl Cliiislo adiiuccrc vc- ms idoncosiiuc |iin'lalos. Sic cl ciui lliii-i- sto unain sublraxciit ovoin, scamiali/ando uiiiiin |iiisilliiiii scii inii(ic(Milciii cl siiniili- cciii (iiiiiii \('ilio (•rcdciilciii. laiii iiitciisc Sll|ici' liiic (liiliNil. lll oiMliilii, |M;cilirMiiilii. exciiiplarilcniiic vivcndo, (iiialiior liipds coiivcrlcrc concliir iii aj^nos, ila ul lii- /». nv.is. pus ot agnus pascanlur siniul. Si cffriii- fff/is fur (/diiiiiiii ,sirc r/pnfiriis. fiicril iii- rriifiis. clc. Kiir doniuin crriiiifjcns sivo B offodicns, osl doclor pervorsus, iniquus piwlaliis. iKcrcsiaiclia ncipiissiiiiiis.ipii i,'rc- gcin C.liiisli coiiatiir iiiriccic, ct siiliditos suhvortoro non vcictiir. Si crj^o siipcrinr pncsidcns cl pia-siil ('allinliciis, talciii ]icr cxconiniiiiiicationis scntcntiani a inyslico ("■liiisli corporc soparavoril, morluunKpic protiilorit. non offondil Uoum sic facicns, iino incrclur. (jiioi/ si orto jam so/r /loc fcrcrit, id ost, poslquam Christus sol sa- picnti.T in cordo illius furis sjilondiiorit, ostciulciulo ci siuini crrorcm akpie ad ixo- C nilontiam euin alliciondo ; homicidiuin licrpctrarit, (\non\Am ot so ipsum tam fra- vitor poccando hcsil, ot alios scandaliza- x'il, ouniquo qui ptcnitciulo jiislificatus est, viliose condcmnat.

Si /wscrit rjitispiaiii agruin re/ vineam. Por agrum ot vinoam intolligi polest non solum quspcumquo Ecclosia, sod oliam uniuscujusque anima somino verbi cce- leslis sata, virtutuinquo friictibus docora- ta. Oui orgo allcriiis animam sivc pa- rochiam, aul aliciijus piiplati Ecclesiam U lapsorit peccando in proxinuis,scandalizan- dovo plurimos, et bonum communo impc- diondo, et dimiserit jumentum suum ut dcpascatnr a/lcna. id osl, appoliliim suiim brufalom aut animalem honiinom sibi sub- ditum permiscrit alios conturbare, dona- que gralia? in proximos dissipare ; quid- ijuid optimuia habucrit iii agro suo vc/ vinea,pro damni cestimatione resliluet, id osl, propriis donis morilisquo privatur, et superioros animajsutc vires laedit,6'('(.'yyt's-

sus ii/iiis iiirciicrit s/iiciis : id csl, si (|uis por forvorom sii.o irn> aiil impalicnliii^ ir- rcri'ciiala>. atil pcr /(diiiii indiscrcliiin in- diixcril aiios ad consimilia mala, ila (|iiiid spirilualos frucliis colloetioncsquc mori- toriiiii ct \ irliiliiiii profccliis in ipsis in- cciiilil mIi|iic dcsliiixil : rcili/cl daiiiiiiini, i|iiia (iliiiiixliis cril. iiliiii'iiiiii|iii' vilia ac dclriiiiciilit saliilis rcdiiiidaliiiiil iii ipsiiin, cl (iiiiliiis sic nociiit, [irodcssc tcncliir. Si qiiiscoinincndavcrif amico suo pccuniam, olc. Iloc csl, ipii dona gralia' sibi coiiccs- sa> coniniiinicavciil aliis. iiistriicndo.oran- do, ahpic ad mclinia prii\(icando, si illi dona spiiiliialia cis sic coiiiiniinicata ami- scriiit, cniiiiiiiinicanti luni pntciil iiiipii- lari, scil liis (]iii aliis causa iiiil nccasio l)cccandi cxslitcrinl.

Si scdii.rcrit ijiiis virgincm nondum de- sjionsalam. Virgo nondum despnnsala, est aninia naluralibus ot acquisitis virtiilibiis inlcgra, ct instar alinruni nnndiim pccca- tis corriipla, qii;o quodammodn virgo po- lost vocari, nondum lamon pcr fidom et virlulcs infusas conjuncla esl Sponso ccp- Icsti. Hanc dccipil, qui porsu.idet oidein naturalia ei sufficero ad salulem ; ot dor- mil cum oa, qui commiscclur oi in lali orrore : ideo dota/jit eam, qunniam facit cam pulare, quod spiritualitor divos sit, niilliusquc ogoat. Et ha/>e/nt cam u.rorem, prnducondn cx ea fruclus ol opcra acipii- silarum virlulum, dum cam hortalur ad talia tanlum.non ad supornaturalium aclus viitiitum: si tamen pator virginis daro vo- Iucrit,id ost.siUcus omnium palcr et con- ditor permiserit animam talem in crrore hiijiismodi dclincri. Si voro illiiniinavcril cam, faciel cam sui ipsius sponsam ac fi- liam per fidem et caritatem contemplatio- nisque gratiam.

AdrciNiiii iion contristabis, cwm vidolicot qni ad patriam lcndil ccelesteni, vel eum (]iii oxlra Ecclcsiam militantom poccandn orfocliis esl. ol rursus per j)a'iiitciitiam rcdit ad cain. qui pie est recipiondus. Ad- veiuv cniia ct ijisi fuistis iii tcrra ^Eg]/- pti.kAs^xvsi itaque eranius,quando in hoc

28

ENARRATIO l.N CAP. XXIII EXODI.

ART. XLVI

saeculo nequam. viliis alquc erroril)us in- volvcbaiiiur;se(l quando per graliae luccin ad PaMiiteiiliap sacramciiluni redimus. rur- sus cives Ecclcsia^ suiiuis elfecli : ideo esse debcmus aliis divcrsimode delapsis carilalivi cl coinpassivi. secundum quod dcsuper facla csl nobis miscricordia iiia- gna. Vidiiw ct jiiipillo iion nucchi/is. Yi- dua est aniina Sponsi coeleslis unione pri- vala ; pupillus vcro, qui pcccando dcsiil

A esse filius adoplivus Patris apterni.Talibus ergo non noccamus injusle, sed prodes- se nilamur, reducendo cos ad iter salu- tis. Dcciiitax ct primitias tiias iion Inr- dabis reddere. Ila el nos quidquid boni cgcrimus. quidquid principale aul ma- fjiuini apparcl. Dco cuni omni liuniililalc el graliarum aclionc promplissime adscri- bainus. Celerorum lropolo;,'ia cx pra-habi- lis patcl.

AIITICULUS XLVI

EXPOSITIO CAPITILI VICESIMI TERTII : N0>' SUSCIPIAS VOCEM MENDACII.

MILT.V jndicialia pra^cepla. qna> cliani ad moralia dc propinqiio perlincnl, nunc inlroducuntur ad observanduin ju- sliliam inlcr hoinincs..A'(*« snsciplas cuccm mciidacii, lioc csl, verbis falsis non crc- das, nec acquiescas. praesertiin (iuni tibi conslilcril quod sinl falsa. YA sunimc vi- landa sunl mcndacia pcrniciosa. Onidam refert islud ad judices, ila quod per verba isla prai-cipitur judici. nc in foio jiidiciali audiat unain pailcin iii altcriiis parlis al>- senlia : quia duin pars una audilur, ab- sente alia.solel pars illa pro juslificalione suap causa- niisccrc miilta nicndacia. Sed contra hoc Habhi Paulus scribil. quod in- convenicns esscvideliir lioc diccre.nlpotc divina lcge esse proliibitum, quod judex audial unam parlcin. alia non pra>scnle. Nam quamvis sic audial iinain.non lamcn crcdel, nisi audieril allcram. Dcinde di- cit in Hcbra-o habcri, Non fcras audilum vanilalis : ul sil sensus. quod judcx non debet quemquam dainnarc aut rcfnlarc proplcr famain inancm aul falsain. Vc- ruinlaincn aptius rcordiclum prioiis. Con- venienlius quippc esl, ut ainba? partes iu jiidicio siiniil comparcanl. ct si jiidcx sc- oisiiin quid audial ab una parlc coiitra aliain, non credat,nisi altera parte audita,

B nisi foilc proplcr evidentiam facli. Undc cl in Aclibus fcrlur Aposloloruin : Xon csl aci. consueludo Romanis aliqucm condemna- '** re. nisi is qiii accusatur pra>senlcs habcal accusalores, locumquc accipial defendendi ad abluenda crimina. ^ccjungas manum tiiaiii, id esl. cuin nullo societalcm el pa- cluni inibis, ut pro impio dicas fatsiiin testimonium.lmo pro nullo faciendum est hoc : scd idco ail, Pro impio, quoniam (jui scicntcr cupil pro sc falsiiin lestimoiiiiiin dici, eo ipso quo cupil hoc, impius est et

C pcccal morlaliler. Tamen ul ferlur. in He- brapo habcliir. Cuin impio : ul sil scnsus, Non asseras ncc promitlas le falsa teslifi- calurum ciini aliqiio alio vitioso volentc lioc faccrc.

Non scquaris turbam ad faciendum ma- liim : hoc cst. non acquiescas mnllis qiio- niam inulli sunl. ul ca ratione dicas. jii- diccs, aut agas aliqiiid conlra jusliliam et virtulem ; ncc injudicio phirimorum ac- tjuiescas senlcnttw, id esl. in judicando non altcndas ad inultitudincm iirationabilcin,

D ut ob cjus luinultum ct pluralilalcm. a vcrilate' devies, hoc est, senlcnliam vcri- • ir lati ciMitraiiaiii prolcras, Oiiidam ciiiin sc armaiil mullitiidiiic, non ralione : qnibus non est consenliendum. Idcirco peccavit

i

KNAUll.Vllil IN f.AI'. XXIII KXODl.

AUT. XI. VI

<9

M.iiili. x\*ii, '1.

Job XXIX

, ll,li,i.-i

Pihiliis, iniilliluiliiii (•cili-ns, Clirisliiin jii- (lii-aiulo iiijiislo.popiilo sulisracoio voloiis. Vcniinlaini-ii iniilliliulini li-sliiiin slarc ii|iiii'li'l. nisi ii|i|iosiliiiii i|iii'iil |ii'iiliari, aiil jiiili-v (■onvciiii-iilrr possil ova(liM'0 |)r()la- liiini'iii si-nloiilia', si i'i coiisli-l oiiiiosiliiin. iil inlra iiiaf;is laiif.'cliii', (lirca lia'c sciiliil Lyra: .MIUm- oxponuiit Judioi liuiic passuin, (|iioniam iii llclii'a>o lialicliir, .Noii scipiaiis Italilii. Ihcc aiilcin iliclio, Ual)lii, a'(iiii- voea osl : qiiia inlciiluiii signilical iilcin (]iiO(l iiiiillos. sic(iiic accipiliir. qtiiim di- ciliir, .Non sciiiiaris Itahlii ad racicndiim niaUim.lioc est, proptor majorcin jinlican- liiim parloin a voro jiidicio dcclinaiilom, iioii dciiol aliqiiis judicanliiini sciiiii co- iiim pcrvcisum jiidicium. UabUi qiio^iiio sifxnilical niaguos seu inagislros, sicque accipilur. quiiin dicitur, Nec in judicio ete., et esl sensus. ul iiec proplcr cos qui niajoris sunl auclorilalis in judicaiido, (luisquain eeteroruin judieantiuin a veri- lale iTcedal judicii : idco inlcr sapien- tos Juihoorum luil slalulum. iil (lui mino- ris cranl auctorilatis, priino incipercnt prorcrre sentenliain, tiilimoqnc inajorcs, ne ininores tiinerent a majoruiii sciilenlia doclinare. Quem etiam modum leiient in Universitate Parisiensi iu dcliberationibus suis, incipiendo ab illis qui iu inagisterio sunt minores.

Pauperis fjuotjuc non niisercberif: in ju- dicio. Seinper pium esl pauperibus misere- ri,sed in foro judiciali et contentioso non dobet judex pauperi misereri in deroga- lionem partis advers», neque in jactu- ram justiti£e.Ycrum(ainen,ce(eris paribus, qiiaiitum salva justilia lieri potest. dobet jiidox csse paupeiibus graliosus ot con- solalorius adspectu el verbis, ne tiinore potentiorum vel pusillanimilatc, deficiant a dciensioiieel jusla proseculioiic piopria^ causte. Hinc sanetus Job recilat de seipso: , Qnando procedebam ad portam civilatis.et iu plalea paraliaiit cadiedram mihi. auris audiens bcatifieabat me. eo quod liberas- som pauperein vociieranlem. et pupilliim cui non crat adjutor. Quumque sedercm

.\ qiiasi rox (•irciimslaiilc cxorcilii, oraiii la-

■ nc (Moiiliiiin consolalor. Sicqiio jiilii--

Ini' iii Psalmo : Jiidicalc cgcnii cl pnpilln ; /'f.niii, liiiinilcm cl panpcrcin |iisliricalc. fiiipilc '' '' |)auperciii. ot ogciiuin dc iiianii poccalDiis liborato.

.S/ neeiirreri.s liori ininiiri lui , uiil ori crranli, reilue ad eum. Per hoc Doininiis iiiniiil, (iiiod iiniis iioii dcbcl conlra aliiim ail iiiv idiam eoncilaii iiroplcr rHciii (|iiaiii in foro justilia^ liabont.nce cx rancore,sed zclo jtislitiio unusquisqiiodehol siiain pro-

15 sciiiii caiisam, .Nani animalia domcslica advorsarii sui, quio iiiveiieril quis erraii- tia,(lobo( ad advcrsarium siiiim rodiiccro : (luod est opus |)ietatis cl dileclionis. rnde et snbdilur : Si videris asinuin odientis lc jaeerc snb onere, non pertransibis, &%ino sic rolicto ; sed sublevabis cum eo : hoc ost. oiius siinul o( asinuin lovabis, cl oiius super asinuin poncs, euinque odicnli re- duces : quod e( de quolibel animali one- rato et lapso intelligi debel, si qiiis siiic perieulo possit ei suceurrere. Denique, ut

(' Habbi .Moyses ai(, frequenter Ueus |)rsece- pil JiidaMs racore iniscricordiam briilis. iit sic assuescerent sibi iiiviecm alque lioini- nibus essc misericordes : erant namqiic crudeles. Ex isto eliam trabittir. qiiod iii- tenlio legis non erat, ut Jud;ei iniinicos suos absolute odirent, videlicet quantum ad naturam seu personam ooruin. .\ain jussit ul benefaeereul eis. e( dainna eo- rum vitaren( : quod e(iain fui( inimicidae exs(inclivuin.atque amoris provoea(ivum. Iline Tliomas in prima secunda', quaeslio-

U ne 103, (esta(ur : Lex ins(i(ui(, u( quan(um ad aliqua. usus rerum esse( coinmiinis pa- trije^otiam qiiantum ad curam. Prjceeplum enim esl in Ueuteronomio : Non videbis /).u(.xxir, ovem et bovem fratris tui errantem, et '• pru'lcribis. sed reduces fratri tuo. Kt si- militer de aliis. E( hoc idem nunc jiibct. Ex quibus probatur, quod eum quem lex vocat in islo capilulo inimicum et odieii- (em. Ueuleronomium nominel fratrcm : sicquc per fra(rem et proximum, intelligit tam amieum quam inimicum.

30

ENAnBATIO IN CAP. XXllI F.XOni.

AHT. XLVI

Non declinabis in judicio pauperis : A (luam coiilra iiiiioccnliin sciilcntiam fcr-

hoc est. caiisam ])aupcris jiulicanilo. non i-c:alilcr pcccalnm non cvadcrcl.ul vidi'-

rcccdas ab oniinc juris cl ictpiilalis. acci- tur. VA isluil piohal aiicloiilalc .\u};uslini

liicndo personani divitis aut polentis, vcl in iibro dc Libcro arhitrio asscrentis : causain nimiuin piolrahcndo aiil rcfulan- Qnomodo apud divinam providcnliam a

do, qucmadmodiim dc iiiiijuis piincii)ii)us j^cccalo siiul lil)cri,(|iii |)io liis rcliiis.ijuas

/j. 1, 23. in Isaia Iiahetur : Pupillo non judicanl, et oportet contcmncrc, humana capdc polluti

causa vidujp non ingrcdilur ad eos. .Vrti- sunl ? qiiasi dicat, Ncqiiacpiam. Porro ])cr

dacitim l'u(/ics : \\.a. n\ nec proleras illud, rcs qiias oportct coiilfinni-rc. inlrlli^Mt

nec loveas. iino pro posse prohibeas, pr;p- .Vugiisliiius oninia illa, qua- homo potcst

serliin omnc pcrniciosum mcndacium. Us iinilus amitlcrc, inlcr qua> csl vita cor-

5ap. 1, II, onim quod inenlitur,occidit aiiimam.ljuod poralis. Folius crgo dchcl judcx inorlcm

eliain ad judices polissimc pcrlinet : (iiio- R siihirc, quam innoccntcm occidcrc.

ruin esl, non soluin lalsa el injusla non Circa luec dico, quod rcsponsio S. Tho-

commitlere, sed et in aliis ea punire ra- ina^ in hac matcria, vcra est atquc tenen-

tion(> sui officii. d qiiia in solio sedent da. cl anliquis ct solcnnihus docloribus

justitise. consona. Nempc, ut loco prieallegalo in-

/«.so«/t'»i.id esf innocentcm,sciIieet pium ducit Tliomas, .\d judiccm pcrtinet judi-

('\ 9Am\)\\wm.cl JKxtniii noit occides: <\\\od carc. in quanlum est puhiicus ministcr

polissime |)roliibclur judicibus, ne scilicct

tales condemnent, aut morli adjudicent.

.Itisli aiitcm. qui zclo veritalis accensi, dc-

lcndunt jusliliam.cl iinpiclati aut lalsilali

legum ac juris, ct proul puhlica fungitur auclorilalc : idco secundum lcgein aut ju- ris lcnorcm tcnctur in judicando pi'occ- dcrc. Hoc aulem cst juris. ul sccunduin

rcsistunt. frcqiicnlcr iucurrunt offensam proposita et probata sit judicans. Hinc quoriimdam cliam supcriinuin ac judiciim, C qiioquc .Mcxandcr ilc Ilalcs su|)cr tcrliiim

secundum quod dici soicl, Vcritas [)arit Scnlcntiarum lcstatur, quod in tali casu

odium. judex nonoccidit,sed lex,idcirco noii pec-

Circa hunc lociim miilla scrihil .Nicolaus cat. His coucordal (piod scrihil .Viilisiodo-

dc Lyra, qute diligcnlius disculicnda vi- rcnsis in tcrtia partc Summa» suic, diccn-

dentur. Siquidcm per insontein intelligit do: Si episcopus prsecipiat saccrdoti,quod

cuin. (jui iii vcritatc csf inuoccns. qnam- c.xcommiiuiccl aliqiicm.(]iicin saccrdos scit

vis coiivincalui' [^cr falsos tcstcs. El addit iunocciilciii.cl scitiiiiod c|)iscoi)us c.x odio

(piod jiidc.x non dchct iliiim occidere, si jubeat Iioc. an lcnctur obedire sacerdos?

innoccntiam cjiis scial sccrclc. scd dchct Dicimus (juod aiilc(iuam saccrdos cxcoin-

lcslcs diligcnlius cxaininarc. ul coium lal- miiuiccl istum. dchcl cpiscopo iiilimarc

sitas deprclicndatur. Qiiam si sic dcpic- imiocciiliiiin ciiis: cl si cpiseopus in jiro- licndcrc iicqiiil, dchct jiidiciiiin ad sii|)c- I) posilo i)ciscvci'cl , saccrdos sinc duhio

rioicm rcmitlcrc judiccm. IJiicin si liahcrc iiiiii |)0test,dicit Tliomas in secundasecun- da'. qiueslionc ()'i. qiiod in hoc casii jii- dcx iioii ])cccal.h'rcndo scnlciitiam coiitia ciiin. quia judcx non inlcrficil illiiiii. scd illi (iiii accusanl. Dcindc Lyra ici^iohal. lamcii modcstc. rcsponsioucm lianc Tlio- msP, dicendo : Si judcx (]uanlumciimi|iic siiperior, invcnirc iion ])olcsl viam lihc- landi innoccnlcm a inorlc, dchcl prius dignitatcmetofncium jndicaudi dimitlcrc.

ohcdirc lciiclur : alilcr pcrircl ohcdienlia humana in ccclesiastica hierarchia. Sa- ccrdolis namqiic uon cst cognosccre, an sciilcntia supciioris siii sif jusla, aii iion : (liiia si posset cognoseere. hoc est dijudi- carc. possct scinpcr diccre, Prius cogno- scam, an scnlcnlia lua sif jusla : sicquc pciiicl liumana hicrarchia, ct humana obc- liiciitia. Idcin diccndnm csl, si rcx prwci- l)iat i)ra']»osito vcl liclori occidcrc innoccn- lcin. Ilajc Antisiodorcnsis. Porro auctoritas

KNAIinATlO IN r.AP. XXIII KXODI. — AHT. XI. M

31

Miillli. «vn,ti,iO

.Vii^Mislini |Hii'(lii-lis iioii ilcrd^^al. Vriiim .\ i-st 1'iiiiii, (|iiiiil iii-i|iiiii|iiaiii siiil lihrri a |ii'i'i'alo apiid .Vllissiimiin. (|ni pro liis rc- liiis (iiias i'()iiti'iiiiii'i(' oporlcl, liiiiiiana ca'- (lc polliiti siinl. Scil i^liiil iii casu piopo- silo lociiin non lialid. ipiia iii casii illo non polliiiliir jiidcx ca-dc luiinrtna : idcirco ipiod pr(d)aiiduin cst , pctitiir. Vcnmila- incn si jiidcx /clo justilia^ inallcl dij^uilu- tcin alipic oriiciiiiu rcsi^iiarc. (|iiain iuiio- ccutcm daiuuarc, laiidaliilc csscl : scd si snpcrior rcsij;iutioucin noii ucc('|)tct, obc- (licuduiii csl ci. B

(Juod si prioilictis olijieialur. ipiia sc- cunduiii ca vidcliir l'ilaliis {lliiislmii siiic pcccalo damuassi' ad umiicin, ipiia taiii lunlli lcslcs, iiuo cl priiicipcs saccrdolum coulra (lliiistiim tcslaliantur : similitcr vi- dcrcutiir cxcusandi qui Chrislum et sau- clos maiiyrcsoccidcruiit cx [)r;i?ecpto siipc- rioruiu siioruiii : rcspoiiilctiir, quod Pilaliis /Ai./. is. sciens Cliristuiu cx iiividia traditum, sc- quc possc cum crucrc. uoii rciuisit judi- ciuiu cjus ad supcriori'iu..\d uliiid Tliomas rcspondet : lUinister judicis judici obedire C iiou dcbet. si cjus scuteutia iutolerabilom iucludat erroreiu : alius cxcusureutur car- nifices qui sanctos martyres occiderunt. Si auteiu uon coutiuet injustitiam mani- lcstam. uon peccut miuisler ejus seuteu- liam exsequendo : quia non spectat ad cum. siipcrioris sui discutere seiitentiam ; et luuc ipse noii occidit iunocentem, sed juilex. Ucus autem lidem martyrum taiii evideuter piobavit per sulTicieutia sigiia, quod pcrseculores et eorum ministri cxcu- satioiicm nou habucruut. Autisiodoreiisis f) quoque arririnat. quod interlectores Clui- sti ex lania opeiuiu Christi credere debu- eruut. qiiod esset u Ueo ac jiistus. Quod si dicatur,duto igitur quod iuter cos quidum luissent qui iudc uihil audissent, illi non peccasseut : respoudct hic doetor, qiiod casus sit impossibilis. quouium Christus non permisisset tales sibi iujicere manus. Prajtereapcr jiistum. Lyra iutelliirit cuiii. qui justus videtur iii oculis houiiuum. quamvis loisan sil reus mortis apud Deum,

cl talem iiiiii ijclicl judex occidcrc. .\d (piod dieo. ipiod (piainvis noii debcal illuin oc- eidcre. priclcrmisso ordinc jiiris. tamcil sl iio\il Miirii' iiiipiclatem ipsiiis, iiiitcst so cx illa jiivarc notitia ad procurandiiiii ordi- iiate mortcni ipsiiis |icr p(i'nas. prirscrliin si illc iiiiipius advcrsctiir bono cominiini. .\llcgiit ctiiini Lyiii Uabbi Salomonein. di- cciitcm : Si is (jiii jiistiis piilaliir. scd reus esl, exit dc domo jiidicii, laiKpiam inno- eeiis a (•riiniue sibi imposilo. el appariiit uliquis qui velit eiim probiire reuni. iion est audiendus adversus illum; nam quam- \is iile cvadal liomiiiiim maiiiis. laiiicn in Dei maiiii periiiinicl piiiiicinlus. Cirea hoc dieo. ipiod iii iuiiiisinoili easii. si evasio rei lalis. sil boiio rcipiiliiieii' peiiciilosii, et jiidcx proiiabiliter uut certitudiuulitcr sciat quod dignus sit morle, debet audire occurrcutciu iicciisalorcm : ucc vaiet ratio ad opposilum assiguala, quia eudem ru- tionequilibet reus esset di!nittendus,qno- niam quantiimcumqiie homiiiiim maiiiis evadat, taiucn l)iuuipotciitis ncquit eva- dere manum.

itaque insoiiteiu ct .jiistum nou occides, uec permiltcs occidi, si coiiveiiieutcr po- lciis impedire : guta aversor impiiim, hoc cst, iinpii^ jiidicantem abominor.

AVe <u-ci})ies mtiiwra, /jiui' excaxant etiam prudentes, et subverlunt verba ju- storum. Per istud non prohibentur uni- versalitcr datio atque accci)ti() miiiieriim, quiiiii dicat Salvator : Date, el dabitur vo- /.«.«,38. bis. L^t Paulus in suisepistolis uiuuera sibi u suis discipulis missa rutetur. Salomon quoque in l'ioverbiis tcstulur: .Munus abs- />top. «1. conditum e.xstinguil iras,ct donum in sinu '*• iudiguatioucm maximam. Scd judicibiis istu dieuiitur. uc al) haiientibus euusas, accipiaut munera ad hoc datu, seu ea in- teulione, ut perverlant judicium, quod es- set mortalc peccatum : sicque verbum hoc est pra>cepluin. Si autein judici pitebeau- tur munera, absque aliqua pactione, tam explicila qiiam implicita. uec ipse accipiiit ea iulciitioue perversa, adliuc non tutuin est quod accipil ea, propter causam in iil-

32

ENARRATIO IN CAP. XXIII F.XODI.

ART. XLVl

lera tactam : non tanicn videliii' cssc nior- lalc pcccaluin : sicqiic vcriiuni istud cxstal coiisiliuin. Kt sieul islinl proiiii)clur seu (lissuadclur judicilius, ila cl lcslil)us: (juo- niain inuncra cxcircaiit prud^-nles, id csl, ad nienlisexctecalioncin inducunl cos,qui anlc prudcnles fucrunl. Siiiuidcni cx inii- ncruin acccpliouc inciinalur aiicclus ad inordinalum amorcin. tain danlis quam muncris. cl cmollitui' conlra rif,'orcin ju- slitije, cl invitc oifcndil douanlcm, assuc- scilque plura appelcre inunera, alquc eo- rum ainorc judicarc pcrvcrsc. Sic (juoquc inuncra subvcrlunl vcrl)a corum qui aiilc jusli fiicruiil. qiii amorc munerum cor- ruin|)unlur, ita quod contra vcrilalcm cl justiliam judicant, cl lovcnl causas inju- /».!,«. stas. Hinc in Isaia habctur : Principcs tui infidclcs.omncs dilifnint niuncra. sequun- lur rctriljulionem. Ixontra, justus judcx xneg.M. sanclus Samuci primo Ucgum ait : Si de '■ manu cujusquam mtiniis acccpi. I)c quo

cl Ecclesiaslicus asscril : Pcciinias cl us- que ad calccamcnta ab omni cai'nc non acccpil, cl non acciisavit illum liomo. Sic et Paulus conlcslalur : Argcnlum ct au- rum aul vcslcm nnllius concupivi. H»c documcnla ct cxcmpla, sunt judicibus lc- stibusquc pcnsanda ac imilanda.

Quidaiii cxponit liicc sic : \ou accipics muncra cliam pro vcro judicio, quoniam judcx non dcbcl jusliliam vcndcrc. Si enim judex csl infcrior, debct essc contcntns slipendiis sibi datis a supcriore. Si vcro sit superior, scilicct princcps terrae, debet cssc conlenlus suis rcdditilnis, (jui sunl stipcndia sibi concessa a communitalc pro observatione jusliliae.De hoc loquilurTlio- mas iu sccunda sccund;c, qujcslionc 71 : Sccundum Auj;iistiiinm, judcx noii dcbcl vendcre justum judiciiim, nec tcslis tesli- inonium vcrum. .\dvocatus lamcii |)otcsl vcndcrc palrocinium suuin. .\am iiuamvis scientia juris sit bonnin spiriluale, alta- mcn nsus cjiis fil opcrc cor|K)rali. .ludcx aulcin cl lcslcs sunt pcrsonu' ulri(nic parli communes : idcirco judicibus sunt de pu- blico stipendia lalioris slatula : leslcs au-

Eccl X1.VI, ii

Acl.xx.ii.

A lcm acci[)iuiil slipendium sui laboris, non prclium allcslala? verilalis.

Poslremo verbuni islud.Ne accipias inu- iicra. scciindiiin (ilossam. sumfndum cst dc triplici inuncrc utpolc muncrc inanus, inunerc lingua', et inuncrc obscquii, juxta illud in Isaia : JTuiVxctilil maiuis suas ab omni inuncrc. Oui vcro pro miiiicribus pcrvertunt judicium,aul leslimonium pro- fcnint falstim, scquiinlur Jiidam prodilo- rcin, ncgolialorcm miM-rrimum, (jiii (^liii- stum pro Iriginla denariis vendidil.

B PciV(ir!uii titjolc.stiix noi) cris contra jn- sliliam, cadcin ralione qua nec advciuc, vidu», aul pupillo, ut in praecedentis ar- ticuli ct capiluli cxpositione dcductum csl. Si aulcm referalur islud ad judices, sensus est, quod judex non dcbel permit- lcre. ul percgrini injiislc rclardcnlur a suo ilincre, vel quod cis fial injuiia,aul quod carius ipsis vendatur. Et si habuerinl cau- sain proplcr injnriam cis faclam. debcl judcx causam coruiii quanliim polcsl cc- lcriter expcdire, ne eis in lerra alicna su-

C pcr affliclioncm addalur affliclio. Sicitis eniin advciiariim aniina-s, lioc esl pcrcgri- norum disposilioncm inlerionnn, quia fa- cililer conlrislanlur,(/«/<7 et ipsi pcrci/rini faistia in tcrra .Egi/pti : ideo expcrienlia vcslra docerc vos polcst. Girca hac scribit quidam : Percgrinus hic dicitiir, Iransicns pcr tcrram alienam. (Juod vidclur non suf- ficicnlcr prolaltim. Qtuim eniin dixisset, Pcrcgrino inolcslus non cris, pro causa adjecit, Scitis enim advenarum aniinas. Qiio constiil, (jtiod ])crcgrinus nunc appcl-

D latur, non soluiii qui pcr alicnam graditur lcrram, scd item qui in aliena lerra ino- laliir, i)i';cscilim (juia stibjtingiliir, Qiiia el ipsi jicrcgrini fuislis iii lcrra .Egypli : in qua certum est eos, quibus ista locutus csl .Moyscs, diu in .Egyplo mansissc.

Sc.r aiiiiis .sciiiiiia/ii.t lcrraiii tiiain pro- |)iia maiiti, sivc pcr iillntim, ct congre- f/ahia frai/cs cjas lcmporc incssis in hor- rca. Aniio aiitcin scjjtimo ilimillcs cam, el rcijuiescere facies, ul comcdanl pauperes populi liii, cl quidquid reliquum fucril,

U. xixiii, 13.

ilaUh. XXVI, 15.

!

KNAnnAHii in (ai'. xxim r.xoni. — aiit. m.vi

33

comcilcnt bestiw aijri. llti fnrirs in vimut A Si:r (lirliiis o/M'nil>rris,sr/i/i,iiii ilir rrssii-

rt iii olivrto tiio. Bcatiis Aiifjiistimis ciiva l>is. Isliid pia-ccpliiiii prii' (■clciis rmpicn-

liav (piicril. (|iii(l paiii»i-rcs Jiidairi p(i|)iili lcr rci)cliliir: (••ijiis .scnsiis, rcpclilioni^cpic

(■()nic(ici)aiil c.\ ri'ii^'iliiis lcriic (iiliiiiiiiii

scpliino aniio, si lcrra ipsa aiiiio scpliiiio

luiii scniiiiahaliir, (|iiia dc lcrra noii sciiii-

nala nil polcral accipi, iii tpia sc;;cl(-s nasci

iion polcranl. Iliiic .\ii;,'iistinus scnsil,(]iiod

tcrra cliaiii scpliino aiino scininahatni', scd

(]iia> iiascclianlnr, non colli^^chantiir a do-

iniiiis ipsoi'uin agrornin. iino iiaiiiicriliiis

colliL'cnda el cdcnda diinillchanlur. Idco

ralid, 111 c.viiosiljonc capiliili vic(^siiiii, alihi (liKKpic liiiic iiidc ])ra'liabiti snnt. Tamcn (luod dicilur liic, iit rrijuirsrnt lios rt nsi- iiiis tiius, ut rrfrif/rrrtiir filiii.f ancHla> tiia'ct ailvcna : non ost princijjalis causa liujus pra>ccpti, cclcbralioiiis(iiic sabhali, sod sccnndaria, acccssoria cl aiincxa.

(JiHiiiii i/iur tli.ri voljis, custoilitc in nio inoiia ot crfoclu, quia non sulTicit nnnin

(liclnin csl, Sepliino anno dimiltes oam, B sino alio cuslodirc tcinijoic opporlnno. Et

/>rr iio/iiiiin c.rlcnioruin dcoruiii, id cst per lalsos deos scu idola, non Jural>itis, ticijuc audielur ex ore vestro talc juramonlum scii vcrhnin, pcr quod dircclc indiicalis aiios ad juianilmn pcr cxlcros dcos.Jurare namquc csl iniailibilem verilatem omnia intiicnlcin. vidcliccl Ueuin, in lcstcm as- snincrc. Idco ]jcr lalsos deos jurarc, est ois adscriberc et revercntiam cxliibere, (jiia' Dco vero debcntnr. Imo siciil jiirarc inaniler cst conlra pra-ccplnin divinuin.

id csl qiKC nasciinlur in ca, cl rciinicsccrc lacics quantuin ad lioc, quod niliil dcpo- nas aut tollas de ca. liunc sensum scqui- liir lilossa, (jna' dicil snpcr illiid. Scpliino anno dimillcs cam, id csl, scininahis, scd non colligcs. Porro Hebrtvi ac Joscphus (licunt, ()uod scplimo anno,qiii fuit annns rcqnictionis, non licuit scminarc, ct qiiod ca qua? spontc nascchautur, dimittcbantur panpcrihus, alquc qiiod iliis siipcrruit, di- millcbatur hcstiis cainpi. Ilis conscnlil

.Magister in hisloriis, dicoiis : Si quid in C ila ordinalc jurare cadil suh prajcepto,

i-5.

sc])limo anno cx praMcritis frugibus snc- crcvcrit, comcdciil iiaupcrcs popiili, etc. in.xw, His favere videtni' illuil Lcvilici : Quando ingrcssi fucritis lcirain qnam cgo dabo vohis. sahbalizclnr sabhalum Doinino.Scx annis scrcs agruin tunm, el sex annis pu- labis vincam tuam : seplimo anno sabba- tnin crit lcrra' Domino. .Xgriiin non scros, ol vineam non putahis; quie spontc gignil linmus, non mctes. Huic quoquc scnsui consenlit.\ndreas..\ngustinns vero ct euin

ci aclus csl latria) : idco soli Deo vcro cst impcndcndus, ita ul pcr cum ad ojus rovcrentiam fiat. Qualitcr aulcm liccal ah idololalris suinere juramcnliim pcr lalsos dcos cl idola, docel .\ngusliniis ad 1'ubli- colam scribens, et Tliomas in secunda sc- cuniU-cqiK-cslione 1)8. plonius hoc iwponit. Sic cquidcin liccl boc, sicut liccl ab usu- rariis pecuniam sub usura accipere. Nam nnus polcst inalo allerius uti in boiuiin, quemadinodum eliam Dcus ox inalis lio-

sequcntes, cxponunl sic : Scplimo anno D iniiuim clicit mulla bona : sed non licet

non scres, viddicet tihi. Similitcr facies in vinca et oliveto, ut scilicct scptimoan- no non putentur ncque colantur, ncc fru- clus corum domino vineie ct olivoti ap- propricnlur, sed pauperibus dimittantur aul commuuiccnlur. Pcr bcslias veroagri, tam domcslica qnain silvcslria hrula in- telliguntur. Refcrt Josephus, quod quando Jiuhci istud sorvabanl, trugcs sexli anni abundahant lam copioso, quod sulficicbant pro sustentatione anni septimi et octavi.

T. 2.

idololatras ad tale inducere juramentum. Trit/u.s vicibus per singulos annos milii festa celcbrabitis, id est, quolibet anno ce- lebriter agetis tres solennilatcs notabiles, unamquainque tempore suo, ad majcstatis mca? gloriam ot honorem. Dc quarum so- lennitatum prima suhjungitur : Solenni- tateni Asyiiiorum custodias, id est, pra;- cipio tibi ut omni anno servelis feslum paschale, in quo azymis panibus vesci debetis. Unde subjungitur : Septem diebus

34

ESARRATIO IN CAP. XXIIl EXOUl.

AHT. XLVI

cotnedes azynia, sicut prcecepi tibi, fcw- A quaiilum ad temporis decursuin,secun(hiin

jjore mensis novoruin, vidclicot in .\priii. seu (ut alii dicunl) in .Martio, proul in cx- positione capituli duodecimi esl tracta-

' eyressiis tum : ijiMiido ef/rcssi estis' de .-Egiipto : dc qua cxiorunl quintodccimo dic mcnsis il-

Exod.wu. lius qui vocatur mensis novorum : quia *■ (ut ait (ilossa) tunc coiligebanl mcsscs. ct

cas iiini lorrcnlcs ac maiiiiius conlrican- tcs.offcrcbanl dc fruclilius novisprimilias Domino ; de quibus parum imponebalur sacrificio. reliquum cral saccrdotis : (juo

iinaiii oi>inionciii.qiiamvis.\prilis scu Mar- liiis prinuis sil qiniad fcsla : sicquc fcsti- vilas veniens in Scptembri. fuit in exitu anni, id est statim scu primo mcnsc posl fincin ct cxiluni aniii pra'ccdcnlis. l'er hanc autcm solcnnilalem, intcllifri polcst festum Sccnopcgia'. id cst Tabcrnaculo- rum.quod duravil scptcin dicbus. el qiiiii- lodccimo dic Scplcmbris inccpit, in com- meinoralioneni bcncficii Dei. quo eos pcr aridam ac slerilem terram descrti dediixit

faclo. unicui(]uc licuit inctcre. Hinc alii H ad lcrrain laclc ct mdh^ manaiitcm. Idcir

dicunt. quod vocatur mensis novorum, quia in craslino quinltedccima} diei fiebal oblatio de novis fructibus primo malii- rcscentibus, ut si quis in aj;ro aut horlo suo conspiceret spicas aut ficus mature- sccntes, dcbuil cas cDlliircrc. aUiiic in fc- sto paschali ad tcmplum dcfcric. Hinc sc- quitur : Non apparebis in conspectu meo iHicnxs. id csl. in tcmplo seii labcrnacnlo aut sacrificii loco non piicseiilabis lc ahs- que debita oblatione opportuno temporo facicnda. Spirilualilor vcro iiiillibi coram C tcbil. cl Thoinas iii |triiiia sccunda\ quic-

co in fcslo hoc alluleriinl ac habucrunt virides ramos. seu lignum densarum fron- diiiin, spalulasqiic palniarum. cl salices dc torrciitc, frucluin quoquc pulchcrriina; arboris.ut infra maijis describilur. Etquia in tcmporo liujus festi oraiil friicliis tcr- ra; collccli atque rcposili, subjungitur : quando congregaveris omnes frugcs tuas de agro.

Veruinlamcn in veteri lcgc oraiil idiiros solcnnitates, quam ista> tres, ut infra pa-

Dei priEsonlia apparcie dobcinus, cordc a virtutibus bonisque actibus vacuo : sacri- ficiuniquo laiidis. orationem dovolam. de- bilam subjcclionem ac sorviluleiii Dco ubi- que offerre nos congruit.

Et solennilatem mciisis primitivoruin operis tui,\A est, celcbritalcni 1'cntecosles cxplebis, quce fiebat quinquagosimo die posl Pasclia : appeilatnrque solennitas Pri- milivorum. quia in mciisc quo vciiil, pula

slioiic IU:2. piilchro dcclaral, ac suis locis dicclur: sed de his tribus,quasi pracipuis, iiiodo fit montio. Ouid aiitoin per fcslum pascliale spiiihialiler designotur. in expo- sitione capituli duodecimi dictum est. Per solcnnitatcm vero Pentecosles. prfcfigura- tiis csl desccnsus Spirilns Sancti in .XposUv los, alque in piimilivam KcclesiamChristi. Per fcslum domuni Tabornaculorum, pere- grinalio clcclorum in sicculo islo. Tcr in anno apparebit omnc masculinum

in Junio, secundum (llossam, offcrebant

pancs Domino de frugibus illius lomporis D linnn rorarn Dominn Dco tuo : id est. in

tuiic nialuris, qui dicobanlur panos priini- tribus pr;cfalis solcnnitatibus, scil'cot in ' «eminn- liarum ; ijuwvumque sereris' iv agro, id Pascha, Pontocostcel Sccnopogia, universi '^'*' csl, solcnnilatem istam Primitivorum seu inaros Israclilici seminis venicnl ad lociim

primorum, pra>cipuorunive frucluuni,gra-

noruni scii scminiini, quiBcunKiuc in tuis

seminaveris agris, Deinde de observatione lertiaj solenni-

tatis adjicitur : So/ennitdlein (/uoi/ue iii

c.iitu anni, id est feslum quod venil iii

Scplembri, qui est seplimus mensis apiid

nos, scd priinus mensis anni apud llcbra^os,

ciillus divini, seu templi vel tabcrnaculi, ut ibi repi\Tsontenl sc Dco, ct ojus scrvos se cssc recognoscant.ncc obliviscanlur bc- ncficiorum ipsius. neque ad idololalriam |iaiilalim iabaiiliir. i'olissiniuiii aiiloiii a|)- parcrc toiicbanlur in fcsto I*asclKc. Cuin liabilanlibus vero multuin remote a loco eleclo scu tcmplo (qui locus fuit Jcrusa-

KNAHHMHi IN I AP. XXIll KXODI. — AI\T. XI. \|

3S

lcin. li'iii|ilii ilti ('i)ii>li'iii'l(i| ilispcnsalmdii', i|iiaiiliiiii <i<l upparniiliiin ilii iii Priilcciislr cl Sccii(i|icj,'ia. Scil (iiiaic iiuii liiil pia-cc- plillii Ikic idciii (lc rciniiiis '. I(cs|iiiiiilcliii', (|ii(>niain rcininas decct ma^is (lonii iiiano- ic, (jiiicsccrc cl lalcrc, i|iiaiii iiiiilliiiii dis- ciiri'ci'c. Ilcin, (pioiiiain niasciiliiiiis m'\iis principalior csl, rcfiiUiuc iominas : idco viris in Dci cnilii niaiicnliliiis, iioii riiil ^'laiidc pcricniniii dc idoioialiia iiiiilic- riim. intcrdnm tamcn icmiiKc comilaiian- liir viros e.\ devolionc, scd ibaiil scorsiim,

/.»c. II. II. iil dici solcl siipcr iliiid iii Liica : Ibaiil parcnlcs cjns pcr omiics annos in Jcriisa- lcin in die solcnni Paschw,

Xoi) imiHolnfiis siiper ferinc.iitn. id csl, paiic IVrmcntalo e.xsistente in domo Ina, non ollcics sdiii/iiiuem vietiiiiw tiur : id est, agnum paschalem tunc non oecides, ipii liiil priccipiiiim sacririciiim lci,'is. Ilic ilaquc agiiiis iion polcrat immolari, iiisi

Exoii.xii. prius fuissct omne fermenlum a domo im- molanlis rcmoliim. iiucmadiiiiidiiiii iii e.\- posilionc capiluli diiodci.iiiii habiliim cst diffuse. Per quod spiritualiler designatiii'. qiiod opcra viitiiosa dcbcinus Deo offcrrc, imo ct nos ipsos ci saciiiicaic iii piiiitalc sine admixlione maiili;c ahjiic neiiuitiic. yoii reiiiaiiebii lu/ejja xttleiuiltdtis nwir us- fjiie mane, id cst, adcps animaiiuin qiia? inihi in solennitatibus offeruntur, non re- servabitiir usiiiic ad diein s(>qucnl(^iii. Fo- tcral aulcin crcmari circa iioclcm. aiit iii nocte super altare. Per quod designalur, qiiod dcvotionis pinguedo scu spiritiiaiis inleiiigcnlia, sil virtulum opcriiiiis pio- tinus conjungenda, et non separanda ab eis. Priinitias friKjuni terra' tiuv deferes iii domiini Doinini Dei tni, id est, in tem- plo offcrcs Deo ad rccognoscendum quod omnia sint ab eo. Islud pra^cepliim pr;e- iialiituin est. Per quod significalur, (piod ct prrecipua bona. operumque bonorum exordia. Ueo et gratiae ejus sint adscri- benda ; et rursus, quod extra catiioiicam Ecclcsiam non sit saerificiorum spiritua- lium locus, quia non placct quis Deo. nisi in ecclesiastica permaucal unilalc. .Male-

.\ rialis i|iiiii|iic ccclcsia pra-eipuus locus est, iii (|iiii Dio csl scrviciidiim.

.\itii riiijiii's liieduin i ii liirle iniitris siiie,

(uMilra lioc sic argui polesl : .\on noect aniinali occiso, qualitcr carncs cjus co- (|iiaiiliir. inanilcr crgo isliid |ii'a>cipilur. .\ii lioi' riiomas in prima sccuiida', i|iia'- slioiic 102. rcspondcl : (Jiiamvis lia>diis occisiis noii scnlial, (|ualilcr carncs cjiis co(|iiaiiliii'. laincii iii aniino dccoqiiciilis ad crud(>iilalciii qiiamdam pciliiicrc vidc- Itir. si lac malris sua> qiiod ci datuin fiiit

I! pro siia susleiilatioiic, adiiilicaliir ad con- sum|)lioncm carnis sua>. Vci dici potesl, quod Domiiuis islud prohibuil popuiosuo, iic assimilarelur idoloialris, qui iii solen- nitalibiis suis cariies hoedi ila coqucbant ad immolandum sive ad comcdcndiim. Porro .\ugiislinus circa ha;c multa scribit, intcndcus qiiod ad lilleram noii liabcal convcnienliam iioc pra'Ccplum.ldco rcfcrl ad Christum. qui propter simililudinem /<u»i.viu.3. carnis p(>ccati. vocalur iiu'diis : sic(|iic per verba hicc piopliclabatur. quod Chrislus

C, iioii fuit ab Herode interficiendus in lacte inalris siia». id esl in siia iniaiilia; vci fiiit l)ia'cci)lum, ue a Juda^is occidcrctur in iacte matris suse, id esl iu dic quo fiiit coiu't>pliis. Quod tamcn Juda>i Iransgrcssi suiit. ([uia eodem die fuit crucifixus, quo el conceptus. Porro dies conceptionis vo- caliir iac malris. quia exlunc in matre paratur matcria iaclis. Spiriluaiitcr hoe- dus, id est peccator, non est coquendus in lacte matris, id est, blandiliis non est fovcndus. sed acritcr casligaiidus, si fucrit

D immansivus.

Josephus demuin exponit sic : Non co- ques, elc, id est, non comedes hcedum infra octavum diem, quia adiiuc parum differt a lacte ob teneritudinein suam. Kab- bi .Moyses vero ratioual)ilitcr asserit, quod per istud preeceptum et consimiiia, Icx in- tcndit Judseos ad pietatem aliiccre : idcir- co ad bruta prsecepit eos pios exsistere, ut circa homines benigniores exsislerenl ; crant cnim crudeles. Deniqiic Andreas ait, istud pra^ceptum, de aliorum quoque

36

ENARRATIO IN CAP. XXIII EXODI.

ART. XI.VI

aiiimaliiim,qu8e lacte nutriuntur,carnibus esse intelligcndum : non auteni de carni- bus avium, quoniam non alunlur lacle, sed de maleria ovi. Sicque quod prohibe- lur de lacli' matiis. inlellittendum esset de communi iacle. Iluie dicto Aiidrea^ concor- dat quod Magister in historiis dicit : He- l)r£pus habet, Non coques separatum in lacte malris suse. Et est sensus. Non co- ques separatum a carne parenlum, id est, quod per carnalem {rcnerationem conce- plum ct iiatiim est. non comedes coctuin cum lacle, vel cum aliquo lacteo, utpote caseo aut bulyro. Qnod dictum est propter aves, quie non de carne, sed de ovis edu- cuntur, quas in lacte coclas vel cum lactc edunl Hebra?i. Nec ideo de lacle matris proliibitum dicunl, quod in alio laele eas liceat coquere : sed quia lac illud i^aralius possel inveniri cum animali, propter hoc prohibuil de omni lacte.Postremo quidam intelliguul istud dictum esse <le his quae Domino oflerunlur, quasi dicatur : .Non olTeras ha?dum vel agnum infra octavum diem, quoniam nonduni comestibilis ex- stat, paiuiuque differt a lacle matris.

Gonsequenter post legis expressionem iioilalur Dominus populiiin ad ejus obser- vationem per divina proiuissa, et iii per- sona Moysis alloquitur populum,quatenus Moyscs verba illa sic repetat plebi : Ecce cgo miltam angelum mcum qui pnvcedat te, et cuslodiat in via, et introducat in locum (juem pra-paravi tibi : videlicet in terram promissionis, quam vobis dare dis- posui. Polest autem liic passus dupliciter cxplaiiari. Primo. per angelum inlelligen- do i[)sum Josue niiiiislniiii .Moysis, qui

jotMi.i-6. Moyse defunclo faclus est dux populi, in- trodnxilqiie euin in terram promissani. tjui Josiic angelus aiiiieliatur ratioiic offi- cii, quoniam a Deo missus est filiis Israel ad aiinuiitiandum eis Dei eloqnia et pi<T- eepla ; qui el instar angeloruin Deo in omnibus obedivit, ut in Josue libro legi-

/iirf.xi.i.,. tiir : Non pr»teriil de iiuiversis mandatis ne niiuin quidem vcrbuin, qiiod Domiiius jusserat Moysi. Obseroa eum, cl audi vo-

Jotue VII, 25.

Hahac.x».

A cem ejm, id est, tu, popule Israel, attende el sequere ipsum Josue, et ei oblempera ; nec contemnendum putc.<;, quia non fuit de tribu Ruben primogeniti Jacob, nec de tribu Juda, sed fuit minisler Moysis: guia iiun diinittct quum peccaccris. Hoc paluit in Achan, quem pro suo scelere lapidari prrecepit. et omnia ejus combussit, ut le- gilur in libro Josue. Et eal nomen meum in il/o. Per nomen Dei, in Scripluris in- telligilur ipsemel Deus, juxla illud : Sil Pt.cxu.i iioiiieii Domini beiiedictum.llst itaquesen-

B sus : Kgo ipse iii ipso sum sicut in meo vicario, et sicut dominus el rex est in stio priBcone ac nuntio. Iterum, quoniam Josue interpretatiir salvator, el dictus cst Jesus : quod nomen competit proprie ac iiaturaliter Deo, de quo scriplum est : Ex- sultabo in Deo Jesu meo. Oui et in Osee proteslalur : Salvalor non est praeler me. Uticxm.i. Ilinc nomen Dei fuit in Josue. Quod si audieris vocem ejUJi, et, pro id esl. feceris omnia qu^ loquor ei, id esl. quaj tibi per eum ac Moysen jubeo ; inimicus ero ini-

C miris /(//,«. videlicet Chanaiueis.ceterisque adversariis tuis injustis, <•/ a//ligam a//li- gentes te, id est eos qui tibi resislere prsB- sumpserint. Hanc expositionem sequuntur (ilossa ac Kabanus, piuresqne alii.

Secundo exponuntur ista de angelo, qui per columnani iiiibis et ignis filios Israel anteccssil. viaiii moiistravit, protexit, qui perMoysen loiiiicl)atur ad popuInm.Et fuit iiomcii Dei in angelo illo. jiixta scnsuin pia'lactum. indiixilipic filios Israd iii tcr- ram promissionis, juxta illud Judicum :

I) .\sceiidit angclus Domini ile tialgalis ad 7i../ic.ii, i. loeiim Flcnliuiii. ct ait : Ediixi vos de .Egy- pto.et introduxi vos in terram.proqua ju- ravi patribus vestris. Et non dimiltet quum pcccaveris : quia conformatiis csl divina? jiislilia>, nec ab ea unquam exoibitabil, ac jiixla Dei imperium exercebit ultionem in tiansgressorcs. Nnnlius qiiO(|iic iion ha- i)i'l (limitlcrc injiiiiam domini siii, nisi iii (|uaiitiim sibi a doiuino suo commitlilur. Isla cxpositio litlcralior esse videtur, quo- iiiaiii .Movses audiciido Ihec vcrba a Do-

KNAIinATIO IN C.AI'. XXIII KXODI.

AIIT. XI. VI

37

inino, inlclli'\il srnsnni i'(inini, cl laiiicii iion inlcllcxil ca dici dc Josiic : iiiio nd- liiic pnlavit sc iiilroiliictiirnin lilios Isracl iii lcrraiii proinissionis, (pionsipic ipiiini pcccassol ad aipias Coiilradictionis, aiidi- vil opposiltiin.

/'rirrrtlc/i/iu' (c iuh/c/ks niciis, cl inlro- ducel le ad Amorrha-um, ct Ile/hwum, el Phcrciiriim, ChatiamviniKjiic c/ /lcnriim, c/ Jcl>usa'um, ijiios cgo coiilcrani. Noii m/- orabis deos eoriim, culluni lati'iu> cxlii- hciido falsis diis ant idolis, iicijuc co/cs cos pcr orationcs ct sacriricia; non facics ojwra coriim, vidclicct Cliaiianironiin seu (lcoriim ipsoriiiu, id (>st opcra placita diis liiijiisniodi, scil ilcs/riics cos, cl coiifriiiijcs s/atuas eoriim. Servietisque Domino Deo rcs/ro, ci soli cultuni latrifc jniritcr cxhi- licndo : qui licct sit oinninin Dciis jurc crcationis ef gubernationis, est famen spe- cialiter vestcr Deus per modum Irequen- tcr exprcssuni: iil i>cncdicam pani/)iis luis et aquis, id cst sustentaculis vita> tua-, seu cscis ct polihus. qiuT per panem et aquam coinmunilcr dcsijjnantnr, c/ aufcram in- firmi/a/em de mcdio /ui, id cst, corpora- lem sanitatcm tibi pra^stabo. Non crit in- fccunda nec steri/is tcrra tiia, vcl ut alii liahciit, /■« /e)-rn,\A esl.rccnndilatcm tcrr.T nascenlium ct hominum ac jumcntorum conferam tibi. 2^unicruni dicrum tuorum imjj/e/fo, id est, vitam diuturnam tibi con- cedam.

Porro(ut factum cst saepe)ista non sunt inlclli.ticnda, tpiasi h;pc leniporalia hoiia promissa, sint principale atquc suiricicns meritum servitufis ac obedientiff Deo ex- hii)it;e : scd nidi popnlo ita loentiis cst Uoniiiuis, qnatcnus pcr tcin[)oraiia ad spi- ritualium ac divinorum allicerentnr amo- rcm.cf ad Dci ohscquiuni.Idcirco [icr lcni- poralia ista, intelligenda sunt spirilnalia bona infia tangenda.Nec intelligenda sunf pra^indiicta, quasi justis viris ac feminis Israelilicis nunquam accidcrint dcfcctus cibi cf potus, infirmitas corporis, stcrilitas terrT. infccnndilas ventris. brcvilas viUv : constat cnim oppositum in David, Llia,

.\ Jcrciiiia, Ma('lialia'is, iiiiillis^pic aliis, de (|iiibiis cl Mlias eoiKincslns esl Domino : l'i'(ipli('tas Inos occidcrnnl : scd (piia com- ni lUg. ninnilcr |ira-fata> lciiiporalcs prospcrilates ""•"'• dabantiir ciiltoribus Dci. qiiamvis inter- dnni cx spceiali caiisa, divina providcntia alitcr ordinavit.

Tcrrorem ineum mittam in pra'cursum tiiiiiii : id est, pcr niii'abilia (pi;i' faclni'ns snin, incutiain gr^indcin forinidinctn cordi- biis Clianaua-ortini, il;i (pioil cx liio ;i(lvcii- In prostcrncntttr litnorc, jiixla illndJosnc:

B Irrttil in nos tcrror vcstcr, cl ('langncrnnt jotM».9. oinncs habitaforcs torrae ; et occidam om- iiciii jiojiuliiiii iid rjiiciii ini/rcdicris, id est qiiosdam.imo et valdc nuillos dc omnibns populis ChananfPorum.Verumfamon miilfi eornm manserunt superstites.propter catt- sas diversas, quff" in expositionc librorniii Josue ac Judicum sunt fangendae. Cun- c/orumrjue inimicorum /uorum coram /e /erga ver/am, emittens crahrones prius, rjui fugabunt Hevceum et Chananrvum et Ilc/hrriim an/crjnam inirocas. Septuaginfa

C transtulerunt, Emittam vcspam ante tc. Unde in libro Sapicnticp h^gitur : Misisti Sap.xn.t. antccessores excrcitus ttti vcspas. Crabro atitem est musca de putrefaclo cadavere nasecns. Istud ergo qnidatn ad litlcram la- ctum dicunt. ita quod multitudo taliuiu muscarum ac vermium sic moiostaverunt pr;ri'atas genles. videlicet multos cx eis, quod fugerunt a ferra sua antc Juda>orutn ingressum. Alii por crabronos intelligunt timorcs ct anxictalcs, qu.T instar crahro- nuin pungchant ct affligehant gentes pra^-

D dicfas, ita quod multi ex eis fugerunt.

2\on cjicinm eos a facic lua anno uno. Unde in Josuo libro scriptum esf : Multo jomexi.i». temporc pugnavit Josue contra reges isfos. Nc lcrra in soli/iidiiicm rcdir/n/iir. Otio constat. quod terra filiis Israel promissa, fuit valde magna et lata, ita quod non obstantc quod filiorum Israel erant plus- qtiain sexccnta tuillia virorum. tcrra illa fuissct pro magna parte in soliludincm rcdacta. nisi filii Israel fuissent plns nuil- tiplicati ad replendum eamdem interim

38

ENABRATIO l.N CAP. XXllI EXODI. — ART. XLVI

qnod adversarii ejicicbantur ( x ••a. Et cre- scant contra te besfia', id est, fi-r.T indoini- ta» imiltiplicontur in oa.quae fianl nociva'. Idco snbditur : Pauhitim crpeUani eos dc conspectu tuo, donec augearis nunicro ac rohoTC. et possidcas terram.yvc ista intcl- ligcnda sunt quasi Ucus non potucril hc- stiaiuin illariiin miilliplicalioncm ac ra- bicin impcdirc. scd ijuia non vull scmpcr omnia supcrnaturalilcr opcrari, nc videa- lur non approbalor naturalis cursus ac or- dinis rcruin.

Ponam autcm terminos tuos, id est fines totius lcrra> tibi promissa», a mnri Ruhro ab oricntc, usque ad mare Pala'stinorum ab occidente : quod mare dicitur nunc Tvrrhcnum ac .Mcdilcrrancum : et a deser- to -Egypti cx partc auslrali. ustjue ad flu- vium Euphraten a parte aquilonari. Quae tola rcgio quandoqiic vocaliir .Iiuhca. Di- ciiiilquc aliqiii. (juod lilii Isracl nunquam oblinucrunt totam hanc terram, quia sub pr.ehabila condilionc fiiit cis promissa. Alii dicunt. qiiod eiica lincm rcgni l)a- vid, et temporc Salomonis. totam aut pe- nc totam sortiti sint. Quia tradam in ma- 7ubus veslris habitatores terrw, et ejiciam eos de conspectu vestro. Non inibis cum eis fadus, id est. pactum seu amioitiam non contrahas cuin Chanana^is ac ccteris gcntibus illis, quamdiu in sua manserint inridclitalc. nec cum diis corum, proinit- tcndo aut concordando quod vclilis eis luiic. I, sorviro, sicul in libro Judiciim quidain fe-

passim. pisse lcguntur. 'Son hatiitent in lerra tiin, hoc est. non permittas eos tibi cohabitarc, ne forte peccare te faciant in me, si ser- vieris diis eorum : quod tihi certe erit in scnndalum. Periculosa namquc est vitio- sorum socictas. pra>scrlim impcrfcclis ac pronis ad vitia. Kt quoniam filii Isracl isla non fecerunt. sed concordiam inierunl ciim (Ihiinana^is. pcrmillcnlos cos scciim subtiibiito inorari. junxciunl cumeiscon- nubia. atqiie in idololalriam corrucrunl.

Sen-iusspi- Pra'tcrca. dc spiriliiali scnsii hiijiis ca- pituli dicla sunt aliqua, cl modiciim addi

A potest. prapsertim ab illo loco. Eccc ego iiiitlam angefuin meum fjui pra>cedat te. Ibi per angelum. myslice intclligiturChri- stiis. magni consilii Angclus.missus a Palre /». u,6. anlc popiilum clirislianiim. qui cl elcctos Israclitas pra-cessit. pcrsonalitcr doccns ac rcgcns cos: in quo fuit nomcn Palris.quia Filius verus ost Dcus.cl Palcr in Filio csl. [joann.x. Filiusquc in Palrc. (.)uod si Chrislo pcrfc- '"' cte obodicrimus. erit Pater inimicus ini- micis noslris. cl affligcnlcs nos, scilicet invisibilcs hostos, aul etiain impios per-

B socutores, affliget. Sic quoque Deus Ijene- dicct panibiis noslris el aqiiis. id csl. spi- rilualia alimcnla, virlules et dona Spiritus Sancti, ac merita mulliplicabit in nobis. Infirmilatem quoqiic. id esl Iffsionem pec- cali, lollcl de modio nostri. Xcc cril in- fecunda tci'ra nostra. id est Ecclesia, vel agcr cordis. scu caro noslra. qua> spiritui cril subjccta ac sorvicns in bonis operi- biis. Numcrum ctiam dicrum noslrorum implcbil. hoc cst. dics noslros sanclis ac- libus faciel plciios. Plcnitudincm qiiippe /'j.ixxii.in.

C habet vita justorum.inanes vero sunt dies

impionim. Viri ilcm sangiiinuni cl dolosi /•». uv. ;». luiii dimidiabunl dics suos. Insupcr iniltct torrorom suiim in pra-eursum nostrum.ita quod invisibilibus hostibiis. atqiic incn^ diilis gcnlibus ciimus mctiicndi, taiKpiam castrorum acics ordinata.Occidclque illos. cani.\,.3. id cst. siicciimbcrc faciot, ct vitia nobis siibjicicl.Vcnimtamcn noii iino anno.quo- iiiain viilt ul paiilatim proficiamiis. et ju- gilcr contra vilia pi;eliciiiur. iie si nimia si^curitatc cl qiiicliidinc resolvi coppcri-

D mus ac lopesccre. tcrra nostra. scilicel ager cordis aut caro. in soliludincm vitio- rum redigaliir. Doi inliabilalionc privala, atcpic virliilibiis spoliala. Postrcnio. vult Dcus iit iniqiiorum ac carnalium hominum pcriculosa vitomus consortia. et omnom coinmiiiiioiicm conim illicitani. nc cum pcrversis iicrvcrlamiir. cl rebus vanis ac ((cdis ct vilibus. tan(|iiam diis ac idolis, iiicipiamiis pliis adlijercrc ac velle place- rc, quaiii vcro Uco.

KN.vnn.VTIO I.N (.AP. XXIV KXDDI. — AnT. XI.VII

:»«

AKTICULLS XLVII

EXPDSIIKI l.ll ir.IIA1.lS CAIMHM.I Vir.r.SIMI OIAIITI ASIlKMti; Al) DUMIMM.

MOYSI (JUOIJIIE DIXIT,

DKS(]H11'TI.^ Dri priTCpplis, niinc rc- cilalur qiialilcr Moysos ea cxposiiil pnpiilo, cl quoinndo iiopuiiis ac(piic\il. Miii/si (/iioijiir tli.vil auffcllis : Asivinli- ml Domiiinin /11 cl Aaron. Iii \ircsimii iiarra- liir capilulo, (pialilcr popiilo noii \;ilriilc suslincrc ailiiciilioncin a|iparilioiiciiu[uc Dci, solus Moysos accossit caliginoin in qiia cral Dcus, hoc osl in vcrlicom inon- lis Sinai, iii quo liiil iiubcs califrinosa. Kl al> illo loco usqiic ad istuni,doscripla sunl Dci pr.TCopla, uoc loj;ilur .Moysos inlorini (icsccndisso. Ouoniodo crfjo nunc dicil oi jussiim,ul ascondal ad Dominiim? Hospon- dcdir, quod Dominus jussit oi primo, nl doscondcrcl ad nHMlandum populo divina pi\Tcopla : qiio laclo, rursiis asccndcrct, sicul nunc onarralur. Islud lamcn dc ojus dosc(Misu non oxprimiliir liic. scd cx vcrbis patilo posl scqiicnlibiis dalur intcllifri.

Asccndc ad Doininum lu ct Aaron, Xa- (lab et Abiu, ef septuaginta senes ex Is- rnelyCt ailorubitis procul ; soliisijiic Moi/scs asccnilcl ad I)oniinum.\"nh'U\v in liis con- tradictio implicari. Nam in principio lio- riim vcrboium iMaripitur .Moysi, ut ipsc cl .Varon ac cctcri jain cxpic.ssi,ascoiKlant ad Dominum : in lino autom jubetur, ut siiliis Moyscs ascciidat ad nominum.Kl re- sponilcnilum.quoil principiiim lioruin vcr- Ihmiuii. intolligondum csl do asccnsii iis- quc ad radicos S(M1 tcrminos inonlis: linis auteni, do asciMisu usquo ad montis cacu- men.Deus autom pertotum Sinai montom Tuisso ccnsclur, in quaiiliiiii ibi spccialihM' oporabalur ; spocialius lamcn in vcrlice montis, in quo et mirabilius majcstalom suam monslravit. Cur aiitcm pra-copil Do- niinus ipsuin Aaron.duosquo lilios ojus,et

A septuagiiita soniorcs diimlaxat,cum Moysc ascond(Mo? Dici polesl, quod Aaron jussiis fiiil ascondcrc cuiii Moysc, (piia in coloiis spccialil(M' alliiil ci : simililcr duo scnio- res lilii ejiis, (|uia (miiu co runcliiri (MviiiI liaiili) posl saccrdotio : scpluaginla ipio- (pic. quoniam tolidiMii rucranl, Dco jubcii- tc, assumondi in adjulorium Moysis pro rogiminc popiili. Kt qiuTii possct, an isli scptiiagiiita rucriint illi. dc (jiiibns iii .\u- iiKM-is hal)otur,quod ad labornaculum sint .v^w.xi.ie. dcducli. (lirca quod loquilur Slrabiis ad

B lill(M-am : Scptuaginta (signiricanliir) de qiiibus dicitur Moysi, Assumo tibi seplua- ginla viros, do quibus Kldad ol Moldad fii- crunt. Et adorabilis procul, id est, omnos vos simul adorabitis Dominum, slando ad torniinos montis, qui multiim dislanl a V(MMice ejus. in quo spocialiler fuit Deiis por modum cxposilum ; solusi/uc .}foi/scs asccnilcl ad Doniiniim in verlicem mon- tis, quoniam solus Moysos fuit principalis dux populi, cl inlor DiMim popiilumqiic sciiuostcr ac lcgislalor instrumentalis ac

C ministorialis : et illi, videlicel Aaron,ejus-. ipic filii.ac ic\}[\\^.^\n\&.nonapj:iropinrjua- buiit Uoinino ; nec pojiulus ascendel ciini eo ultra terminos sibi praefixos.

Vcnil ci-f/p Moi/scs, id esl, descendit de altitudino monlis. (Jiio palel, verum esso quod dixi.utpoteDominum primo jussisse Moysi in vorlice Sinai, ut descendoret ad insiiuiandum populo cloquia Dei. Nam sub- ditur : ef narravit plebi,id est omnibus si- mul lam superioribus quam inferioribus, omiiia cerba Doiiiini. id est dociimenta

D et cserimonialia qusedam praecepla, sibi a Domino data in monte, atquc Judicia, id est praecepta judicialia, qua> in tribus

40

ENAnnATlO l.N C.AP. XXIV EXODI. — AnT. XI.MI

pra>cedenlibus capitulis continenlur. Rc- sponditrjnc cunclus jiojiulits itiia rocc, id est concorditcr, quum audissent Movsis re- lationem : Omnia verba Domini qua: lo- culus est, facicmiis, id est. universa ejiis prspcepta impici)imus,non soluin pra^eepla affirmativa, efficaciter bona agendo, sed item negativa pi.Tcepta. mala vilando, sic- ut sunl illa : Non adorabis deos eoi'uni : et,Non inibis cum eis foedus.Yerumtamen hanc responsionem cito transgressi sunl. Scripsit aulcm Moi/scs u/iivcrsos scrmoiics Domini jam praefatos in libro, ut paulo posl insinualur. ad jiigeni niomoriam. et aliorum inslructionem. Allamcn (Jlossa ct Scholaslica historia dicunl, quod scripsit universos Dei sermoncs pra-ter decem ver- ba, seu pra'lcr Docalogum, qui ei in labu- lis datus est, scriptus digilo Dei. Nihilo minus cerlum est. quod Moyses in libris suis frcqucnter de decein illis pra^ceptis loquilur.et quod ipse personaliler scripsit ea in illis: cl tamen uitra hoc tai)ulis sunt inscripta, tanquam principaliora, diligen- tiusque servanda.

Et inane consurgciis, arlificavit altare Uomino, cum adjutorio et obsequio alio- rum, ad radices montis, et duodecim litu- los per duodccim trihus Israel. Quamvis aliqui dicant Moysen ibi sedificasse duo- decim aitaria, juxta niimernni (iuodecim Iribiium Isracl, el in uiioquoquc altari li- tulum unius tribus fuisse conscriptum, probai)iliiis lamcn censelur, quod uiium dumtaxal a-dificavit altarc ex duodccim lapidibus, atque in singulis singula nomi- na trihniim filioriim Israel scripsil. Nam et alia translalio hahcl sic, quod ex ilno- decim lapidibus uiiiiin allarc coiisiniciuin sit. Atquc in lihro Itegiim lcgiliir dc ICIia : III neii. Tulil duodccim lapides jiixta nunienim xv.ii,3i,3j. ^pjjjyyj^ Israel, el aedificavit de lapidibus altare in nominc Domini. Misiiquc jiirc- nes de filiis Isracl. Secuiidum quosdam, juvcnes illi fuerunl pra-fati duo filii Aaron, sacerdotes fuluri. Alii opiiianlur, qiiod fuerunl primogcnili priiicipiiiu israel.^pio- niam primogcnili usque ad inslitulioiuiu

A sacerdotii Levitici, sacerdoles fuerunt.ln-

de subjungitiir : ct olitidcnnil /loloeausta, qua' ad divin» majestatis honorem tolali- ter coniburebantur, immolaveruntque vi- climas pacificas Domino, pro graliarum actione, vitulos duodccim, scilicel iinum proqualibet tribu,vel singulos vilulos pro liibubus singulis. Kt ila sccundum islos, lii juvencs lanquain saccrdoles, per se Do- iiiino obtulerunt, Forro Augustinus sentire videlur, qiiod non ipsi immediale. sed Moyses imniolavil. I>tciiim aii : Notandum

B quod Scriptura evidenter nunc dicit Moy- sen sacrificasscQiiod verius reor.itaquod Moyses misit illos ad adduccnduni sibi materiam sacrificiorum, et quod ipsi per manus Moysis obtulcrunt, .\t vcroLyra as- sciil in llebrtpo liaberi, Vilulos, non Yitu- los duodccim: videlurque ei,quod fucrunt lanluin vituli duo : quod apparct uon esse verum, Priiiio, quia sic Iranslalio noslra hoc loco esset non vera, Sccundo, quia probabile esl, quod juxta numerum tri- buum, fuerit numerus vitulorum, Tertio,

C quia et Lyra dicit, qiioil fucrunt diiode- cini juvencs scu priniogeiiiti duodecim principum, l'nde apparct, quod unusquis- que eorum obtulit seu adduxit unum vi- tulum,

Tulit ilaqne Moijses dimidiam partem sanguluis, fiisi ex immolatis vitulis, re- cepti in aliqua vasa, ct misit in cralcras, id est scyphos seu calices quosdam, vel vasa viminea ansas hahentia; partem au- lciii saiiguinis rcsiduam fudll siij^er allare: in signum, quod ad Dei honorem sanguis

D ille fuit effusus, vilulique oblali, Assu- mcnsque voliimcn fwdcris. id est librum legis, iii qiio \erba Dci conscripsil, legil audicnlc populo verba in libro descripla. Qiii dixerunt : Omiiia qiiir loeutus est Do- minus, faciemus : sicul expositum est ; el crinius obedienles Dco ac tibi. Ille vero sumptum sanguincm ex erateris, in qui- bus sariguinem reservavit, ut faceret quod siibditur, rcspcrsil in populum, cl ait : //ic csl sanguis fwdcris,i(\ est sanguis dc- signans paclum, quod pepigit, id est iniit,

KNAnnATIO I.\ CAl'. XXIV KXt)|>l. — AIH . XI. vn

4t

Domhiiis rohisriiiii sii/h-r fiiiuiis srrinoiii- fiiis /lis, iil esl (lc oiDiiibiis vorbis alfiiic |)riiTt'|ilis, c|U!i> vobis cx voiumiiK' lc{;i. Klcnim sanfjiiis ilit' ruil sifjiiiim i('f,'is ic- (•('pla' a |>o[uii(i, ac inill licdcris inlcr llcuiii cl plcbciu. 1'opiiliis cnini proiuisil sc l)(uui- 110 sciviliiriim ac olicdiliiium : llciis vcro proiiiisit popiilo, si lioc iinpicrcl, };raliani suaiii. miilla(iiic bona pra-ccdciili capilii- lo scripla. Iliiic ct lex vocaliir lccdiis scu |)actuni, quia in ca conlineliir lioc fcedus, alipic pcrdalioncm ac siiscciilionciu [c.jiis] percussiini scii iniliim csl lioc pactiim. Denique per sanfjuiiiis adspersionein (\o- siguabatiir, qiiod saiifjiiis violaiilium |ta- ctiim lioe , scii Iransfjicdicnliuiu lciiciu Dei,essel fundeiulus. Unde ad llcbncos ail Bebr.x.i». .\postoliis : liritaiii (iiiis faciciis lcj,'cui Dci. siiic iilla coiitiadiclionc duobiis aiil trilnis leslibus moritur.

Asceiiclcriai/fpir Moi/scs ct Aaroii, X<i- (lab ct Ahiii, ct sc/itinii/iiita <lc soiiorihiis /sme/, usque ad terminos niontis Slnai, ut dictum est in principio expositionis liujus capituli, ('/ viilenint Bciiin /sracl. I"\tc- riori ciiiin visii viderunt Deiini, noii in su» invisibilis el inconiprelicnsibilis dcilatis naliira, sed in forma quadam assiiniiila seu humana effigie : qiiod lotum ministc- rio angeli in Dei persona apparentis, crc- dilur factuni. Sic autcni Dcuni videndo. videriint cum iiitcriori visionc per gratio- sam illuniinalionem el fidem, clarificalam majestatem ipsius aliipialitcr contcmplan- do. E/ siih pcdi/jtis cjits. \\\ quo elicitiir. quod in fornia humana appariiit.ad praMi- gurandum qiiod homo futurus ciat.Ilaquc sub pcdibiis ejus apparuit i/iinsi ojitts /n- jiii/is sappltiriiti , id est similitudo qua?- dam sapphiri.quae esl coelestis coloris. Id- circo subjungilur : cl t/uasi cop/tnn tjtitim sereiiinii cs/. Hanc similitudinem formavil in aere angelus: et erat quasi scabellum sub pedibus apparenlis. habens coplifor- mem claritalcm ct sapphirinum colorcm cceleslem : videbatiirque ex sapphiro pcr- aeta. Habuit autcni hujusmodi claiilalem atquc colorem : primo, ad significandum

\ piirilatcm ct IraiKpiillilatcm Dci in scincl- i|iso; secundo, ad iiiiiuciidiim ()uod po|iii- liis Dciim ('(dciis, dcbcal piic cctciis cliiri- lalc virliiliim spl('iidcrc,et coiiversalioiiciii in ciclo habcrc.

Xcc sii/icr cos </iii proriil rercsscraii/ </c fi/iis Israc/, iiiisit iiiaiiiiiii siiain. Pcr inis- sioncni nianus Doinini super (picm(|iiam, dcsi.iruiiliir hoc loco occullalid, ipiii Dciis alicui se abscoiidil, scu iioii luiiiiilcslat, ila quod missio manus ejus, esl quasi mc- diiini (|iio(l(lain occiiltaiis iiiiiim ab alio.

U Tndc iiilra Dominus loqiiiliir Moysi. ostcii- sioneni diviiii vulliis iiclciiti : Quiimqiie ictoiI. tiiiiisibil gloiia iiicii. poiiam lc iii foriiminc 'l"'"' pcliic. cl prolcgam lc dcxlcia mcii doiicc Iritiiscam : lollamquc manum mcam,el vi- dcbis poslcriora mca, clc. Sicqiie ioquitur Scripliira dc Dco, quasi dc liomiiic, (|ui dum vult aliciii se aul alium occullare, po- nit manuiii siiani siiper ociilos illius. Por- ro, pcr eos qui dc filiis Isracl rcccsseranl procul, intelligitur populus qui remansit in castris. vcl sallem non ascendcrunt cuiii

(] Moysc et Aaroii usque ad radiccs nionlis. Hsl itaqiie scnsus : Nec supcr eos, elc, Dciis non occultavit se penitus a filiis !s- riicl, qui longe abierunt et manscriint a monle,ila quod et ipsi vidcriint miijcstalcm Dci in pra^falo ejus effectu seu similitiidi- nc sapphirina. vel alio modo. Vii/cruit/- <jtic Dcinn secundum modum prirdicliim. clarius lamen .Moyses el exsistentcs ciim ipso, quam populus de longe manens. Ta- nieii ut fcrlur, Hcbrppi diciint haiic essc litteram veram : Nec super dominos filio-

D rum Israel misit manum suam,id est, Deus iion abscondit sc a priiicipibiis tribiiuiii. Sicquc populus Dominum non vidisscl, sed principes plebis. Et comederunl ac bilK- fttiit. id est, cum spirituali .jiicuiiditalc cpulabantur post visionem tam gratiosam, exhilarati de ea, quia non erat terribilis ut illa, qua viderunt et audierunt Deiim dc iiic(lio ignis. Unde pcr visioiiem liaiic hilaicm Deus moiisliavit. qiiani graluiii exslilil sibi qiiod filii Israel legem sic rc- cepcrunt, et obedirc sunt pacti.

42

ENAnRATlO IN CAP. XXIV EXODI.

ART. XI.VII

Consequentcr describitur major confir- matio et repetita ratificatio legis. Di.rit autem Domimis ad Mof/sen : Ascende ad me in montem, et esto ibi : quasi dicat, Mullis diobus niansurus cs in superioribus parlil)us inonlis: dahiniiie lllii lahulna la- pideas duas, quas dicunt Hebrtei de sap- phiro effeclas. el lef/em ae mandaln iiiuv scripsi. id esl legem et decem prjecepla moralia. qua; libi orelenus dedi, daboque tibi nunc scripla in labiiiis : in qniiiiis di- cilur lex sciipla fuisse. quia in cis scripla fuerunt decem principalia legis prsecepla. Prfplerea labulte ilhe pcr anireluin. in Dei persona apparcnlcmatque loquenleiii. for- matae sunt el inscripla} : ideo digito !•< i diciinlur mandala dccem in eis conscri- pla : cl (juod Domimis dixil. tjuic scripsi. inlelligi polesl. qiiod vcl nunc scripla craiit in laliiilis. vel cilo scribcnda. quo- niaiu in Scriptiiris sa>pe loquiUir Dciis dc fuluris per inodum pra>lerili, propler cer- liliKlinrin vcritalis. i'l doceas eos. scilicel filios lsiai'1. qui quuin viderint mandala ha;c tam soienniter ac deificc scripla in tabulis, plus allendere ea merito debent.

SiiiTe.reniiil Moi/ses el Josiie minisler ejas. Ex hoc verbo clicil filossa, qiiod .lo- suc intcrfuil his qiii ciim Moysc asccndc- riiiit ad lcnniiios inonlis : quod etiam Au- guslinus leslalur. (iicitiiiic ipsuin Josue coniprchcnsiim ct iiitcllcclum siib noininc .Movsis. (;uoiiiani fuil specialissimus cl in- scparabilis cjiis ministcr. Ilaque surrexc- runl a lcriiiinis moiilis, ul ascendercnl allius. .\ltaiiicn quidain ail qiiod.Iosue ivil ciim Movsc usqiic ail lcnninos montis. cl ibi fixil tabcrnaculum ad mancndum quo- usque rcdirel Moyses de cacuminc mon- lis : quoil iion vidctiir liictiim idonce. Jam enim .Moyscs fiiit in lcrniinis moiilis. qiiando Dominus dixil isla ad cum. et Josue fiiil ibi ciiin co sccimilnm .\iigiisli- luim ac alios. Idcirco Magislcr in liistoriis ail : .Moyses assumplo Josue, lanliim Irans- ivil lcrminos ; itciiiiiKiuc dimisso Josuc in quadam plaiiilic moiilis, sohis asccii- dil ad vcrlicem. Asccndensque Moyses in

A montem Dei , id cst in ipso proeinetu ad asccndcndlim. sciiiorihus nit : Earspeetnte hie. Aiia lillera habel, In campcstribus. Ilaque sensus est : Exspectale in loco isto, puta circa lerminos monlis cl in caslris, donec revertamur ad vos. Ilabelis Aaron e( Hur vohiscum. Quia Hur, ut dictum est, credilur fuissc marilus Mariw sororis Moy- sis. fuilquc unus senioruni, cl pra?cipuus inter eos. Si quid natum fueril quwstio- iiis. id csl aliqiia grandis qncrcla seii dif- ficilis causa, qiiain ine piicseute miiii pro-

B poneretis expediendam, referetis adeos, id csl. cis delcrminandnm proponclis. quia post me, sapicnlia, a-talc, aucloritalcquc picTminent, el mihi nunc eos substiluo ac mcos vicarios facio. llacpic Moyses com- misil senioribus rcgimcn popiili in faci- lioribus causis : .\aron vero el Hur, quasi loliiis plcbis scnioribus pra>fccil.

(.)iiiiiiiqiie iisi'eiidissel Moi/ses quasi ad monlis cacumen, relicto Josue in pracfala p\Am\\e.operiii( nuhes monlem, et /labila- ril iilorin Doinini super monlem Sinai,\A

C csl, majcslas Dei se manifcslavil ibidem per cffcclum pra>clarum. vidclicct pcr nii- bem cl igncm. scu gloiiosus Dci cffcclus appariiit ibi, tegens i/lum ntdjese.r diebus, id csl. nubes lamdiu opcruit montem : non qiiod poslca cito reccssil.scd pricsen- lia illa nubis per sex dics cxprimiliir, ad iiisiiniandiim quod lanidiu .Moyscs fuit ibi- ilcm. aiilc(]iiain vocarcliir ad colloquen- (liini cuin Doinino in verlice montis. Sep- liiHu aiileiii die vocavil eiim de medio enli.i/inis, \d cs\ de medio nubis illius.qua>

D cx iina parlc siia cral caliginosa. ct in ea Dominns moiabaliir : sic(iiic cx ca vox Dci proccdcrc senliebalur : quod lolum supra ciini suis ralionibns inagis cxposilnm esl. Eral aiilem .speeies f/loriw Domini, i/uasi if/nis ardens super verticem montis, in con- sjiei-lii filioriiin fsrael : id csl, pr.-pfalus effcclus gloriosissimi Dci, videlicel lola nubes iila cum qualilalibns suis. in una partc siii similis fuil igiii s])Icndido ac ar- dcnli. qiioniam iii ]iailc siia siiprcma fiiit claia cl liimiiuisa, iia (juod radii fulgidi

ENAnHATIO I\ r.AP. XXIV Exom.

A«l. Xt.VIII

'i.T

Kroit.xix IS; xt, IH.

viilfhiiiiliir cx i"ii in alliiin consrcniiiTc : A tlii-lnis iirliriciiilibiis, «7 <iiiiulrnfiiiiiii no-

qiiod filii Isracl iinilii|iic coiispoxcriinl. In iIHiks : ail |)rifri;.;iiraiiiliiiii cl consocran-

cxpiisilionc i|iii>i|iic niiniiiciiiiii, viccsiini- iliiiii lcinpiis iili^lincnliir i|iiailriii,'csiinalis.

(|nc capiliili [laliiil. i|iiiiil siipcr inonlcin (liiiirdilaliiiliir anlcin tiiiii snpcriialiirali-

appariiil vcrc ac fnil mm snlnm niilics, lcr cl ffraliosc iiiliis a Domino, cpiod iiiui

scil cl maximiis i<;nis, ipii viiicliiilni' iui iiiili;.'nil cnrporco iiliincnlii. Scd cl iiiciis

cicliim nsiiiic conscciulcic. rjiis riiil liim inlciisissimc oi'cii|)ala cir-

/m/ri'ssn,s(jiif .\foi/sfs mctlinm iwhiilir. ca liiviiiii, nnoil aclio niilnralis calnris iii

id csl iii ipsain nuiiem (lcnsissimam nc- liiimiiiiim linliciilc, aclioiics(]iic viriiim vc-

hiiliisani, iiscriiilil iii iiiniilriii . \i\ csl iii j,'clati\ iinim. rciiiitlcliiiiitiir iii co (piaiii-

nioiilis ciiciiincii : fi fiili ilii ciim Domino niaxiiMc. PidpliT ipiinl rncilius caruit ciho,

siiic cilio cl polii corporco, iiiiiiilriii/iiiln |)olii(iiic.

AllTICULUS XLVIII

spinrri'Ai.is euicidatio ejusdem c.apitum viceslmi (.lUAnTi.

MOYSl (/iior/iir di.ril. IVr Moyscn qiii- cuiU(]uc pnclalus cxccllens sifiniii- catur. Per Aaron, cjus(]iic lilios ac sep- tiia<;inla seniores, iiitellifruiitur infcriores piiclati, sihi invicem coiuiecenter siihor- (linali.llaqiic |)cr hoc qiiod Moysesct .\iiron cjiisiiuc filii ct scpluajiinta seniores primo jiihcntur asceiidere ad terininos monlis.et ihi ad tempiis manerc in loco codem ct sitii wqiiali, daliir intellii;i, quod pr;plati, qiianlumlihel magni, dehent se suis infe- riorihus ac siihjcclis in aliqnihiis liiimiii- tcr conforniarc.eosdenique actus virtiilum cum illis pcrajicre.atquc intereos libenter consistere, siciit suis (lisci|)iilis dixil Sai- vator : Ego in niedio vcslruni siiin. sicul qui ininislrat. Paulus quoque aposlolus : Thess.ii. Parvuli, iiKjuit. facti siiiiiiis in medio vc- slri. PrcTsidcns igilur nunquani assumcre cornua audeat, sed quod est scriplum, im- plcat : Onaiilo niajor cs. humilia lc in oiii- nihus.i:7 ailitniliilis /jroiiil.i}\mm\\<< Dciis non longesit ab unoquoquc noslrum. qiiia in i|iso vivimus. movcmur et siimiis : la- mcn in vita liac adoramus cum procul, tum quia ab ejus perfectione infinite de- ficinius. tuni quia a patria Bcalorum. in qua ipsc potissiinc est, longe distamus :

LxiC

Eccli. 111 JO. Acl. XVII,

1{ |)i'0[)tcr ([iiod vir sancliis cum suspirio e.\- (■iaiiiavil. llcii mihi. qiiia iiicolalus mcus /■«. cmx,». [iioiongaliis cst I tum quia magna ohscu- rilalc iinolviliir omnis aclio, qua Dciim niinc colimus.prflpsertim comparalionc cla- lilatis actuum.iiuihus in [lalria colitiir Ueus a Sanctis. Vidciuiis naiiKiuc per speculum icor.xm, in rcnigmatc: et quasi [lannus nienstriial» 'r siinl nostiir jiisliliiP..lohquoque triccsimo scxto asseiilur : (Jmncs homincs vident jobxxxw, Deum, unusquisquc intuetur procul. So-'^- liisijiir Moi/.srs asicudct nd DoiiiiiiMin. Pra>-

C lalus quippe qiianto dignioris esl auctori- tatis,tanlo niiijoris debet esse perfectionis. Pi'0[)lcr ([iiod dicit (iicgorius : Priclalus sit actione prffcipuus.ct pra» cunelis contem- plalionecreclus.Solius quoque prselati est Dciiin acccdcre. lanquam qiii mediator sit inlcr Dcum ct creditum sibi gregem. Et il/i iioii appropinr/unbiint, nec populus as- iciidcl ciim ro. Oiii cnim nondum cxerci- tali sunt in via puigativa. in exercitiis vitiP activiP. in refrenationibus desiderio- iiim cainis ac motuum animsc, ad aclus

D viiP iilumiiialivip, ad conlcmplalionis acu- men nonduin idonci sunt.

Vcnil crgo Moy.scs, cl narravil /jlcbi omnia verba Doinini. Sic praelatus et prae-

ii

ENARRATIO IN CAP. XXIV EXOni. — ART. XLVIII

dicator dcbct omni tempore opportuno A didcrunt polandum, quanivis lioc niodo

plohcm acccdcrc. cl cani inslrucre de pcr- tincnlil)us ad saiulcni : specialissinie vero de his, qua; ipsa tenetur scire secundum cxigcnliam su» vocalionis. et conlra vilia qu* pius rcgnanl in populo. Aliocjui i}j;no- ranlia {iregis et celera vilia ejus, redunda- renl in ncgligcnlcm paslorem, scu prajdi- calorcni insuisum. Rcsponditque cwicfiK populus una voce : Oinnia verba Domini facicmux. Sic omnis subdilns debel verba prjcdicalionis, inslructionis. ac corrcplio-

omissum sil alquc proiiibiluni , pidplcr pericuiuni cfiusionis vilanduni. Dcniquc sanguis Christi vere esl sanguis fopdcris, quod pcpigil nobiscum. videliccl pacluin cvan^'cli(ic lcgis.sicul inC(i'na consccrans dixil : llic esl calix sanguinis mei,novi et Luc.xvt, actcrni Testamenli. ""■

Axccnderiintfjuc Moysex el Aaron, elc. Sic dum prjrlalus ac subdili spirilualiler concor'dilerque proficiunl, Dciini conleni- plaii mcrentur : sub cujus pcdibiis vidcnt

nis cum omni affeclu gralanlcr audire, B f/uasi npits fapidis sapphirini. quia in in-

Eccli.

XWIX, 1.

Ihid.

XXXVIII, i

humililcr rcspondcre, ac plcnum habere proposilum obcdicndi in omnibus. Scripsi/ autem Moyscs tinivcrsos sermones Domini . Sic quicumque supcrior debet se frucluo- se jugitcr occuparc. sermones conscribere, libros sacros acquircrc. Sapienliam cnim omnium anliquoiuni cxquirel sapiens. Et rursus in Ecclcsiaslico scriptum esl : Sa- picnliani scrihc in lempore vacuilatis.

El mane consurycns. Aon cniin (lci)Cl qui prajest, superfluum somnuni admillc-

fimis Dei effeclibus inlucnlur rcluccnlias quasdam sapicnlise, omnipolcnlia', boni- lalisquc cjus. Tunc quoque comcdunt et bibunl pancm vilae el rivos sapicnliaj.cor- pus et sanguincm Salvaloris, virluosisque aclibus ac variis charismalibus Spirilus Sancli reficiuntur. Di.cil autoa Dominus ad Moysen : Ascende ad me in montem, il(dio/jiic ti/ii duas ta/)u/as lapi(/cas.Q.\c.S\c unusquisquc superior ac pra>dicalor debet frcqucnler ad Deum conseendere in mon-

re, aiit lorpori locuni pra>hcre. scd lanlo C lcm. Iinc cst in vcrliccm inlcllccliis. cl ad

sollicitior ac vigilantior cssc, quanto obli- gatur ad plura ac alliora, quanto gravius ei inslal jiidicium.cl qiio plurihus prjcesl. yEiti^icdcil ii/tnrc ai/ radiccs montis. Spi- rilualc allare cst fides, sine qua nil Deo acceplabililer immolatiir, scu carilas in qua nccesse csl omnia opcia mcriloria fi- cri. Hoc allare dehel, qui praeest, in cor- dibiis siihdiloiiiin conslnicic ad radiccs nionlis.id csl intlliristi humililale ac fun- dainento. Misitqucjuvenes de fi/iis Israel,

superiores sucP aniniff vircs, al)slrahcndo se a sensibilihus ac exlerioribus relms, ad vacandiim Dco per menlis cxccssum, ut sic insliualur a Domino per unclionem et illuminationem divinam, de utriusque Tc- slamcnti sacris solidisqiic Scripliiris, ct jnxla illiislralioncm sihi desuper laclam doceat plehem Dei, ex inleriore fcrvore ct efficacia vila^ loqucndo. Asccndcnsque Moyscs in montcm Dci, .scniori/ius ait : Exspectafe hic, Gic. Sic plane quando pras-

'■t i)/>tu/criii/t lio/ocausia el viclimas. Pcr D laliis cx ralionabili causa icccdil ad lcm-

jiivcncs Israclilas.inlcliiguntur fidclcs om- ni virlutum vigore florentcs, agilcs, et ro- busli in gralia Dei. Tales ergo siiiil diri- gendi ad orandiim, ad sacrificandiim, ad claborandiim pro aliorum rcconcilialionc alque salule. Tutil itaque Moyscs dimi- diani piarlcm sanguinis, etc. Per hoc ideo pra-figiiraluni csl, quod pra-lali cl saccr- dolcs cvangclicjp lcgis consccraliim (ihrisli sangnincm iii calicc suscipiiinl in allari. Iiitcrdum ctiaiii populo iii calicihus tra-

piis a giege sihi commisso. dcbcl esse sollicilus, ut grcx ille inlerim salubriler giibernclur, el providcre eidcm dc condi- giio vicario, cuslodil)iis(]uc fidclihus, siib- dilisquc commitlerc, ne inlerim inlcr se corrixcnliir, scd causas el qua>slioncs re- fcranl ad pi\Tposilum cis vicariiim, aul alios supcriores, nec ab invicem sinl dis- cordcs. Cclcrorum spirilualis cxplanalio imiolescil cx dictis circa noniinidccimum, viccsimumquc capiluiiini.

KNAmiAHO IN I.AP. X.\N I.XOIH.

AIIT. XI.IX

4B

ARTICIILIIS \\A\

KI,III'.II>\TI() I.ITTKU.M.IS C.APITIT.I VU.KSIMI (.iflNTI : I.OC.t TI'S(,H;K KST lloMlvrS Al> MOYSK.N,

DICKNS : I.O(,lUKI(K KIUIS ISIIAKI..

0

ro.M.VM lilii Israol ikhi craiil jtigilci' A iii idciii : llyacinlliiirn cl inir|iinaoi, id c>t

lanaiii ol scrieum coloris hujnsmodi ; coc- (1110(1110 l)is lincliim, id osl lanam ac sori- ciiiii iuljoi coloris : ([u;o maloria his lin- j,'ol)alnr, ut rubedo ejus fierol inajor. Ef /ii/ssion, hoi- osl linum mollo ol oaiididum, qnod in .Kj,'yplo polissimo roporilur. E/ pilos caprannn, et pelles arictum riibrica- las : quarum lana, socundnm Josephum, ruit colorc rubeo tincta : qua' pollos l'ar- tliica^ a[)pollantur. quoniam 1'arllii c.vconi- taveiunt eas sic colorari, ut in Scholaslica

irca miiiilciii Siiiai |ici'iiiansuri, scd pcr loca divcisa [irorccluri, |)i'a'copil Do- ininiis .\loysi raccio lahcrnaciiliiiii, in ([110 ei post recossum a monto Siuai api)arorol ac l()([ncroliir, ([uomadmodum inlorim iu monlo apparnil. .Niiuc ergo doscrihilui', qnalilor Dominus tahcrnaculum fieri jus- sit. Locutusijiic cst Doniinus ml Moi/scn, (liccns : Loijucrc filiis Israel, ut tolla/it mihi primitiax, hoc est, ul nnusquisquo eornm ad gloriam meam apporlel ol con- foral pi'oliosiora(iiKO([uoox ([uihusdam ro- B ferlur historia. Uuidam dicunt quod oranl

hus quas possidol, ex qiiibus taiuiuam ox maloriis construcudum cst tabornaculum, vasaque ojus ct cetera ad ipsum spectan- tia. Vel, l't tollanl mihi primilias, id osl. ab aliis accipiaiil lalia dona hi ciuihus commitlelur. ul colliy;anl ol rocipianl oa ah offorentibus. AO omni hominc (/ui of- fcrl ullroncus, accipictis cas, id est, pri- mitias illas seu dona prtBcipua levabitis a cunclis IIcbr;ois. qui sponle, nou ooaclo. ohlulcrinl eas : quatenus tahcrnaculum, in

frunita?, et inde rube;e oranl. Pcllcs(/ue /ii/ucinl/iinas, id est hyaciulhiuo porfnsas colorc, qui colori assimilaliir sapphiri. I'oi'ro aliqui dicunl in Hohr;oo hahori, l'cl- losquo taxonum : ct sccundum eos, suiil pollos animalium varios colores haben- liiim. E/ /ii/na sclim. Solim quandoquo significat montem, aliquando rogionom, interdum arhorem, et ita nunc snmitur. F.slqiic ligiuim illud imputribilo. incom- hustibilo al([ue levissimum. Quod forsan

quo Deo sponte ac devole serviendum esl, C in aliquibus eremi locis repererunt, aut

scciim lulerunt, aut aliuudo procurave- runl. Tamen circa hoc recilat Lyra liislo- riam Kahbi Salomonis,dicentis quodJacob patriarcha prspcognovit in spirilu posleros suos tahernaculum in solitudine conslru- cturos : ideo ipse vEgyptum ingressurus, tulit illinc radices et semina arborum se- lim. planlavilque eadein in .Egyplo, ot filiis suis jussit, ut egredientes .'Egyptum, tollcrent ligna hwc secum. Hoc forsitan ficticium poterit reputari. nisi alinnde le-

a^dificelur ox maleriis preliosis sponlo el dcvole oblalis. .Ncc oniin coacla sorvilia complacent Ueo.

ILrc siinl aiitcm (juw acciperc (le/jclis ab offereutibus tu, o .Moyses, ct quos loco tui conslitueris ad suscipicndum quw of- ferontur : Aurum, et argentum, et a>s, quo- ruiii usiis ad diversa necessariiis oiil, ul infra patebit : quod eliani infra clarobit de aliis maleriis qua> sequunlur : hya- cinthum el purpiiram, cocciimijiie bis tin-

clum. Quod .Magister in historiis sic expo- D stimonio fulciatur authentico. Oleum ad nit : Id cst sericuni hyacinthini. purpurei, luminaria conci/inanda. id esf [laranda coccineiquc coloris. .\lii sic, ct satis redit alquc fovcnda seu componenda. Giuuus

46

ENARRATIO !N CAP. XXV EXODI. — AHT. XLIX

nainque esl composilio quapdam ex divei- sis niixliiris. Iiidc dicilm' concinno. id esl conipono.scciinduni Slialnnn..l /•(!/«« /« in iinguentum, id esl, ad iioc ut ex eis fianl unguenla ad uncliones saccrdoluni ac sa- ' thymia- croruu) vasoruin: ct thiiiniaina ' /joni oi/(>-

maia ^f^^ quod fiet ex aromalibus illis. Lapii/es onychinos. Onyx quippe proliosiis esl ia- pis. Inde dicuiilur lapidcs onyehini. Et gcmmas ad ornandum epliod , in quo erant duo onychini. ac rationa/e. in qiio eranl duodeciin geinm.T, quaruin una cxslilit onyx sivc oiiyciiina. Isla infra plenius ex- poneiilur: ideo noii oporlct iiic iininorari, neque pr;ecurrerc.

Facienlfjue mi/ii filii Israel sanctua- rlinn, id est labernaculum : quod recle sanctuarium appelialur, quia lot sancla conlinebaiilur ac fici)anl iii eo. fiiilque do- inus ac inansio Sancli Sancloruin.Propler- ea subdilur : el ha/ntabo in medio eorum, id esl in tal)criiaculo islo. quod seciiin porlabunl. et inler eos inanebil. liabilavil quoque Deus in medio eorum.pula in cor- dibus sil)i placenliuni. Juxta omnem si- mi/itiidinem ta//ernacu/i ijuod oslendam tibi, el omnium vasorum in cultum ejus : id esl. Ial)criiaciilmn isliid e( vasa ejus fienl juxta forinain scu simililudiiiem eo- ruindem. quam tibi in hoc monle mon- slrabo, sivc pcr imasrinariam visionem, ut aliqui dicuiil, sivc ad ociiliim pcr dcscri- plionem in maleriaquadam,sicut Ezechicl

£«c)i.iv,i. descripsit et piiixil Jerusalem. Islud Uo- minus cxprimil. primo iii gcncrali, iiifra autem in speciali, qui cl qiialilcr facient ista.

Sicqiie facietis i/liu/, ulpole tabernacu- lum, et quse spectabunl ad iilud. Arcam de /ignis setim compingite, id esl forma- lc. Incipil aulem .Moyscs dcscri|)tioneni iii speciali ab his qua; fuerunl in laberiiacu- lo. qiiorum ununi cxslilil arca. deinde de laberiiaculo ipso, terlio aulem de alrio ejus : juxla ordinein collocalionis. Nam post deporlalioncni. primo collocabanl ar- cam, ubi labernaculuin eral f ifjenduni. Jo- scphus vcro recitat econverso, videlicet

A secundum ordincm compositionis,quoniain priiiio factum esl alriiim. deiiidc labcriia- culiim.lerlio qiiic eianl iii co.Vcrumlamcn aliqui dicunl.Josephum sequi ordincm col- localionis. .Moyscn vero ordinem composi- lioilis.r//y«.v /ongitudii hn/jent i/iios et semis cubilos, id est duos cubitos ac medium : lalittu/o cubilum unum el dimidium ; u/- tilitdo cuhitum simi/ilcr ac semissem, id esl uniim cubilum cuin dimidio, ita quod a fundo arca^ usque ad sunimum ejus.fuil spalium unius cubili alquc dimidii. Circa

B h;ec scribil venerabilis Beda : Qua?ritur, cujus quanlilalis sit cubitus iste. Et re- spondct ex Josepho, quod duos palmos coiiliiicat. Undc in Scholaslica fcrlur hi- storia, quod .Moyses nunc loqualur dc cu- bito humano, qui continet pedem cum medio. non dc cubilo geomelrico. qui ma- jor esl inullum. L't dcaurabis cam auro mundissimo intus el foris, id est, aureis lamiiiis eain operiesac oniabis per tolum, inlriiisecus alque forinsecus. Faciesque supra, id est in superiori par-

C te arcap. coronam aurcam pcr circuitiim arca?, in parte ejus prsdicla. Denique. sic- ut arca non erat rolunda, sed quadrala, facla inslar scrinii sine pedibus : ila el isla corona, quadrala exslitil. non rotun- da, facta ad modum oris seu Ial)ii,sicut in mensis et scacariis fieri solel : et elevata fuil super aurcum opiMcuium arca». per spalium circiler trium digitorum. Kl vo- calur coroiia. quia pcr lotuin arca' fiyriini quadratuin cxlcndcbalur. qiicniadnioduin corona rolunda ambit caput. Et qualuor

D circiilos, id est annulos, nureos, quos po- nes per quatuor arcw angu/os : duo cireu/i sint in /alere uno, et duo in a/tcro. Erant in arca bini circuli. per ulrumque lalus Iniifjiiudinis ejus, lotuni li^Mium arc;e pe- nelraiiles. Eranlqiic diio circuli in parle arc;e aiileriori. (■! diio iii parle posteriori, qui qiialuor annuli, eraiil qiiasi immobili- ler arca» infixi.

Fiwiesqite cectes de /ignis setim, cl ope- ries eos auro, id est aureis laminis. Indu- cesque ipsos vectes pcr circulos qiii sutit

ENAnHATlO IN C.AP. XXV KXOlll.

AKT. XI.IX

'l/

//; (iriir liifiri/>iis, ii/ /lorff/iir iii ris. I''a<li siiiil ilai|ii(' ilii iliii) vcctcs (lcaiirali, i|ii(>- riiiii iiiiiis iliicclialiir pcr diius circiilos c.\ iiiio lalcrc aiTtP, scctiiKliiin loii};iliiiliiiciii cjiis : ailcr, pcr alios iIiids aiiiiiilos ali alio lalcrc arcic |)cr liiii^'iliiiliiiciii ciiis. Sii|iii- (lciii circiili craiil vcrsiis sii|ii'i iurciii arca' parlciii siili ciiis ciiroiia. iil .liisi'|iliiis scii- lil. IJiiiilaiii laiiicii iiiia!.'iiiaiiliir. (|iioil vc- olcs perffcbaiil scciiikIiiiii | loiit;iliiiliiiciii ari'a'. Oiialiior vcro saccniolcs puiialiaiil arcaiii cl coiilciila iii ca siipcr luiiiicros suos, per vecles, iliio aiilc, cl diio rctio, quando easlra inulaliaiU loca. Qiii vccles st-Dijii^r criiiit iii rircii/is, iwr iiiii/iiain r.r- tra/ifiitur ab cis.Xccles nainqiic seinel pcr circulos positi, non cxtralichanlur dc ci"- lcro, iiisi rorlc ad rcparaiidiiiii ali(|iiid iii cis coiirracluin. Vecles aulcin aliaruin rc- ruiii dcporlandariiin cxlrahcbantur de cir- culis, dcpiirlalionc jain lacla.

Ponc.tqtie in arca tcstificatioiiein iiuaiii

Hebr.n.i. (jal)o tihi, '\A cst tabulas lestaincnli, vide- licel diias lahulas, in quihus decein inau- dala cranl diiiito Dci scripta, in tcslinio- niiiiii quod liiii Isracl legem acceperunl a Doiniiio. .Niliilo ininus, ul ait Petrns Co- incslor. cuiicla in arca rcposita, dici pos- sunt in tesliiieatiouein ihi locata. Nani posita esl ibi urna aurea plena inanna, in pi'ol(>slalioncin qiioil pane illo ctrlcsti alili crant a Doinino in dcscrto. Tahukc quo- qiic, in testiinoniuin quod Doininus legein natnralcin. in conlibiis lioiniiuiin quasi Soiiitain, rcpaiavil cis in scriplis. Virjia Aaron, in testiinoniiim quod elecliis luit a

flom. xiii.i. Deo iu priosulcui, alque quod oiniiis po- testas a Deo sil. Dculeronoiiiiuiii qiioquc lciris.in lcslimoniuin pacti.quo di.xTrunt : Oiiinia qiKP lociitus esl Doiniiuis, lacic- inns. Indc el in Deuteronoinio .Moyscs ait Levitis : Tollite librum luiiic. et ponite euin in latere arca^ toedcris. iit sit ibi coii- tra te in lesliinoniuin. Hiiic arca ista, vo- cala est Arca testainenli seu testiinonii.Ub hoc etiani Tahcrnaculuin lestiinonii diclum est. lit itcin idcirco. quoniain causic agc- banlur ante lores ipsius. puta in porticu.

Exod.\\\

3^, Jl.

Exoti.\i\.

Deul.wx

iii.

.\ Facics cl jirii/iitia/oriiiiii ilc aiiro iniin- ili.\.siniii. Diios caliitos ct iliiniiliiiin fciicliil loni/itiiilii cjiis.cl ciiliilniii nc sciiiisscin , \\\

est, cubiliiiii iiiiiiiii ciiiii inedio liahchil latitiiilii cjlis. \'.\ qiKi (•(iii>lal, (|ll(i(l pidpi- liatoriiiiii cral laiila' li)iigiliiilinis ac lali- liidini^. siiiii arca. Dc spissiludiiie vcro scii alliliidiiii' propilialiirii, lcxliis iiiiii lo qiiiliir. Iliic pnipilialoriiiiii qiiiilaiii diriiiil riiisse operloriiini arca' : alii, (|iiii(| rnil aiirca iiicnsa, scii lahiila alliiis iiosila, cl siqicr arcuiii lcvata, ac siislcnlata scu lcn-

B ta a Clicruhiin (luobiis in cxlrcinitatihiis (\jiis:ita (|iii)il labiila illa cral (iiiasi scdile Dci, cl opcrciiluni arca- qiiasi scahcllnin ipsius. Porro qui dicunl propiliatoriiiin luisse contigiiiim arc;r et cjus opcrciilum, iliciint opcrtoriiiin iiiud luissc Dci scdilc ; pavimcntum vero tabernaculi, siliiin aiile arcain, fuisse scabellum ipsius.

DiMs qnoque Chcruhini aurco.sel pruilii- ctiles facie.s, per maiius aitilicum,ea; utra- que iiarte ornculi.iL\wnh'\m illi non erant lusi.sed percussionibus niallcorum ad lor-

C main siiain producli : quoruin uiuis stctit iii una exlrcinilate oraculi seii propiliato- rii, alter in altera, seu ex iiliaque parte oraculi, iiuta in duohiis anleriorihus an- gulis ejus, qui introcuntihus illud erant anteriores. Ideo subditur : Cherub unus sil in latere iino, et aller in altcro. Ulruin- qiie latu.s propitialorii tegant, expandenlcs alas, et operientes oraculum. Hi duo Ciie- rul)iin cxpandcbaiit alas siias ita.qiiod alic coriiin sc invicciii conliiigchant : sicque alffi coriiin noii ciuiit cxtentae prorsus di-

D recte in alliiin, scd obliqiic, ct pcr hoc opeiicbanl quodaminodo ipsumoraculum, ct latus ejiis utrumque. Rc.spiciantque se iiiHliio cersis i-ultihus in propitiatorium . Per quod patet, quod respexerunl se invi- cein iion directe, scu penitus ex adverso, sed siias lacies ad oraciiliim diverlehant aliquanluUiin ad latus. Quu propilialorio seu oraculo operienda est arca. Quod qua- liter dupliciter exponatur, jain claruil. In qita puncs tcsliiiioiiiuin qiiod dnho tihi. Hoc est quod paulo ante jam dictum alque ex-

48

ENARRATIO IN CAP. XXV EXODI.

ART. XLIX

posilum est : Ponesque in arca testifica- A superficieni ejus operies, imo cl pedes

ipsius.

Fdciesqne illi, videlicet mensae, labium aureum per circuilum menscB totius, quaj secundum Josephum erat proxime Delphi- ca, id est fere rotuiida. Al vcro iabium islud dicitur fuisse aurea lamina lala, af- fixa spissiludini mensa^ per gyrum.quem- adniodum fieri consuevit in scacariis, quae ex ulraque parle labium habent. Et ipsi labio facies et affiges coronam interrasi- lem, allam quatuor digitis. Cujus coro-

lionem. quam dabo tibi.

Inde, id esl de propilialorio,/*/"fle«ptam et loquar ad ie,stipra propitiatorium, sci- licel qnod juxla pra^habila, fuit quasi Ihro- nus Uei super illud sedenlis, ct inde de- dit responsa pra>ceplaque Moysi ; ac de iiiedio duoniiii Cheruhim. qui slabanl ex utraquc parte arca?, ita quod Domimis in- ter Chcrubim residcbat : ijiii crunt super arcaiii testiinonii : vel quia Gherubim sla- banl super operculum arcae, secundum

unani opiiiioncni : vcl quamvis slarenl su- B nip una pars super mensam eminebat, nc

per pavimenUim tabernaculi in cxlreniila- tibus arcffi.tanien eminebant supraarcani, et allioies ea fnerunt. Itaque, indc loqnar ad te, cunctaquc mandalio pcr te fiUis /s- rael. Hinc namque vocai)atur Oraculum, qiiia Doniiiuis indc profcrcbal eloqiiia siia: quie dicunlur oracula, quia oralionibus impclrantur, atque orantibus dantur. Di- cebalur quoquo Propilialoiiuin. quoniam Dominus inde siiam propilialioiicni .Moysi manifestavil, pielalis responsa dedit, et graliam fudil.

OiiaM-ilur. cujiis figniie fucrunl Clieru- l)iiii illi. Ilicunl ali(|iii. (|uod inslar |)iil- cliroruin |)ucr()rnin scii jnvcnum eraiil disposili. .loscplins vero ail, qiiod erant formali instar avium ab hominibus nun- quam visarum.quas .Moyses dixil sibi oslen- sas in sede Dei pcr visioncm, qua imagi- narie vidit Deum quasi in solio quodam sedentem.

Facies et incnsain de lignis setim. Ista fuit mensa proposilionis, non aurea nien-

posila super eam, deciderent ; alia pars ejusdem, pendebat inferius ad mensae de- coiem, secundum qnosdam. Gorona hapc inlerrasilisappellatur,quasi rcliculala,seu instar relis facta, utpote interpolata caela- Inris, ac plana. Opiis cnim inlerrasile di- citur, quod hahel quasdam sculpluras, et spalia intermedia plana, quasi rasa. Et super illam coronam, facies el affiges al- teram coronam aureolam. Isla. nl ex no- mine aureolae trahilur, fiiil miiior. qiiain C alia illa corona : nescilnr lainen, (pian- tuin vel qualiler superposila fnil,el ulruin plana seu inlerrasilis fuit. Porro, secun- diim Hcbraeos, caelalura^ prioris coronae, cranl quasi imagines reguin Juda, et lot fiierunl, quot fuerunl reges a David usquc ad Sedcciam. Goronam aulem aureolam dicunt proi)liclicc addilam.ad pradiguran- dum divisionem regni Israelitici in duo regna, ila quod corona aureola designavif regniim decem Iribuum : quod fnil supe- rius regno Judae, quantum ad hoc quod sa, (jua? fuit oraculum. Nam subditur, De D populosius fuil : sed regnnm Juda fuit di-

lignis ^e\\m. Ilabcntein duos cubitos lonr/i- tudinis,et in latitudine cubitum unuin.c*' ?'« altitudine cubitum ac seminseni : ila quod distabat a lerra per spalium iiniiis cubili atqiic dimidii. Ilabiiil eniin qualuor pcdes, per quos elevabalur a lcrra tam alle, videlicct pcr tres palmos. De spissi- ludinc aulcm linjus mciisip iioii lo(]iiiliir lillera, sed aliqui opinantur, quod fueiat qualuor digilorum. Et inaurabis eam auro purissiiHo,id est,aureis laminis iilr;iiiiquc

giiius illo. idcirco signalum esl per prio- rem ac majorcm coronam.

Pra'lerea aliqui dicunl, qiiod labium il- liid seu lainina illa aiirca, fuil duodecim digilornm in hitiludinc. ita quod parsejus affixa spissitudiiii inensie, fuil in latiludi- ne, quatuor digitorum ; pars autem ejus cminens mciisiP, etiam lanlie lalilndinis fiiit ; ct quod pars illa, voceliir corona aureola. Parlein quoque labii sub mensa descendenlem,dicunl conlinuisse reliquos

E>AnnATi(i iN r.Ai'. xxv i:xni)i.

ART. XI. IX

(|iimIiii)I' liililiidinis di^nlos : (|iiiiiii Mnanl ('oronani luircani. Scil isliid non \iili'liir lcxlui consonaic iicc vcrilali : (|iiia jnxla lioc diclnni, laliinni illinl cl iilra(|iic coro- iia riiissciil iiiuiin corpiis (■niiliiuiiiin, ncc corona anrcola riiisscl ininor (|iiain aiirca : sii'(|iic labio iion rnisscl anrca coroiia al- lixa. ncc aiircola rnisscl lacla iinincdiuti^ sn|icr anrcain : iiiio iiilcr cas mcdiasscl lalilndo i|ualiioi' di^Mlornni. scnl|)liira i|U(V quc solum tiiisscl in parlc (iu;v cral siib mciisa.

(Jiidfiior i/iioqiii' rirciilos aureos prwpa- ra/>is,i't pones i'os iii rjiialiior ani/ii/is cjiis- 'itttieatjiis i/ciii inenso' per singii/os pei/cs '. Iii quo- libcl clcnini pcdc mcnsa>. fiiit annnlus uniis iminobililcr ibi fixus in incdio pcdis, in (jiio crat parva concavilas, per quain annulus fuit immissus. Sii/f/er coronam erunt circiili niirci : nam cranl vcrsiis sii- periores peduin partes, inodicum sub infe- riori corona ; iit mittantur vectes per eos, c/ possif mcnsa porfnri : qiuc portabatnr pcr duos vcctcs. Unus ctcnim vcclis pcr duos annulos ponebatur. fpsos quoque ve- cfcs facics c/c llijnls scflm, et circumi/ti/il\ eos auro ac/ su/jvchendam mensam, qiian- do castra pergebant ad alia loca.

Sequilur dc quatuorgcncribus vasoriini. Pnrnhlscl accln/nila.yiX cst vasa, iiupiibns examinabatur pcr gnstnm ipsum acetnin, aii essct aptiim adhibcri in sacrificio Dci. Scd qnoniam iitinquain anl raro dc obla- lione accti fit mentio, alii lcgunt Accepta- bnla, qnie dicunt fuissc vasa, in qiiibus cxaminabanlur materiic sacrificiornm, an csscnt aptse atquc idonc;r,ut ex eis ficrcnt V\co oblationcs acccpta». vidclicct simila et inccnsum. Ac phialas : in qnibus prsecon- sidcrabalur vinuin, quod cxaininatiir non solum gustu, scd et visu, considcrando ejus colorcm. Fertur quod phialsp cranf vitrca-, nnde ct a 'Ji/vT, Grsece, qnod dici- tur vilrum Latine, nomcn sumpserunt ; erantque in fundo angustsp, et superius lata>. T/nirllHila : \\\ quibus thiis prffvidc- batur et offercbatur ; cranlquc duo Ihuri- bula, in quibus ponebalur incensum super

T. 2.

.\ pancs pro|iosili()iiis : tiiinin inccnsiim in mio lliiiribiilo supcr sox panes ; uliud sii- pcr alios scx. Kf ci/afhns : i\\\\ ci'anl nii- norcs angnsliorcsipic phialis. cnm i|iiil)ns cyatliis viiiiim fiindcbaliir siipcr allarc pro lioslia- libamcnlii. \cl (iil alitpii diciint) iii c\alliis (ilcnni fnndcbaliir. /;/ ijnll/ns ii//'c- reni/a sunt /i/mmina : quia (lc liis quaj offcrcnda crant, saccrdotcs primo porliiin- ciilas acccpcrnnl. cl posucriiiil iii vasis |ir;cdictis ad pr;cgiislaiidiiiii. libando, id csl paruin giistando, dc singnlis. (Ju;c li-

It biuiiina scu portiuncnlas, dicil sanclns Moyscs offcrcnda, id est dc ()ffci'(>ndis sii- incnda. Vcl idco dicit. In qnibus offcrcnda sunl libamina. (|uoniain filii Isracl priino oliliilcrunl saccrdolibus porliuncnlas ilhis in vasis pruifatis, ad c.xaminaiidum ca nio- do prjefato. £a; auro purissimo : quia ex aiiro purissimo faela siiiil vasa lucc, phia- lis demptis, ut dicunt.

Et pones super mensam panes proposi- flinils In conspccfii mco scmpcr. id csl in omiii temporc opportnno. Ue his panibus

G in Lcvilico plcnius continctur. Krant au- lcm dnodcciin, dc simila, valdc iniindi, qni in dic sabbali manc poiiebantiir rccen- tes et calidi sti|)cr mcnsam,manseruntque ibi iisque ad mane sabbati subscquentis, cl liiiic tollebanlur, et a solis saccrdolibus cdebantur. At alii panes totidem poneban- tnr ibidem. Poncbantur autem in mensa allrinsecns, seilicet uiins contra aliuin. Lt dicebantur panes proposilionis, quoniam coram Domino sic disponebantiir iii me- moriam diiodccim tribunni Isracl senipi-

D ternain. Hinc ct mensa in qua taliter po- nebanlur. mensa propositionis vocala est. Forro panes illos quidam diciint fuisse figurto quadratiT.partc altera longiori. Alii fcrunt, qnod erant rotundi.

Sequitur de materia, formatione, figura, et ornalu candclabri. Facies et cande/a- /)rum ducfl/c dc auro mundlsslmo. Ex hoc videtur, quod candelabrum factum sit non opere fusorio, sed tunsionibus malleorum ; quod. itcin ejus matcria, ex qiia fuil, pii- rissimum aurum exstitit. Cui contrariari

50

ENARRATIO IN CAP. XXV EXODI. — ART. XLIX

videlur, quod Josephus asserit, quod can- delabruin fiisilo fiiit. Qiii cliain senlire viiieliir.qiiod caiuieiaijinin fiieiil lerieuin: quod el Magistcr in historiis sequilur. iit apparet. Ad lisec qui(iani respondenl.quod candeiabrum non eral fusile, quanliiin ad hastile el brachia ejus,sed quoad scyphos, calamos, spha>rulas ac lilia : quod non vi- detur posse salvaii.quia ul infra [lalebil.in littera hujus capiluli habetur opposilum. Magisler quoque in hisloriis prolestalur, quod haslilc candelabri basi infi.xuin, fer- reum fuit, supervestitum laminis vel cala- mis aureis geniculalis, id esl nodosis, et idein dicil dc hrachiis candelabri. Cetera vero qua» erant in eo, fucrunt de auro purissimo. ut infra clare habelur. Islud autem, quod haslilc et brachia candelabri fuerinl ferrea. auro vestita, dicilur sal- vando Joseplium, dicenlem quod candela- brum fusile fuil. Sed nielius atque secu- rius potest dici. (juod totuin candclabriim fuil e.\ auro purissimo ac ductile. Ilasii/c, id est stipitem ejus tendentem directe in altum, et qalamos, scyphos et spJiwriilas, ac lilia ex ipso procedentia : omnia, in- quam, haec facies. Calamus pro canna nunc accipitur, scyphus pro vasculo : lainen nunc sumitur quasi pro duobus simul jun- ctis, vei pro uno cum suo operculo, qui instar nucis se habet. Sphaerula dicitur parva sphsera seu circulus, vel parva ro- tunditas volubilis, prout fieri solet in ca- Ihedris et in arcis. Lilia vero sunt flores recurvi ac noti.

Deinde exprimitur qualiter ista prodie- runt ex haslili. Sex calami cijredientur de lateriius hastilis candelabri, tres ex nno latere, el tres ex altero. Tres scyphi quasi in mtcis moduin per calamos sin- gulos, id est, in quolibet sex calainoruin erunt tres scyphi ; sp/nrnitwi/ue simul ct lilia, hoc esl spli»rula3 liliis junctae toti- dem, ila quod inler duos scyphos erat sphEPrula una, unumque lilium ; et Ires si- militer scyplii iiislar niicis iii calamo al- tcro, spha;rula'que simul et lilia. Hoc erit opus .sex calamorum , ijiii proi/iiccndi suiil

A de h/istili, id est, prajfati sex calami, qui ex utroqiie lalerehaslilis egredienlnr. fienl, alque disposili ac ornali erunl, ul dicluni esl. In ipso aulem cande/abro ertint qua- liiitr scy/dii iii iiiicis mnilum : percandela- brum inlelligitur nunc ipsuin ejus iiaslile, quod fuil principalior pars candelabri, in quo haslili eraiil qualuor scyplii : sphwru- hrijuc erunt jicr singulos scyphos, et /i/ia, sicut exposilum es\.. Spha^ru/o' sub duobus ca/amis jM>r Iria locn. id est. dua> spha^ru- I» erunl suliduobuscalamis cgredienlibus

B de hastili : et hoc ila habebit se per tria loca, qunm sinl sex calaini. qui faciunt Iria paria calamoruin.sub qiiorum parium unoquoqiie du;e sunl sphiprulse.seu unum par spha>rularum. Ideo suliditur : Qui,^\- licet calaini, simu/ sex fiiinl, hoc est, lot habenlur. proccdenlcs de haslili uno, id est de ijiso slipite candelabri per modum praehabitum. Et sphivrula; igitur, et cala- mi ex ijjso erunl, lioc esl, ex liaslili pro- cedenl ; universa ductilia de auro puris- simo.

C Fiicies et /ucernas seplem, quae aureae erant. et jiones eas siiper cnndclulirum : ita quod in summitate cujuslibet calaini, ponebaliir una lucerna supra supremuin scyphuni seu capul calaini, qui scyphus erat sedes lucernae : una quoque lucerna slabat in suminitale hastilis candelabri.tV liweanl cx adrerso. Lno eiiim ex latere hastilis procedebant tres calami, proce- denles in allum non recte. sed oblique, quousque peilingebanl ad alliludinem ip- sius haslilis. Siiniliter procedebanl tres

D calami ex alia parle hastilis seu stipitis,sic- que Ires flaminx triiim liicernarum unius partis ac lateris, res|)iciebanl ex adverso riaminasaliarum trium lucernarum. £"/«»/«- iloriii ijiioquc, hoc esl inslruinenta, seu for- cipes. facla ad cinungcnduin el exslinguen- duin licinia luccrnarum seu lampaduni;c/ ubi ca quce emuncta sunt, exstinguantur, videlicel vasa iii qiiibus ponebaliir aqiia, ul in ea exsliiiguerenlur parlcs illte lychni coinl)uslae, ne malum odorein aul fumum causareiil : quie vasa, exstiiictoria voca-

F.NAnnATIO l\ r..\I>. XXV IXdlil.

AHT.

»1

hiUiliir; ficiit ilr aiint jiiii-issiiui). Kriiilt iliio(lui' ihidoiii scplcin inrusoria, si-ihccl iitncii viisciilii, iiiiilms olcimi liiccriiis. luic c-sl luinpadihus iiirun(lcl)iilui'. (Juol uulciii ihi fucruul cinuncloiiii, cl (luol oxslinclo- ria, lc.\lus iion cx|)iimil ; scd icpuliiliir jiiohuhilc, (juod lol, quot ct iiilusoriu scii liicernu'.

Oiiliir iiDiuliis fitiiilfliihrl iiiiii iiiiiri-rsis viisis siiis, id esl iiistrumentis alliiiciiliis- qup privfatis, halH-bit talcntutn auri jyii- rissiiiii. CAira hoc iu Scholastica historia (licilur : Triu huhchaut lalcula : .\huus scu miniinum. habchal quiiuniuginta Hhras, quod fiiil instiloruin ; mcdinin, scptiiajriu- la, quod fuil civium : niaxiinuiii, cculuui vigiuti, quod erat sancUiarii : ct ila hahc- bal lulcnluin auri ad pondus sancluiiiii.

.\ Lvru (|iio({uc circa lioc scrihit : hi llchiiri) huhcliir, ceiilenariiiMi aiiri : (^l Kabbi Snlo- inoii dicil.iiiiod cral cciiliim vi;.'iiili libra- riiui, sccundum piiiidiis (!i)loniciisc. Scd qiioiiiam poiuicra mulluin variaiilnr |ici' icgioiics cl lcmpora. ali^iui diciiul, (pKiil dclcrmiiiulc cl ccrlc scirc iioii piissiimus, (luauliim fueril pondus auri illius, quain- vis coiislcl qiiod cxslilil vuldc iiia;.'iiuiii, piicscrtim si ct liaslilc ac brachia scii ca- lami sex craiit de auro, ul liltera vidctiir priPlendcre.

|{ Jiisjiiiv, ct fac, id esl, arcam ct cetera jain pripdicta fac fieri, secundum exem- jiliir, ijiioil iihi iti iiiotilc monslrntinn csf : (piod ej.;o nunc libi dcmonstravi, et inciiti luii' liiiii mcinorilcr ac complctc iinpressi, iit iiiliil liujtis osleiisioiiis ohliviscaris.

ARTICULUS L

DE SPIRITUALI, MYSTICO ATQUE MU1.T1PI.IC1 INTE1,I,ECTU HUJUS CAPITULI VICESIMI QULNTI.

DK spirituaii ac mystico, imo ac niulti- plici inlcileclu hiijus capituli,cl capi- tuiorum s(>queutiuin, a sauctis Palribus doctoribusque catholicis. tot ct lauta siinl scripla. iit non vidcalur neccssariiim im- morari hujusinodi cxposilionibus iii lioc loco : ideo non nisi perpauca langere at- qiie perstringere nunc intendo.

Locittit.^iquc cst Dominus ail Moyscu,ili- cens : Loquerc filiis Israel,ut tollatit tnilii jirimitias. Per Moysen legislatorem Judipo- ruin, inlelligiltir Chrisltis lcgislalor Chrisli- anorum: Chrisliani quoque, qui Dciiin per fidcin et sapientiam contemplantur, per fi- lios Isracl designanlur. Itaqiic Chrislianis priecipit Christus, ut tollanl priinilias Do- mino. hoc cst, Deo plenc attribuanl, devote adscribant, et ejus mancipenf venerationi ac cultui, quidquid praestantius esl in eis, tam de donis naturae, quam de ciiarisma- libus gratise, de bonis quoquc fortuuie, et

C de habitibus acquisitis,et de omni actione virltiosa ac meritoria. Omnia qnippe isla a Dco sunl, el de ipsis, ac iii ipsis, atqtic per ipsa honorandus, amandus, colendus cst Dciis. Dcnique Deus, ad litteram, jus- sil sibi offerri primitias, quoniam jtistiim decentissimumque consistil, ut de omni specie ac natura offcrantur ei priBcipua, lum propler rcvcrenliaiii iiiajestalis divinse prorsus inimensae, tum in recoguitionein libcralitatis ae beneficiorum ipsius, tum ut dcbilum gralitudinis impleanius, et gra-

D tuin ac sanctum .\bel.qui oblulit meliora, non ingralum ac impium Gain, qui immo- lavit pejora, scquainur. Ab omni homine ijui offcrl idlroneu^, accipictis c.as. Yioc est quod ait Apostolus : Non ex tristitia aut ii cor.u,: necessitate; hilarem enim datorein diligit Deus. Ilaque cum omni alacritate et agili- late virtutum offeramus, ministremusque Deo, recognoscentes,quod nihil condignum

n'»

ENARRATIO IN CAP. XXV EXODl. — AHT. I.

ei rependere valeanius. Imo quum omnia

nobis prspcepla impleverinuis. cx vera liu-

iuc.xvii, militate dicanuis : Servi inulilcs sunius:

'**■ quod debuinuis facere, fecimus. Nam el

iCor.iv.T. merila noslra, Uei sunl dona. IJuid eniin liabes quod non accepisli ;

Hcec sunt aulcm qu<v accipere debetis : aurnni, cl arffoifum. cl (rs. Per auruni in-

Oaini.wi. leiligitur fides, quae per diieclionem ope- ratur : qua; grala est Deo, el spirituaiis ajdificii fundanicnlnni consislil. Vel aurum istud cst prctiosissinia caritas, de qua in

Apoc.m.i». ,\pocalypsi Dominus loquitur :Suadeo tibi emere aurum igniluin. proiialuin, nt iocu- pies fias. IJuod sui ipsius liumili resigna- lione, vera obeditione, oralione assidua emitur. .\uro quoque donum sapientia> splendens alque praMiobile dcnotatur. Per argentum sermo divinus, donum scienliap, prudentia in rebus huinanis dalur inlel- ligi. Per a;s, patientia in adversis, virlus constantiae, fortiludo animi rite accipilur. Hi/acint/ium et purpuram, roccumr/uc l/is tinclum,et byssum. Per liyacinlhuin. qui aerei et cadeslis perhii)etui' coloris.signifi- calur spes regiii ctvlcstis. conviM-satio pura ac cadiformis. Per purpuram, quse regum est vcstis, inccssus per rcgiam~^iam, non declinandoad dexlerain vel sinislram, hoc est ad aliquam vitiosam exlrcmitatem. Pur- pura (luoque, qute iui)ei esl coloris, mar- tyiiuin signat. Per coccum bis tinctum. conversatio aliquid habens de perfectione vit» conlcniplativa;, el aliquid dc eminen- tia vita? activa', qualis polissimuin cssc dcbct prjBlatorum vita, cxpriiiiilur. Pci- byssuin, castilas corpork, puritas nicntis, conscientiiB nitor. 1'ilos laprarum, cl pel- les arietum rubricatas, pellesque liyacin- Ihinas. Per pilos caprarum. vcstis poeni- tentialis scu asperitas vit;p ; jicr pclles arielnm rubricatas, exterior apparatus ex- emplaris. honeslus. scu iinitatio passionis dominica> : per pellcs hyacintliiiias. rc- splendcntia inlcrioris puritatis foris appa- rens, intclligiinlur. J'Jl lii/na sctim, id est incorrupta ct intcgra corda. 0/cuin ad lu- minaria concinnanda ,id est opera pielalis

A ad aliorum aedificalionem, ac propriarum virtutum fomcnliiin seu conservationem. Arainata, id est virtuosa? faina? odorein. Unguentum, id est devolionis dulcedinem. /iV tlniiniama lioni odorls.id cst orationem fcrventein. quic dirigaUir ad Deuin sicul p,.cxi.,i. incensum. liule in ,\pocalypsi : Asccndil Apoe.y«vA. fuinus aromaliim dc oralionibus Sanclo- ruin antc conspectum Dei. Lapiilcs oni/- c/iinos, id est robusla fidei argumenla, et ffcmma.s, id esl virtiiles cardinales pra>cla- ras ac lucidas, ail ornandum epliod ac

B rationale, id est personas in sacris Ordi- nibiis conslitutas, pra'scrliin pradatos ac ])i;esules, quos oportet pr»cij)uc csse pa- ratos ad reddendum omni poscenti ralio- ncni fidci christiana" ac spei. omnique pru- denlia. juslilia. Icmpcrantia ac roilitudine pi;pfulgere, quatenus omnes aedificentur ct informentur in eis : qui bene signan- tur per cphod et rationale, qua- sunt ve- stcs saccrdotales.

Facientqiic milii sanctuarium. Kx prae- dictis quippe virtutibus a>dificatur Deo in

C anima mansio graliosa : imo el ipsa Mc- clesia regcneratur. augetur. et wdificalur ex his, in qua Iiabitat Deus nobiscum alque in cordibus iiostris. .\ain ct unusipiisqne debet sc ipsuin Dco sanctuariuin, tcmpluui seu tabernaculum per praefalas virtutes, carumque actus, cfficere ac praebere. Ju.vta omncm similitudincm labcrnaculi quod oslendam tibi,id e^%\z.d imilationem trium- phantis Kcclesia^, scu cujiisciiinqiic civis sii|icini. quoniam Kcclesia militans instar liiuiiipiianlis disposita est. 1)1 unusquis-

D qut' fitlclis angclic;e vil;p ])uritatein ac obedicnliain dciicl. jnxla su;i> vocalionis exigentiam, sequi. Unde Joannes iii A])o- calypsi : Yidi, inqiiit, Jcrusalcm novain iiii,i.\i,.>. dcscendcntem de ccdo.

Arcam de lignis setim compingite. Per arcain intclligitur innndissima Chrisli hu- manilas, cx sanclissimis corjxirc cl aniina constans, cujus vires ct meinbra instar li- gnorum setiin impnlribiliacranl, qiioniam viliorum pnlicdinc luiiiqiiam inlici potuc- iiinl. Hursus. siciil in arca conlinebanlur

KNAnnATin in c.ai'. xxv r.xmii.

Anr. I,

53

//«Ar.ix.i. Ial)iil;r lr^'is, \iij,'a .\ari)n, cl iirna aurca A cii-si/iii- .iii/ir<i c(iriiii(iin (iiirrniii /icr rirnii-

halioiis inaiiiin. iil (lii-iliir ad llcbiiros ; ilii in C.hrislo lioiniiu' riu-iiinl plrnivsiinc ilr- sifjnala-, iicr Iria illa, viilcliccl nlrinsiiiir Toslnmciili scicntia, polcstns piiPlalica. rc- fcclio ).'!atiainni. {'orro. pcr arcain Isiilo- riis iiilcllij;il llcclcsiain, cx pcrsonis liilc- libus, inenlc cl corporc incorruplis, scii spiriliialilcr inlcf,'ris. adiinalain. 1'olcsl ilcin pcr arcain inlclli^'i lcinpiuin Dii in supcrioribiis viribus aiiiinio conlcuiplali- Vic : ipiiT' iirca cx lifiuis scliin, id csl inlcl- lcclii dcirorniilcr illiiniiiialo, voliiiilalc vc- iicincntcr acccusa, inoinoria iu ciTlcslilius slahilila. couslriiilur, iu qiia lola siipcr- bcatissima 'rrinilas libcntcr moralur. Cn- jiis /oiiffitiii/n habeat i/iios ct sfiiiis cii/ti/os; tiililii(/o ciiliitiiin cl (/imii/iiiin ; allitiii/o

Jonnn. 31.

Iinii .- (|iiouiain Christns gloria cl honorc />i. «m, o. rsl roronaliis. I)c ipio |ira'ili\il l'salliiislii : 1'osuisli in ctipilr i-jiis riiioiiiiin dc lapiili' /'f. >i, 4. initioso. Fuit cnim icx cl suminus sacci- dos, i'l filoria bcalifica' friiilionis ai) iii- carualiouis cxordio adiinplclus, iino lolii capacilas sua) animic, donis graliic fiiil prorsiis iinplcla. El i/iialiior ciniilos (iii- niis : pcr (juos ciiialuor i-^vaiiKclislic no- taiilur : cini pcr vcctcs circulis induclos, id csl pcrdiscipuiossiios siiii iucorporalos B cl affcctiiosissiinc junclos, hoc cst pcr propriam ac discipiiloruin suoruiii pricdi- calioncm, arcain i)ci, vidcliccl Christiini, circumduxcrunl pcrqualuormundi piagas. Facics ct projiitidloriinii i/c anro iiiini- (//.ss//Ho.Christus omni pcrfcclionc cl gratia

quoquc laulumdcm. Ad lillcram ista ma- pcnitiis plcuus, pcr duo scu pauca picnc

(,'iiitiiilo suffccil arcir ad conlincniiiim ca, pioplcr quic couliucuda csl facla. Spiri- liialilcr vcro per duos cubilos alquc diini- diiim iDUiriludiuis arcic, sigiiificaliir laiu iucrcata (piam cicata lonttauiniilas Saiva-

<iirnificaii iiou poluil, scd pcr divorsa cst fif,'iiralus. Nam ct ipsc pcr propilialoriuiii csl cxpressus. Ipsc cquidcm est advocatiis ijoann.n, nostor, ct propilialio pro pcccalis noslris. '•-• 1'atcr quoque de oro ct pcr os ojiis dciiil

loris. Pcr dimidium vcro lougiludiuis cu- C nobis responsa, priccepla el documenla,

bituin dcsitrnatiir. qiiod uon soliiin paticns ac lougaiiimis fiiit, qiiosdaiii iiiisciiconli- ler converteudo, sed etiaiii jiistiis. iniiltos jiislo dcrcliiupiendo. l^roptor (]iioil dixil : Niinc jiidiciiini ost iiiiindi. i'cr ciiliiliim la- titudiuis, cxprimilur carilas circa Ueum ; por dimidiiiin, caiilas ad iiominos : quic iilraqiio in Christo fiiil plonissiina. IVr allitudinem. sublimilas coulcmplatioiiis

juxta qiiod scripluin cst : Novissiinc dic- //ehr.,,\.t Ijus istis looutus csl uobis iii i'"ilio. riidc ct l-"iliiis protestatur : Sicul docuit me Pa- ,/oann.viii, tcr, sic loquor. Moaque doctriua nou osl -*;^"'"'^ iiiea, scd cjus qui misit mc. I'rirtoroa quic- ri potcst, qualiter arca opcriol)alur propi- tiatorio, si per utrumquc Christus signifi- oalur. I^.t rospondondum, quod Christusin quanlum Dcus, texit, protexit, et rexit se

in ipso. ila ut per cubilum altiludinis ac- ipsum sccundum quod homo est. cipialur celsiludo contcmplatiouis auimic D/kk (jiuxjtic C/icruhim attreos.Vcr qyios

Chrisli circa iucrcalum objoctum; per me- 0 designatur, quod omucs Sancli Chrislo mi-

diiini cubiliim allitudinis. apcx suic con- lciiiplalionis circa objocta creala.

Et (/eaurabis cam aiiro miniclissimo in- tiis cl foris. Pcr qnod dcsignatur, quod Chrisli liumanitas fuil plenissimcdecorata omni charismato divinorum. carilalis ar- dorc, sapientia? claritate ; ct foris, cxem- plarissima conversatione. incomparabili malurilatc. oloquentia. siguis. prodigiis. giatiisquc diversis. Ecclcsia quoque mul- tiplicitcr donis prsetactis ornala est. Fa-

t/fbr.Kf:

nislraut. ot universi dcserviunt ci, sccun- duin quod ait : Vidcbitis angclos ascenden- /«;</., ,51. tes el descondentcs supcrFiliuin hominis. Aposlolus quoque : Adorcut oum omucs angeli Dei. Pcr hoc dcmum quod Cheru- bini se mutuo adspexerunt, innuitur.qiiod sancti angeli sc invicom clarissinic no- scunt ac intucntur,et summam sortiuntur concoidiain alquo inviolahilem paccm. .\t- tamcu se vidorunt vullibus iii propitiato- rium versis, quoniam multo direclius, de-

54

EVARRATIO IN CAP. XXV EXODI.

ART. I,

lectabiliusacamorosius inlcnli suntVerbo A Aposlolorum. Kt ipsi labfo coronaminter-

spleriio. in quod prospicere insatiabiliter. infastidiai)iliterquc desiderant. quam sii)i inviccni. Insuper, quod Ciierubim ex ulra- que parte oraculi slabant. et iilud tege- bant, signaluin est quod univcrsi angclici spiritus majcslati Creatoris ad contem- planduni. obcdicnduin. laudanduin sein- per prwsentes sunt.et Christo obsequiuin, obumbrationem.adsislcntiam exhibcre pa- Haiih. ratissimi erant. Fropler quod dixil : Possuin rogare Palrem.et cxiiibebit inihi plusquam

J/arc. 1,13.

rasi/cin aurcam, et siipcr illam, altcram coro/tam aurcotam. Per auream coronam significalur beatitiido a>lerna. essentiale- qiie pra>mium. quod sancti pra>dicatores meicntur, aiiisquc denunliant ac promit- tunl, si fide et opere fuerint chrisliani. Ila-c corona interrasilis a|)[)('llatur. qiio- niam diversi divcrsiniode eam, videlicel cum majori, minorive ornatu adipiscun- tur. Porro pcr aureolam, accidenlale spe- cialeque pia^mium designalur, quod polis- duodecim Icgiones angelorum. Quumque B simum sanctis marl\ribus,el virginibus in in deserlo esset cum bestiis. angeli mini- qiiibus fuit |)ropositum perpetua^ conli-

nenliiP. el doctoribus, daliir : quod el in visione liumanitalis Christi et ceterorum civiuin supernorum, creatarumque rerum consistit.

Parabis et acetabula ac phialas, tharibw- la ct cyathos, in qiiibus offcrciida sii/it lilta- minn, ejL' auropiirissimo.Per htvc qiialuor

slrabanl ei. Ilinc alas exlendcrunt ad invi- cem Cherubim super oraculum seu propi- tiatorium. Uursiis, per duos Cherubiin in propitiatorium respicientcs, iiitclligiintur duoTeslamenta,Chrislum concordilcr prae- dicantia et intuentia : quia quod in uno eorum denunlialur in ipso Clirislo com-

plendum, in alio rccitalur in ipso comple- gencra vasorum templi, dcsignatur qua /oann.i, 17. tuin. Gratia namque et veritas per Jcsum druplex differenlia ecclesiasticarum per- Chrislum facla esl, ut Joannes habel. sonaium : per acetabula. in quibiis offerc-

Facies et mensam de lignis setim. Per C batur acetum, inlelligendo viros rigorosa? mensam cxprimitur Chrislus, seu sacra conversalionis, seii omnes aclibus pceni- ipsius docliiiia, alque Sacramenti altaris tentiic deditos ; per phialas, qiue inagna) exhibilio veneranda. Ipse eniin cibus esl erant ca|)acilatis, perfectos, contemplali- et cibator, ipsc refeclio salutaris. In qua vos ac .sapientes, in quibus dona gralia" mensa sunt qualuor pedes, qui sunt qua- copiose augentur : per Ihuribula, eos qui luor sensus Scriplune. Duo quoque cubili operibus iniscricordia' redolenl.atquealios longitudinis ejus, suul longanimitas et delectant ac rclovenl : per cyallios autem, perseverantia, vel aelernilas su» deilalis, incipienles atque pusillos : in qiiorum atque perpettiitas sufe humanitatis. Cubi- lus laliludinis, carilas ejus, qu;e el inimi- cos intra se comprchendit, quoniam el

omniiim cordibus siinl Dcoofferenda spiri- tualia sacrificia, oiationes, vota ac lacri- iiia). Et pones super mensam panes pro-

pro inimicis suis se (ibtuiit, precemqiie D posifio/ils in co/ispcctii mca scmjier. Per

fudil. Cubitus alliludinis, cst sulilimitas duodecim propositionis pancs, recte ac-

sapientiaj, contemplationisque cjus ; dimi- cipiuntur duodecim sancli Aposloli, seu

dius vero allitudinis ciibilus. scientia qiia

creala cognoscil. J'J/ i/ianrabis caui : quo-

niam omni graliarum decore, et caritalis

ac sapicnlia» venustale esl Christus oriia-

lus : iino el Evangelium, sed el Kcdesia

cjus. Faciesque illi labium aureum j/cr

circiiifum. Perhoc designanliir inuiida oia

ac pura documenla ecclcsiaslicoriim Doelo

ruin ac Palruin, prsescrtim bealissimorum

dociimenta et exempla eoriim. qiia» sem- per coram Dco siiiil fidelibus proponenda iit Christi el Ecclesiae mensa ; duodecim (inoquc virliiles iiiorales : quibiis oinni- bus nutriuntur fidcles, polissinnim idonei sacerdoles.

Farics cf caiidcliiltriim diicfilc. Per cail- dclabrum polcst inlelligi Chrislus, qui ait : Ego sum hix iminiii. Qui ductilis fuit, quo- u! ""'*'"'

KNAnnATIO IN I.AP. XXV K.XOKI.

AHT. I,

55

iiiain .scciiiiiltiii) liiiiniiiiilaliiii M^^siiiiiiilaiii, .\ siiinini* ilii'i^'il)ilis rl iiiialliliilitrr iliicliis csl a Spiiilii Saiiclo, cl pcrscciilioiiiiiii |iu'- naniinnuc icli!)iis ad rcsiiiicctioiiis j;Io- riain est pcnliicliis. Hnslile cjiis cl ra/n- »u>s, sci/p/ios rl sji/i(rrii/iis,iir /ilia r.r ipso prorri/etitia. Haslilc (iliristi, cst criix ojus. (]iia vicit ct proslravit ailvcrsarios liiima- iKc saliilis. Calaini siiiil libri Scripttiiic canonicir novi Tcslamcnli, scu pra.Hlicalo- rcs ali]iic iliscipiili cjiis. Scyjilii siiiil cali- cos. Si)lia'iiilic siiiit rcililioncs coriliiiiii ail propriuin fontcm, qusD (liim convcrliiniin W ad ciiin a iiud coiulila siinl, (]iiasi circii- liiin scii spliiciiilaii) raciunl. Lilia vcro sunt actus humilitatis, quiP iiistar hiiiDiii- tatis rcilolcnt. ct ai! |)roi)riaii) par\ itatcin rcricctuntiir. lliniiia isla pi'i)l'lii.\cnii)l ii iuc. xMi. Salvatorc, qiii in mcdio discipulorum sc collocavit, alquc ad |)artcin iilramqiic siia dona dilTuilit. In ipso aiilein cain/cla/jro erunt (/uatuor sei/p/ii, id est quatuor Evan- gclionim doclrina', ex quibiis potantur li- dclitiii) aiiiiDir in Christo. In quibus do- ctrinis suut s[)hicruliT. quoniain docenl (^ redilionem inentis in Dcuui, sicut in motti cireulari lil rcditus ad piiucltim cgressio- nis. El lilia, id cst opera hnn^ilitatis i|)- sitis Doinini Salvaloris. In calamis atilcin singtilis luerunt tres scyphi, quia in uno- qiioquc vere lidcli est cognitio sumniic Trinitatis, nolitia simplicis dcilatis, et li- des dominicije incarnationis. Vel tres scy- phi, stint calix passionis. caiix paMiitcntia'. calix consolationis interna> : quibus pia unaqufeque incns potanda est, ila ut Ghri- sli |)assionem sccletur, in infnitentia^ ac- D tibus cxcrccatur. sicquc ad consolationis divinae gustuin pertiugat.

Facies ct /uccnias septcin, et jiones eas

sii/icr ciiiii/c/ii/iriiiii . l'cr scpiiiii liicernas scii lainiiailes ardentcs, inlclligiinlur sc|)- lciii iliiiia Spiritus Sjincli, (iiiic iinnqiiain inrormiii suiit, scd carilalc rormanliii'. !il plciiissimc liicinnt in (lliiisto, (|iii jtixta Zacliaiiain propliclam csl lapis, in (pio /rac*. 111,9. siint oculi scptcm. (Jiiod plcniusexpriniciis Isiiiiis : !ici|iiicscct, iiiqnit, siipcr cnm Spi- h.xi.i. ritus Dumiiii, Spiritus sapieiitiic ct intcl- lcclus, etc. Pcr emunctoria intelliguiitiir viTJia corrcptioiiis fialcrnii'. cl iliscipliiiic .inslic coircclioiiis, pcr qu;c snpcrlltia rc- sccanlur. I'cr cxslinctoria vero, paticntia el cincndatio corniii (]tii coiripiiintiir : (ini duin siiain coi ri'plii)iiciii alqtic coircclio- iicin gratanler ac palicutcr suscipiunt, sc- qtii' cmcndiinl, Itirbidnm fnmniii ct vitio- rtiiii rtclorcm piiescindunt.

Iiispicc, cl fac seeundum exemplar , quod li/ii i/i inonlc monstratum est. Sic et nos universa quie agimus, exercere debcmus secuiiduin Christi doclrinain, jussionem cl operalioncm, qni universorum electorum, omnitimqiii' xirliilum prieclarissimum est cxcm|)lar iii montc,hoc est in Ecclcsia seu alliltidiuc cvangeliciE doctrina', vel con- templationis sublimitale, nobis propositum et ostensuni.

Postrcmo, pcr mensam ilemquc cande- labruin, Ecclesia, imo unaquicque eccle- siaslica pcrsona dcvota dcsnper illustrala, polcst inlelligi, in quanlum spiritualilcr reficit alios salularibus docuincntis,et vir- liilum excmplis, ac Spiritus Sancli scplc- nario decoratiir, habcns in se duodecim Apostolorum doctrinam, ac conversationis eoriim et miraculortim nolitiam. De istis perlranseo, qnoniain in (llossa, aliisque diversis tractatibus copiose habentur, cl alibi multa inde conscripsi.

56

E-NAnRATIO 1.N CAP. XXVI EXODI.

ART. l.I

ARTICLLUS LI

ELUClDATiO LITTERALIS C.\PITILI VICESUII SEXTI : TABER.\ACULLM VEBO ITA KIKT.

POSTQUAM descripla sunt quacdain in taijcrnaculo conlcnla. nunc laljcrnacu- lum ipsum dcscribilur. Tdlicniaciiliim vc- ro ita fiel. Tabernaculum fuit teniplum quoddam. sancUiariuniquc porlatile, seu donius Uco dicata, cujus lectum non fuit cameratum el elevalum, sed planum juxta morcm Pal;cslinoruni,fuil(]uc qualuor opc- rimentis opertum, dc quibus nunc agilur. Quorum primum faclum fuit de cortinis, in quibus quadruplcx color fuit.vcl polius ipsa" cortinse fucrunl prinuim operimen- tum. Unde nunc dicitur : Decem corlinas de bysso retor(a,et hyacintko ac jjtirpnra, coccoque bis finclo, varialas opere plnma- rio facies fieri per manus artificuin. ila- que qua?libet cortinarum istarum, facla fuil ex qualuor islis inalcriis, quarum quaelibet proprium habebat colorcm : qua3 Exod.\x\. materia? ac colorcs circa principiuni cxpo- '*■ silionis lillcralis capituli [)r;pccdcnlis sunl

expositi. Fueruiil autein cortina' varial», id est diversimode decoralBC depiclionc flo- rum ac piclurarum : cl hoc, opere pluma- rio, id csl faclo per acum.Nam pluma uno modo pro acu accipitur : atquc ut scnlit Augustinus, varielas illa picturarum per acum esl facla. Aliqui tamcn. ctiain He- bra;i, affirmant quod pcr lexturam sil facta. Longilndo cortinw unitts, habebit vifjinti oclo cubilos ; lalilndo rjualtior cu- bitorum eril : quia sic requirebal conve- niens operlio tabcrnaculi per cortinas. Unius mcnsunc fient iniivcrsa lciiloria. id est, pra?fata! dccem cortina?, erunl longi- ludinis lalitudinisque ejusdem. Porro cor- tiiifp ha-. dictic suiil cliaiii vcla. cl itcm tcnloria,quia 0|)ciicl)ant talicinaculum in- star tentorii. Quinque corlinm sibijungen- tur muttw, id cst, pariter consuenlur seu

A filo jungenlur, ul rcddant unam corli- nain inagnam. habcntcni in laliliidine vi- ginli cubilos, quum unaqiia-que earum sit lalitudinis quatuor ciibitorum. Et aliw quinr/ue nexu simili cohwrebunl, id csl, cetcrae quinque cortinae eodem modo juii- genlur.

Ansulas hi/acinlhinas in laleribus ac summilalibtis facies corlinarum, ut pos- sint invicem copidari, id esl, in latere uno iinius iliaruiu duarum cortinarum ma- giiarum.ex quinque cortinis constantium:

B in latere, inquam,usque ad summumejus; similitcr in lalcrc uno allerius magna> cor- linEP, ut duti' ilhe niagiue corlins possinl conjungi per ansas el circulos. Quinqua- genas ansidas corlina habebil in utraque parle. id est, unaqua?que carum in latere suo habere debet tot ansulas, ila insertas corlinis, td ansa conlra ansam vcnial. id csl, ansa unius corlina" directe venial el contingere possil ansam alterius, ct altera alferi /Mssil ada/jlari, id est convenienter connecli. Porro ansa dicitur auris, per

C quani sporla seu vas porlalur. cl cortina coitina> connectitur. Inde ansula, utpole ansa parva. Facies et quinquaginta cir- culos aureos, quibtis lorfinarum ve/ajun- gcnda sunf. Hi ctcnim circuli inserebantur ansulis, el duse ansul» uno aureo circulo colligaliantui-. sicqiic vcla cortinaiiiin. id csl diia- grandcs corlina^ pra-fata», conso- ciabantur. Et unum tabernaculum fial, id cst iinuin complctuni totius tabcrnaciili operiincnluni. Quo coiislat , veruin essc quod Magisler in hisloriis asserit, ipsas

D corlinas (]uandoi]uc liibcrnaciilum a|ipcl- lari. Dc inodo aulcin opcilunc labcrnaciili per velum seu operimcnlum illud lotale, duplex esl opinio, ut langelur.

K.NAiiiiAiio IN i:ai'. XXVI r.xiiiu. — Aiu, i.i

57

Soquilur df oporinionlo soctindo. /•"</- cies et saga cilicina uiuleciin ile pilis caprnniiii, ail oprrirniliim tcrtiim lalicr- iiiu-iili. Safiii oniin ponobanliir snpor oor- liiias. Sufrnm voro vocalnr aspor pannns, son voslis facla do pilis oapraniin, do iini- bus ol oilicia iiunl. Ilinc sa<;a oilioina vooanlur. I'ili(|ut> illi primo filalianlnr. (loindo loxohanlnr. Lmiijitialo xni/i iiiiiiis hahchit trii/iiita ciihiton : et ila (Inohns cnbilis lon^'ius fuil saffiiin oorlina: noii lamon fuil lalius oa. Nain subdilur : ct la- titnda i/naluor. .Ei/ua crit mensura saffo- riim oiiiiiiiim : ita cpiod univorsa ojnsdoni longilndinis ac laliludinis cssonUquemad- modum diclum est de corlinis. E quibii.s ijnini/nc Jiiiif/cs .scorsiim . id ost, ox (luiii- qnc sagis facios nnuin sagnin maf,'mim. sicut de quinque oorlinis facta osl una magna : ci scr .sihi iiiuliu) cojiiiliihis, iil csl. ox sex roliquis sagis simililer laciosunum grande, ea (ut diclnm esl) connecleiulo sen consnondo : ita ut sc.rlnm saffiim in fronlc tci-ti ilii/iliccs. .Media (piippo pars ojns. hoc cst duo cubili laliluilinis sagi unius, po- nobalnr replicata in oiiontali tabornaciili parlo, ad oporioniluin oapita (■oluiiinarum in inlroilu labernaculi silualarum,quseca- pita cuhilum nnnm lonebanl, sicqne ope- rimonluin illud sagorum cx roplicaliono pr;pdicla labornaculo lenacius adhsprerol. Alii vero duo latitudinis cuhiti oranl in opposila labornaculi parlo.

Facics cl quinqunginta ansas in ora, id est lalere, sagi unius, ut conjungi cum allero qucat. Nani unum horuni duornm magnorum sagorum, allori nectobalur por ansas ol circuios jonoos, prout dc cortinis jam paluil. Ideo subdilur : et quinquagin- ta ansas in ora .sagi allcrius, ul cum allc- ro copuletur, id est cum alio inagno sago. Facies et quinquaginta fihulas ceneas, qui- bus junganlur ansiv, id est qiiinqiiaginla torques seu circuios a?roos, pcr quos ansff duorum magnorum jungantur sagorum, ila quod dua:' ansa? uno circnlo a^noo colliga- bunlur, sicul ansa? corlinarum auroo lor- quc, ul dictum ost ; ut unum ex oinnibus

A iiiicrimciiliim fial, id osl, ox omnibiis sa- gis sic copiilalis, rosiillol ol hahoalur umiin loliiis labornaculi legmon lolalo.

(jiioil itiilcm sii/icrfiifril in sagis, qioc paranlur tccto, id esl, <|UiP fieiil ad opo- riondnm toclnm lahoriiaciili, iil cst sngum iiniim i/iioil iim/tliiis cst ,\i\ csl llllra dona- riiim cortinarum, (|ua' dooom fnornnt. Sa- ga aulom iindocim fuoriinl, sicipn; iiiimo- rus sagoriiin o.xcessil numerum corlinariiin in iino lioc sago. lla(]iio quid do illodohuil fiori, subditur : c.r mcilictalc cjiis o/icrics

B posteriora la/jcrnaculi, id est, retro el post paiiolom ocoiiloiilalnn poiiilchil, ot cxlon- dot sc ullia oporluram cortinarum duobus circiler cuhilis. Et cuhitus ex una parte liciiilcliii, i(l osl.ciibitus sagi lotiiis ox una tahoinaoiili paito. oxlciidolur ullia opoi- tinam lnliiis cniiina' |icr ciihiliim iiiiiim: cl allcr ('./■ iillcra, qiii pliis csl in siii/itrum loiigitu(liitc,\A est, aliiis sagi cuhilus pen- debil ox alia parle lahernaculi lanlnmdcm iil piimiis : (|iii cubiliis loiigiluilincm cor- liiiariim cxcodil ox [larto ulraqiio laiilum,

G iil dictuin csl. Utruinque latus tabernacu- II jirolcgcns. lloc roforondiim vidolur ad id, Quod auloin supcifucril ox modiolatc ojiis : qnia medielas illa, videliccl duo cn- biti hinc ol hinc ultra corlinas doscondcn- tos, opcriohant parlos scu laloia laltor- naciili. non oporla corlinis. Unns enim ciiliitiis cx iino lalcro oporuit partcin ii- lam, alter cx alio.

Sequilur de aliis duobus labernaculi operimenlis. Facies el opcriinentum aliud lccto lahcrnaculi de pellibus arietuiii ru-

D hricatis ; et super, id est nllra. //oc opcri- menlum facies rursns aliiiddc liyacinlhi- nis jjellibus ad tectum operiendum. Sicqno viiiclur. qiioil ihio isla opcrimonta soluni oporuerinl tabcrnaculi toclum : dc qua ro infra dicetur. Exlremum ilaque operimen- tiim fuil do pollihiis hyacinlhinis, qui aoroi alquc ca'leslis cxslanl coloris. Undo (ut Joscphus scribit) slupor invasil mul- tos a longe adspicionles. quia coloiom il- lum in nullo pulabanl differro a coeli co- lore.

38

E.NAnnATIO IN CAP. XXVI EXODl.

ART. I.I

Consequentcr labernaculi construclio A doscribilur. quanlum ad ejus nialcriam al- que rorinain. Fncics cf tahulas stantes, id est erectas, tabemaculi de lignis setim, guw siiiffiila' dcnos cubitos lii lo»gitudinc liabeant,'u\ est.qusplibcl labula eril deccni cubilorum in longitudine;<?< in lalitudine habeal sint/ulos ct scmisscm, id est.quppli- bet eril lala spalio cubili unius cuin dinii- dio. De spissiludine aulem earum non lo- quitur te.\lus. scii c.xposilorcs comniiiniter sequiintiir Josephiini, prolcslanlcin quod spissiludo cujuslibct tabuhr luil qualuor B digilorum. Tamcii (ut rccilat Lyra) Habbi Salomon dixil, quod spissiliido iinius c.\- slilil cubili. Quod satis rcprobal ipsc qiii recitat. Sic cnim labcrnaculuin fuisset ni- miffi ponderositalis ad porlandum. In la- teribus tabula', duir incastraturce fient, quibus tabula una altcri talmlw connccta- tur. Per incastraturas Joseplius et eum scqiienlcs, inlelliinint cardines. Porro se- cundum aiios, incaslratio labularum lil, dum una concavatur in sua extremilale,et allcra atlcniialiir, qiialcnus altciiiiala infi- (', galur concavaUf in sua concavilalc. Aliqiii vero dicunt, quod incaslralio cst inserlio labula> in labiilam facla per mcdios cla- vos. Nani cl in Scholaslica fcrliir hisloria : Jiingebanliir sibi muluo labula? incastra- ta». nc rimula esscl ibi, aut ina>qualis pla- nilics pariclis. Atque in huiic iiiodinn cunclw tabulce parabuntur, in longitudi- ne. spissiludine, incaslraturis.

Quarinn viginti erunf in laterc labcr- naculi mcridiano,quod vcrgit ad austrum. Islm etenim tabula^ sic conjuncla> ac si- D tuala?,coiisliluciunl auslralcm labcrnaculi parielein. Quibus quadrayinta bascs ar- gcnteas fundcs. Basis vocalur, quod labula^ seu columna- ad siislenlandiim siipponilur. Ut binw bases singulis tnbulis per duos angulos subjicianlur. Quselibct namque tabula duas habebat bascs : unam in uno angulo scu c.\lrcmilal(^ siii, aliani in alio aiigulo, sccundum c.\posilorcs. Incaslralu- ra seu cardo [eral] ex utraque parlc inaura- ta,ct in basibus crant foi'amina,in quibus

cardines suscipiebanlur ac claudcbantur. Ilaqiic sul) ulroqiic coriiii labuhe cxslilil una basis ; vcl (ul ipiiiiain iinaginanlur) una sub angulis labularum duarum. Scd qualiter tunc fuissenl ibi quadraginta ba- ses ? Iii latere quoqiie secundo tabcmaculi quod vergii, id est tcndit, ad aquilonem, viginti tabula' erunt, quadraginta hnben- tes basen argcnteas : quoniam parics aqui- lonaris fuit omnino irqualilcr disposilus et formalus sicut parics mcridianus. Bina' ba.ies siiigulis tabiilis supponenfur.