iiii!lft!!,ri:r
|
■J = |
|
oc ^ ^^ |
|
^ jLO |
|
-; : r^ |
|
_l |
r^ |
|
QJ^^^^~ |
CD |
|
C3 = |
<M |
|
Qj!^= |
r^ |
|
-i^^_^ |
C\J |
|
d^ |
o |
|
o |
■^- |
|
co |
|
|
>- |
r<~ |
|
z |
T— |
|
or— |
co |
|
== |
|
FROMTHE- LIBRARYOF TRINITYCOLLEGETORDNTO
ig_
C0RPV8
8CRIPT0RVM ECCLE8IASTIC0RVM
LATINORVM
EDITVM CONSILIO P]T IMPENSIS
ACADEMIAE LITTERAKVM CAESAKEAE
VINDOBONENSIS
VOL. XXXXIX.
YICTOEmi EPISCOPI PETAYIONENSIS OPERA
EX RECENSION-E
lOHANNIS HAVSSLEITER:
PROLEGOMENA. VICTORINI TRACTATVS DE FABRICA MVNDI.
€OMMENTARII IN APOCALYPSIN EDITIO VICTORINI ET RECENSIO
HIERONYMI VNA CVM POSTERIORVM ADDITAMENTIS. INDICES.
VINDOBONAE ^M LIPSIAE
F. TEMPSKY fr^l^ G. FREYTAG (g.m.b.h.)
MDCCCCXVI.
Reprinted with the premission of the original publishers.
JoHNSON Reprint Corporation Johnson Reprint Company Limited
11 Fifth Avenue. New York, N. Y. 10003 Berkeley Square House. London. W. 1
VICTORINI
EPISCOPI PETAVIONENSIS
OPERA
RECENSVIT, COMMENTARIO CEITICO INSTRVXIT, PROLEGOMENA ET INDICES ADIECIT
lOHANNES HAVSSLEITER.
ADIECTAE SVNT SEX TABVLAE LVCIS OPE DEPICTAE.
VINDOBONAE /^^ LIPSIAE
F. TEMPSKY fflP'^!^ G. FEEYTAG (g.m.b.ii.)
MDCCCCXVL
Reprinted with the premission o£ the original publishers.
JOHNSON REPRINT CORPORATION j„„^^^ j^^^,^^ CoMPANY LlMITED
11 Fifth Avenue, New York, N. Y. 10003 Berkeley Square House, London. W. 1
First reprinting, 1965, Johnson Reprint Corporation Printed in the United States of America
THEODORO ZAHN
S.
PROLEGOMENA.
I.
De Victorini uita et scriptis.
(1. Testimonia ueterum de Victorino episcopo Petauionen&i. — 2. Vbi- et quando Victorinus uixerit. — • 3. Quos libros scripserit et quae re- liquiae eorum usque ad nos remanserint.)
1. Non miilta testimonia antiqua de Victorino episcopo- Petauionensi exstant atque facile enumerantur. initium faciamus ab Hieronymo, qui saepius de Victorino disseruit. atque in cap. 74 libri de uiris inlustribus, postquam cap. 73 Anatolii Alexnndrini (c. 280) mentionem fecit, priusquam ad Pamphilum presbyterum, qui passiis est Caesareae Palastinae sub per- secutione Maximini (anoo 309), transiret (cap. 75), haec scripsit (ed. Eichardson p. 40 sq.): Victorinus, Fetauionensis episcopus^ non aeque latine ut graece nouerat. unde opera eius grancUa sensibus uiliora uidentur compositione uerhorum. sunt autem haec: coinmcntarii in Genesim, in Exoduyyi, in Leuiticum, in Esaiam, in EzecJiiel, in Ahacuc, in Ecclesiasfen, in Canticum Canticorum, in Apocalypsim lohannis, aduersum omnes haereses et multa alia. ad extremum martyrio coronatus est.
lam in priore quodam capite libri Hieronymi Victorini nornen legentibus occurrit. intercedit enim necessitudo quaedam inter Papiae, episcopi Hierapolitani, et Victorini libros (cf. editionis nostrae p. 50, 20 et p. 154, 8 in test.), et praesertim Papiae doctrinam chiliasticam de mille annorum regno Victorinus ipse quoque araplexus est (cf. p. 14, 8 et p. 145, 10 in test.). hunc
VIII Prolegomena I 1.
consensum Hieronymiis in cap. 18 memorat his uerbis: Fapiasj lohayinis auditor, HierapoUtanus in Asia episcopus . . . dicitur mille annorum ludaicam edidisse devrsQcjaiv (== Hr^^^^ Misch- na). quem secuti sunt Irenaeus et Apollinaris et ceteri, qiii post resurrectionem aiunt in carne cum sanctis dominum regnaturum. Tertullianus quoque in libro de spe fidelium et Vic- torinus Petauionensis et Lactantius hac opinione ducuntur. Idem Hieronymus testatur in comment. in Ezech. XI ad cap. 36,
I sqq. (XXV 339 M); Neque enimiuxta iudaicas fahulas, quas illi devTSQMOEig appellant, gemmatam et auream de caelo ex- spectamus lerusalem (cf. huius libri p. 146, 2 sqq.): nec rursiim passuri circumcisionis iniuriam nec ohlaturi taurorum et arietum uictimas nec sahhati otio dormiemus. quod et multi nostrorum et praecipue Tertulliani liher qui inscrihitur de spe Jidelium et Lactantii institutionum uolumen septimum pollicetur et Vic- torini, Petauionensis episcopi, crehrae expositiones et nuper Seuerus noster in dialogo, cui Gallo nomen imposuit. et ut Graecos nominem et primum extremumque coniungam: Irenaeus et Apollinarius.
DeTertulliani libro amisso de spe fidelium comparare aequum est, quod ipse adu. Marc. III 24 (= CSEL 47, 419) exposuit; praeterea autem conferas, si libet, quae Sulpicius Seuerus dial.
II 14 Martinum Turonensem de Nerone et Antichristo dis- serentem inducit (CSEL 1, 197).
Non solum autem Papiam, sed etiam alios scriptores eccle- siasticos graecos Victorino praesto fuisse, in eis Irenaeum, Hippolytum, praecipue Origenem, nunc demonstrabimus. atque de Irenaeo satis est conferre, quae p. 148, 11; 152, 12; 154, 6 et 8 in test. adnotauimus. deinde c[uae ratio inter Hippolytum et Victorinum intercederet, Hieronymus ad Gen. 27, 27 sqq. in epist. 36, 16 (CSEL 54, 283) haec exposuit: Hippolyti martyris uerha ponetnus, a quo et Vidtorinus noster nonplurimum discrepat. quare quae iam loh. Waitz in libro: Das pseudo- tertullianische Gedicht aduersus Marcionem (Darmstadt 1901) p. 100 sqq. de locis parallelis Hippolyti et Victorini disseruit, secundum editionem nostram emendatam denuo examinanda
Prolegomena I 1. IX
sunt. huc accedit, quod Hieronymus ipse, ut Victoriui commen- tarium suppleret, nonnulla ab Hippolyto mutuatus est (cf. p. 78 et 79). principem autem locum inter eos, quos Victorinus imi- tatus est, Origenem obtinuisse Hieronymus saepius adfirmauit, id quod his quinque testimoniis probamus: 1) Hieronymus in «pist. 61, 2, postquam de Hilario, Origenis interprete latino. disseruit et de Eusebio Vercellensi, quem haeretica praeter- mittentem optima quaeque transtulisse dicit, pergit: Taceo de Victorino Petauionensi et ceteris, qui Origenem in exjplana- tione dumtaxat scripturarum secuti sunt et expresseriint, ne non tam me defendere quam socios criminis uidear quaerere. ad te ipsum (scil. Vigilantium) ueniam (CSEL 54, 577). — 2) Simili modo in epist. 84, 7 de negotio periculoso uariisque criminibus obnoxio, quod in Origenis libris latine uertendis suscepisse sibi conscius erat, haec scripsit: Quis Latinorum umquam ausus €st transferre libros eius de resurrectio7ie, ^csqI aqyMv^ stromateas'': quis per infame opus se ipsum uoluit infamarii nec disertiores sumus Hilario nec fideliores Victorino, qui tractatus eius non ut interpretes, sed ut auctores proprii operis transtulerunt. nuper Ambrosius sic Exaemeron illius conpilauit, ut magis Hippolyti sententias Basiliique sequeretiir {CSEL 55, 130). — 3) In apologia Hieronymi adu. librosRufini haeclegimus (I 2=:XXni399 M): (Rufinus) habuit in promptu Hilarium confessorem . . . habuit Ambrosium . . . et martyrem Victorinum, qui simplicitatem suam i?i eo probat, dum mdli molitur insidias. de his omnibus tacet, et quasi columnis ecclesiae praetermissis me solum pu- licem et nihili hominem per angulos consectatur. — 4) Ibidem in 14 (= XXni 467 ^l): Ego non accusaui, quare Origenem pro uoluntate transtuleris : hoc enim et ipse feci et ante me Victorinus, Hilarius Ambrosiusque fecerunt ; sed quare trans- lationem haereticam (librorum Tiep: ap/wv) praefationis tuae testimonio roborasti? — 5) In commentario in Ecclesiasten Hiero- nymus ad cap. 4, 13 expositionem haec animaduertit: Origenes et Victorinus non multum inter se diuersa senserunt . . . Super Christo et diabolo hunc locum interpretati sunt, quod puerum pauperem et sapientem Christum uelint (XXIII 1050 M).
XII Prolegomena I 1—2.
non tamen persuaderi poterat facfam esse de nihilo, argumen- tantes, quia uoluntas dei nihil esse non possit. hoc paene usque nunc manet (CSEL 18, 155). ad haec quae Augustinus re- sponderit, cum sentiret ex Priscilliani haeresi ad errorem Origenis quosdam fuisse delapsos, operae pretium est in Augustini scriptis perlegere (XLII 669 — 678 M). hoc unum addo Victorinum cum Origene comparatum nostrum esse Petauionensem (cf. Harnack, Geschichte der altchr. Litt. II 2, p. 427 not. 2), non C. Marium Victorinum Afrum, quera Otto Bardenhewer intellegendum esse censuit (Geschichte der altkirchl. Lit. 11 ^, p. 659 not. 1). alteram autem mentionem inuenimus in epistula Hieronymo falso ad- scripta, quae inscribitur Ep. 37 seu dialogus suh nomine Hieronymi et Augustini de origine animarum cap. 7 (XXX 263 M): Beatus itaque Hieronymus tam sanctum Victorinum martyrem quam plerosque catholicos secutus se potiusferi quam propagari animas — secundum illud, quod in eua?igelio scriptum est: Pa ter me u s quotidie operatur, et ego operor (loh. 5, 17) — credere significauit. sed haec hactenus. nunc de Victorini patria et aetate disputabimus.
2. Hieronymus Victorinum appellat Petauionensem episcopum. Poetouio autem (sic tituli in ipso oppido uel prope reperti omnes, hodie Tettau in Steiermark'), oppidum ad Drauum fiumen situm, primum memoratur apud Tacitum hist. III 1 in enarrandis rebus gestis a. p. Chr. 69, unde intellegitur eo tem- pore hiberna ibi habuisse legionem XIII geminam; succreuit igitur omnino ut pleraque alia harum partium oppida ex castris canabisque. Poetouio autem coloniae formam accepit a Traiano; nam colonia Vlpia Poetouionensis ex Pannonia superiore dicitur in titulo n. 753 (cf. Corp. Inscr. Lat. IH 1 p. 142 et 510). nec solum nomen coloniae ei attributum esse, sed colonos eo deductos €x Italia titulus n. 4057 (p. 516) docet. utrum iam in eorum nu- mero Christiani fuerint an aliunde fides Christiana eo translata sit, nesQimus. Poetouionem pertinuisse ad Pannoniam superiorem usque ad Constantinum Magnum, quarto autem saeculo finibus Norici mediterranei comprehensum fuisse tituli plurirai aliaque
Prolegoraena I 2. XIII
testimonia testantur. nomina Vidorinus et Victorina in titulis Pannoniae inferioris (n. 3542. 3555. 3591. 3626. 3668) et Pan- noniae superioris (n. 3917. 3936: Victorinus decurio coloniae eques Romanus sacerdos. 3974. 3996 a. 4008. 4148) saepe oc- currunt; Poetouione hic titulus inuentus est (n. 4016): Isidi / Aug I signum / cum has / Victorin(us) / ex uoto / posuit. 'non aeque latine ut graece' nouerant auctores huius tituli in urna quadam Poetouione reperti (n. 4075): EvOTaS^i{(o) ravxa qui / uixitann. II m(enses) VIII d(ies) / VIII Av(ji]hoi JrjfA.7jT/QL{o)g ■/.al 07]Xiy.LTag yo/velg vlio yvr^olq). etiam nomina graeca non desunt (n. 4018 XQvo&Qwg, n. 4032 (DiladsojroTog). in tali co- mitatu Victorinurn episcopum uixisse non sine utilitate de- monstruuimus. eum persecutione Christianorum sub Diocletiano orta martyrio coronatum esse certum est; incertum autem, quo anno mortem obierit. suspicamur autem non iam primis men- sibus persecutionis eum supplicio alfectum esse, sed eodem fere tempore, quo Irenaeus, episcopus Sirmiensis (Sirmium = ^Mitrovic') in Pannonia inferiore gladio percussus est. eius passionem proferunt Bollandiani continuatores ad diem XXV. Martii a. 304. eodeni anno Victorinum quoque martyrii gloriam consecutum esse uerisimile est. martyrologorum qui Victorini meminerunt primus est Ado, archiepiscopus Viennensis, ad IV nonas Nouembres ita scribens (c. 860): Natalis sancti Vic- torini, Petauione7isis episcopi, qui persecidione Diocletiani mar- tyrio coronatus est (CXXIII 389 M). diffuse de omnibus rebus, quae ad sanctum Victorinum pertinent, tractant Acta Sanctortim Nouemhris tom. I fol. 432—443. ibi (fol. 443) duo alii episcopi Petauionenses saeculi quarti memorantur: Apriauus et Marcus. ille in catalogo patrum Sardicensium (a. 343) legitur: Aprianus de Petahione Pannoniae (LVI 57 n. XI M), hunc laudant patres concilii Aquileiensis (a. 381) in epistula ad Gratianum^ Va- lentinianum, Theodosium Augustos, accusantes quendam lulia- num Valentem Arianum, qui aliquamdiu sedem Petauionensem occupauerat: Nam primo Petauione superpositus {= superstes) fuerat sancto uiro Marco, admirahilis memoriae sacerdoti; sed posteaquam deformiter deiectus a plehe est, qui Petauione
X[V JProlego inena I 2— 3.
€sse no7i potiiit, is nunc Mediolani post euersionem patriae, dicamus proditionem, inequitauit (XVI 943 M). post hunc Marciim intrusumque lulianum Valentem nullius deinceps Petauionensis antistitis nomen in monumentis ueteribus oc- currit, quamquam ciuitas ipsa saeculo quinto, quo Priscus rhetor floruit, superstes erat, qui eam uocat Norici ciuitatem (Fragmenti histor. Graec, ed. Mueller, uol. IV, p. 84) ipsaque cum territorio suo archiepiscopis Salisburgensibus subdita fuit €t ad hunc usque diem permansit.
3. Restat. ut quaeramus, quos libros Victorinus Petauionensis scripserit et quae reliquiae eonim usque ad nos remanserint; qua in quaestione Hieronymi indicem iam memoratum (de uir. inl. c. 74) deinceps sequi atque singillatim et discretim adnotare placet, quibus indiciis fnigmentisque hodie contenti €sse cogamur.
1) Victorini commentarius in Genesim.
Ad Gen. 27, 27 sqq. Hieronymus in epist. 36, 16, postquam, €ur Isaac, uir iustus et deo carus, non illi, cui uoluit, sed, cui noluit, deceptus errore benedixerit, secundumlitteram explanauit, -expositionem Hippolyti allegoricam accurate perscribit, quam «tiam Victorinum amplexum esse adlirmat, quare eam pro exem- plo commentarii deperditi integram acceptamus (= CSEL 54, 283 — 285): Quoniam autem poUiciti sumus et de eo, quid in figura significaret, adiiingere, Hippolyti martyris uerba ponemus, a quo et Victorinus noster non plurimum discrepat, non quo omnia plenius exsecutus sit, sed quo possit occasionem praehere lectori ad intelligentiam latiorem: ^lsaac portat iinaginem dei patris, Re- hecca spiritus sancti, Esau populi prioris et diaholi, lacoh ecclesiae siue Christi. senuisse Isaac consummationem orhis ostendit; oculos illius caligasse fidem perisse de mundo et religionis lumen ante eum neglectum esse significat. quod filius maior uocatur, acceptio legis est ludaeorum; quod escas eius atque capturam, diligit patcr, homines sunt ab errore saluati, quos per doctrinam iustus quisque uenatur. sermo dei hcnedictionis est repromissio
P r 0 1 e g 0 m e n a I 3. A V
et spes regni futuri, in quo cum Christo sancti regnaturi sunt et uerum sabbatum celcbraturi (cf. infra p.6, 8; 140, 2; 144, 5!). Bebecca plena spiritu sancto et sciens, quid audisset, antequam pareret, quia maior seruiet miwori (Gen. 25, 23), — magis autem forma spiritus sancti, quae futura norat in Christo, in lacob ante meditatur — loquitur adfilium minorem: uade ad gr eg em et accipe mihi inde duos hae- dos (Gen. 27, 9), praefigurans carneum saluatoris aduentum, in quo eos uel maxime liberaret, qui peccatis tenebantur ob- noxii, siquidem in omnibus scriptoribus haedi fro peccatoribus accipiuntur. quod autem duos iubetur adferre, duorum fopulorum significatur adsumptio; quod teneros et bonos, dociles et innocentcs animae. stola Esau fides et scripturae sunt Hebraeorum, quibus gentilium indutus est populus; pelles, quae eius bracchiis cir- cumdatae sunt, peccata utriusque sunt plebis, quae Christus in extensione manuum cruci secum pariter adfixit. quod Isaac ijuaerit ab lacob, cur tam. cito uenerit, admiratur uelocem cre- dentium fidem ; quod cibi delectabiles offeruntur, hostia iplacens deo salus est peccatorum. post esum sequitur benedictio et eius odore perfruitur, uirtutem resurrectionis tt regni aperta uoce praenuntians, quomodo etiam adorent eum fratres sui et seruiant ei credentes ex Israhel. quia igitur iniquitas est inimica iustitiae, Esau in discordiam concitatur et necem fraudulentus excogitat dicens in corde suo: adpropient dies passionis pa- tris mei et occidam lacob, fratrem meum (Gen. 27, 41). diabolus fratricidae ludae os in Cain ante praemeditans in Esau manifestissime confitetur, tempus quoque interfectionis ostendens: adpropinquent, inquit, die s pas sionis, ut interficiamfratrem meum (Gen. 27, 41). quapropter Eebecca, id est patientia, nuntiauit uiro fratris insidias, qui uocato lacob praecepit ei, ut Mesopotamiam pergeret et inde acciperet uxorem de genere Laban Syri, fratris matris suae. quomodo itaque fratris dolos fugiens Mesopotamiam tendit lacob, ita et Christus ludaeorum incredulitate conpulsus proficiscitur in Galilaeam, inde sibi ex gentibus sponsam sumpturus ec- clesiam! haec supra dictus uir.
XVI P r o 1 e g 0 111 e n a I 3.
Cum ista relatione Hieronymi ipsiiis Hippolyti uerba com- paraii possunt, quae nunc et graece exstant et in linguara georgicam ex armeniaca translata (cf. Hippolyts Schrift ilber die Segnungen Jakohs von C. Diobouniotis und N. Beis, 1911, p. 14 sqq. et Drei Geoy^gisch erhaltene Schriften von Hippolytus, herausg. von G. Nath. Bonwetsch. 1904, p. 5 sqq., = Harnachs Texte und Unters., uol. 38, 1 et 26, 1 a). Hieronymi autem relatio piopinquiore paene cognatione coniuncta esse uidetur cum Victoiini et tota ratione interpretandi et singulis locis^ quam cum Hippolyti expressis uerbis, quare non licuit eam hoc loco praeterraittere.
2) V i c 1 0 r i n i c o m m e n t a r i u s i n E x o d u m .
Huius coraraentarii nullura uestigium deprehenditur, nisi foite ad Ex. 34, 33 conferas, quae p. 62, 14 sqq. exponuntur.
3) Victorini coramentarius in Leuiticum.
A. Mai in Spicilegii Romani tomo V, 1 (Romae 1841) bre- uiarium codicum monasterii S. Nazarii Laureshamensis ex peruetusto codice (saec. XI) bibliothecae Palatinae Vaticanae (no. 1877) in lucem protulit (p. 161 — 200). ibi exstabat in scrinio XLV 3 Liber Victorini in leuiticum (p. 189). in prae- fatione autem (p. XVIII) editor alterum codicera addit haec scribens: XLV. 3. et in arm. S. Petri II. 5. Victorini liber in leuiticum. perlustratis ergo codicibus, qui in arraario S. Petri apud Corbeiara reperti sunt, his nuraeris II. 5 signatura in- uenimus codicem, qui inscribitur: Expositio Hesychii pres- byteri super leuiticum (p. 203), unde concludimus Maium Victorini comraentarium et Pseudo-Hesychii expositionem latine scriptam (Migne, patres graeci, LXXXXIII 787—1180) pro eodem opere habuisse, cui iudicio adsentiri non possumus. sed operae pretium esse uidetur hoc uestigium indagare et ante omnia perquirere, num codex ille olim Laureshamensis nunc Roraae inter codices Palatinos latinos exstet et quo codex Corbeiensis translatus sit. hoc loco satis sit quaestionera haud parui raomenti proposuisse.
Prolegomena 13. XVII
4)Victorini commentarius in Esaiam.
Praeter lociim iam siipra p. X laudatum huc spectat Esaiae cap. 6, 2 expositio, cuius Hieronymus in epist. 18 A, 6 mentionem facit : S ex alae unl et sex alae alteri. Vidorinus noster duodecim apostolos Interpretatus est (CSEL 54, 82). praetereu liaud inutile uidetur Esaiae locos in indice p. 156 enumeratos cum Hieronymi commentario in Esaiam comparare, quem non semel Victorini explanationem respexisse apparet. testimonio autem esse possunt hi duo loci: a) c. 4, 1: (Septem mnlieres) adprehender ti.nt hominem unum. unus autem homo Christus est (p. 28, 15; 30, 1) = adprehendent lesum, qiiem multo tempore desiderauerafit, quia nullum alium potuerant in- uenire, in quo aeterna statione requiescerent (XXIV 73 M). b) c. 60, 1. 19. 20: Victorini sententiae hoc uaticinium ad ulti- mum terapus referendum esse dicentis (p. 150, 1 sqq.) Hierony- mus adsentitur, contradicit autem interpretationi chiliasticae haec exponens: Ex hoc capitulo cogimur omnia, ([uae dicta sunt et dicenda, ad ultimum referre tempus, quando caelo terraque transeuntihus solis ac lunac cessahit ofjicium. et erit do- ■m i n u s ip s e lumen per pet u u m, ut quae yjhaoTal carnaliter adserunt esse complenda, nos spiritualiter futura esse crcdamus, in qualitate promissionum, non in tempore dis- crepantes (XXIV 597 M). qiios autem ordini chiliastarum uel milliariorum adnumerauerit, in prologo libri XVIII in Esaiam commentariorum his uerbis explicat: Xec ignoro, quanta inter homines sententiarum diuersitas sit ... de resurrectione et de cmimarum et humanae carnis statu, de repromissionibus fu- turorum, quomodo deheant accipi, et qua ratione intellegenda sit apoccdypsis lohannis, quam si iuxta litteram accipimus, iudaizandum est; si spiritualiter, ut scripta est, disserimus, midtorum ueterum uidehimur opinionihus contraire: Latinorum Tertulliani, Victorini, Lactantii: Graecorum, ut ceteros prae- termittam, Irenaei tantum, Lugdunensis episcopi, faciam men- tionem (XXIV 627 M). quae cum ita sint, omnibus iis locis, quibus Hieronymus in milliariorum opiniones inquirit — exempli causa nomino locos de Antichristo de Assyriis ueniente
XXXXIX. Victorinus Pet. ],
XVIII Prolegomena 13.
(ibid. 187 D), de aurea lerusalem atque gemraata (290 A et 377 A), de consummatione mundi (351 D), de perpetuo sab- bato (522 C; cf. infra p. 6, 8!) — cum aliorum tum Victorini sententias in commentario in Esaiam expositas designari suspi- camur.
5)Victorini commentarius in Ezechiel.
Etiam in commentariis in Ezechielem et in Danielem Hie- ronymum saepe Victorini expositiones respexisse iam supra p. VIII uidimus et multis aliis exemplis probari potest. quod enim in Danielis cap. 11, 29 et 30 interpretatione legimus: mtilti nostrorum putant oh saeuitiae et turpitudinis magnitudinem Domitium Neronem Antichristum fore (XXV 568 M), dubiuni non est, quin praecipue ad Victorini sententiam pertineat (cf. infra p. 120, 8 sqq.). ex locis enim Ezechielis in commen- tario in apocalypsim laudatis (cf. p. 122, 2 et indicem p. 156) totus expositionis modus atque finis concludi potest.
6) Victorini commentarius in Abacuc.
Huius commentarii quoniam ne tantillum quidem recta uia ad nos peruenit, quaeritur, num reliquiae quaedam ex Hieronymi commentariis in Abacuc depromi possint. atque haec spes nos non fallit. nam saepius animaduertimus Hieronymum sua sen- tentia explicata alterius quoque expositionis mentionem facere, quae Victorini mentem spirare uidetur. exempli causa cap. 2, 5 interpretatione spirituali proposita Hieronymus pergit scribere: Potest autem hoc ipsum et de Antichristo interpretari, qui in tantum erit arrogans et superbus^ ut in templo dei sessurus sit, faciens se deum (II Thess. 2, 4). et quasi infernus et mor s tantos interficiet et ad se congregahit, ut, si fieri possit, decipiat etiam electos deiiJA^diith.lAi^^i). congregahit quoque ad se omnes gentes et uniuersos populos in suum ducet errorem (cf infrap. 110, 1). qui cuni postea interfectum illum spiritu oris Christi (II Thess. 2, 8; cf. p. 24, 15) uiderint, intellegent uera esse, quae de eo ante praedicta sunt (XXV 1294 M). similiter ad cap. 2, 15 — 17 Hieronymus primum notat: Hoc sub persona
Prolegomena 13. XIX
haereticorum dictum sit; deinde addit: Ceterwm si uolumus de Antichristo intellegere siiie de diaholo, qui operaturus est in AntichristOy et iste calice suo^ quo Christi cupiet suhuertere disciplinam, inehriahit plurimos, ut ehrii ingrediantur speluncas eius: sed postquam finis adueneynt, pro ea gloria, qua se ma- gnificauerat, implehitur ignominia (XXV 1303 M). eiusmodi uestigia Victorini complura indagari possunt. ut tertium exemplum addam: cap. 3, 2 interpretatione secundum Sep- tuaginta: in medio duorum animalium cognosceris {== ev 1,1 eou) dvo "C^mojv y v co g & rj a jj) recensita et uariis explicationibus propositis Hieronymus hanc postremo memorat expositionem: Sunt, qui duo animalia diio intellegant testamenta, nouum et uetus, quae uere animantia sint atque (dtalia, quae spirent, et in quorum medio dominus cognoscatur (XXV 1309 M). quibus cum uerbis si Victorini sententiam p. 22 — 24 de gladio bis acuto uel p. 54 — 56 de alis quattuor animalium comparaueris, eundem hoc loco artam duorum testamentorum necessitudinem signiticauisse haud infitiaberis.
7) Victorini commentarius in Ecclesiasten.
Testis huius commentarii praeter Hieronymum est Cas- siodorus, apud quem (de instit. diu. iitt. 5) haec legimus: Secundus liber Salomonis, qui appellatur Ecclesiastes, a heato Hieronymo potenter expositus est . . . de quo lihro et Victorimis, ex oratore episcopus, nonnulla disseruit (LXX 1116 et 1117 M). quod Victorinum nostrum 'ex oratore episcopum' appellat, er- rauit; alterum Victorinum (Caium Marium Victorinum Afrum) 'mirante Roma, gaudente ecclesia' (Augustini confess. VIII 2, 4) ex rhetore uibis Romae, si non episcopum, at certe christianum factum esse scimus. Hieronymus autem, ut iam p. IX uidimus, in commentarium suum ad cap. 4, 13 explicandum Origenis et Victorini interpretationem transcripsit; in qua ipsius Victorini mentem praecipue spirare postea uidebimus. sed audiamus ueiba Hieronymi: Melior est puer pauper et sapiens, quam rex senex et stultus, qui ne scit prouidere in posterum etc. • . . Origenes et Victorinus
b*
XX Prolegomena 18.
non mnltnni inter se diuersa sensernnt (Origenem in Eccle- siasten honnilias 8 scripsisse ex titulo Hieronymi scimus in epist. 33 constituto, quarum nuUa ad nos permansit — CSEL 54, 257). post generaleni enini illam sententiam, qnae omnibiis patet, qnod melior sit adnlescentulns panper et sa- piens quam rex senex et insipiens, et quod frequenter euenit, ut ille per sapientiam suam etiam de carcere regis egrediens itnperet pro dominatore pernerso, et rex insipiens perdat ini- perinm, quod tenehat: snper Christo et diaholo hunc locum interpretati sunt, quod pnerum panperem et sapientein Christnm uelint — puerum inxta illnd: Magnum tihi est uocari te pneru m m e nm (Esai. 49, 6, cf. XXIV 465 M). panperem uero, quia pauper factns est, cum dines esset (11 Cor. 8, 9), et sapicntem, quia proficiehat aetate et sapientia et gratia apnd deum et homines (Luc. 2, 52). iste natns est in regno senis et idcirco dicit: Si esset de hoc mnndo regnum meum, ministri utiqtie mei certarent pro me, ut non traderer ludaeis: nntic autem non est de hoc mnndo regnum meum (loh. 18, 36). in illius itaqne stnlti senis regno, qui ostendit ei o m nia regna m undi et gloriam eins (Matth. 4, 8~) natus est optimns pner, et de domo uinculatorum, de quihus leremias in lamefitationihus loquitur dicens : U t h u m iliaret suh pedihus eius 0 mnes ninctos terrae (Thren. 3, 34), processit ad re- gnnm et ahiit in regionem longinqncim, et contra eos, qni super se eu'm regnare nolehant, post aliqnantum temporis rex reuersus est (cf. Luc. 19, 12 et 27). praesago itaque spiritu nidit Ec- clesiastes omnes ninentes, qni possunt adulescentis participes esse dicentis: Ego snm uita (loh. 14, 6) et netere stnlto rege dimisso Christnm seqni. simulque duo ex Israel populi significantur: prior, qui ante aduentum domini fuerit, et po- sterior, qui Antichristum pro Christo siisceptnrus est — qtiod prior non penitus sit ahiectns (prima quippe ecclesia ex ludaeis et apostolis congregata est) et in fine ludaei, cpni Antichristum pro Christo snscepturi sunt, non laetentur in Christo (XX III 1050. 1051 M). cura hac sententi accurate congruunt. quae
Prolegomena 13. XXI
apud Victoriniim p. 120, 14. 20 de ludaeis Antichristum tam- quam Cliristum excipientibus legimus. praeterea si adEccle. 12.3 Victorini expositionem p. 84, 4, qui 'custodes domus' angelos esse uoluit, conferas cura Hieronymi uerbis: Custodes domus aut sol intellegitur et luna et reliquus astrorum chorus, aut angeli, qui huic mundo praesident (XXIII 1107 M), haud du- bium est, quin posteriorem sententiam Victorinus in cona- mentario iu Ecclesiasten amplexus sit. ceterum etiam alia Vic- torini uestigia in Hieronymi commentario detegi posse uerisi- mile est.
8 j V i c t 0 r i n i c o m m e n t a r i u s i n C a n t i c u m C a n- t i c 0 r u m.
Viclorinum in huius libri expositione Origenis auctoritate ductum esse eo magis suspicamur, quod, ut Hieronymi te- stimonio utamur, ^Origenes cum in ceteris libris omnes uicerit, in Cantico Canticorum ipse se uicit' (Migne, patres graeci, XIII 35). reliquiae autem commentarii desunt.
9) Victorini commentarius in Matthaeum.
De Victorini expositione Matthaei euangelii Hieronymus de uir. inl. 74 tacet, sed ut Cassiodorus, ita ipse quoque aliis locis eam commemorat. atque Cassiodorus (de inst. diu. litt. 7) hos interpretes Matthaei latinos enumerat: Matthaeum heatus Hieronymus iteruni his hinis lihris exposuif, quem etiam sanctus Hilarius in iino uolumine declarauit, de quo et Victorinus, e.r oratore episcopus, nonnulla disseruit (LXX 1119 M). dubium esse potest, utrum Victorinus totum librum exposuerit an ad singulos locos quaedam adnotauerit. sed Hieronymum Victorini opus commentarium nominauisse ex his duobus locis apparet, priraum ex prologo commentariorum in euangelium Matthaei: Legisse me fateor ante annos plurimos in Matthaeum Origenis uiginti quinque uolumina et totidem eius homilias commaticumque interpretationis genus, et Theophili, Antiochenae urhis episcopi, commentarios, Hippolyti quoque martyris et Theodori Heracleotae ApoUinarisque Laodiceni ac Didymi Alexandrini ; et Latinorum
XXII Prolegomena 13.
Hilarii, Victorini, Fortunatiani opuscula, e quibus etiamsi parua carperem, dignum aliquid memoria scriberetur (XXVI 20 M), praecipue autem ex translationis homiliarum 39 Origenis in euangelium Lucae prologo: Praeterea commentarios uiri eloquentissimi Hilarii et beati martyris Victorini, quos in Matthaeum diuerso sermone, sed una gratia spiritus ediderunt, post paucos dies ad uos mittere disposui, ne ignoretis, qua^itum nostris quoque hominibus sanctarum scripturarum quondam studium fuerit (XXVI 220 M).
Ad Victorini commentarium in Matthaeum pertinere uidetur, quod Hieronymus in libri de perpetua uirginitate beatae Mariae aduersus Heluidium c. 17 adfirmat dicens Heluidium, qui fratres lesu (Matth. 13, 65) Mariae filios germanos appellauit, ad sententiam defendendam ut Tertulliani ita Victorini auctoritate usum esse: Tertidlianuni in testimonium uocat et Victorini Petauionensis episcopi uerba proponit. et de Tertidliano qiiidem nihil amplius dico, quam ecclesiae homineni non fuisse; de Victorino uero id adsero, quod et de euangelistis, fratres eum dixisse domini, non filios Mariae — fratres auteni eo sensu, quem superius exposuimus, propinquitate, non natura (XXIII 201 M), de qua quaestione Th. Zahn in libro: Forschungen zur Geschichte des neutest. Kanons, uol. 6, imprimis p. 316 — 320, luculenter disputauit. in commentario in apocalypsim autem quotiens Victorinus Matthaeum euangelistam respexerit, ex indicis pag. 156 conspicuum est; quae omnia cum expositio- nibus commentarii in Matthaeum consona esse quis est qui negare possit?
Kestat, ut miri cuiusdam fragmenti mentionem faciamus, quod quoniam ex ^commentariis Victorini' depromptum induci- tur, commentario in Matthaeum altribuendum esse censemus. exstat autem in cod. Bobbiensi 70 Lit. S (nunc H. 150 Inf.) bibL Ambrosianae Mediolanensis saec. IX(foL 137^', = A) et in cod. 1473 bibl. uniuersitatis Patauinae saec. XV(foL 164^, =jP). ex illo hoc fragmentum edidit Lud. Ant. Muratorius {Anecdota quae ex Ambrosianae bibliothecae codicibus nunc primum eruit, Patauii 1713, tom. III p. 111—209 Liber de computo; p. 207 sq.
Prolegomena I 3. XXIIl
hoc fragmentum exstat = CXXIX 1369 M); denuo codicem conferendum curauit editionemque luculenta disputatione auxit Ernst von Dobschutz {Texte und Untersuchungen, uol. XI, 1 p. 137). ex cod. autem Patauino hoc monumentum, cui supra- scriptum est nomen Hieronymus, publici iuris fecit Germain Morin (Journal of Theol. Studies, uol. VII p. 459). repetimus autem accurate textum cod. A et uncis rotundis inclusas ad- dimus lectiones uariantes cod. jP: In commentariis uictorini inter plurima (cetera P) hec etiam scripta reperimus {reperi quod P) inuenimus (om. P) in memhranis alexandi {Alexandri P) epi qui fuit in hyerusale {ierusalem P) qtiod transcripsit manu sua (manii propria P) de exemplarihus apostolorum ita (om. P) VIII kl ianr natus est dns nrt (om. P) ihs xqo sul- pitio {suplicio P) et camerino {cromatio P) consulis {consulihus P) et (om. P) haptizatus est (om. P) VIII id ianr ualeriano {ualerio P) et asiatico cons. {= consule A; consulihus P). jmssus {uero add. P) est (om. P) X {VIII. P) kl apl nerone III {tercio P) et ualerio' mesala {me'sula P) conss {considibus P) resurrexit. {Surexit P) VIII . {VI. P) kl apl conss {consulihus P) supra scriptis ascendit in celos V noh maias post dies XL. conss snpra scriptis. iohannis hajotista nascltur VIII kl. iul et cir- cumciditur kl. iul ad mariam uero [fol. 138^ locutus est an- gelos (sic) VIII k apl sexto iam conceptionis mense' elisaheth hahere dicens ex quo {ascendit in celos . . . ex quo om. P) sup- putatur {quippe add. P) eodem die dmri fuisse conceptum quo et resurrexit. Amen (om. P).
Post resurrexit addit 2* haec uerba: feria VI. annunciatus. fer. I. natus || fer. V. haptizatus. fer. VI. passus \\ A die na- tiuitatis domini usque || ad passionem ipsius anni XXXII. \\ men- ses . III. dies . XI.
Haec computatio mirabilis hodie ita explicari solet, ut se- cundum eam lesum Christum anno 9 aerae nostrae (Q. Sul- pitio Camerino et C. Poppaeo Sabino consulibus) natum esse, anno 46 (Valerio Asiatico II. et M. lunio Silano consulibus) baptizatum, anno 58 (Nerone III. et M. Valerio Messala Cor- uino consulibus) passum putandum sit. quae interpretatio
XXIV Prolegomena I 3.
num recta sit, quaeritur. haec enim sunt consideranda: a) Illius computationis pars antiquior discernenda est a parte recentiore. partis autem antiquioris proprium est annos nomine unius consulis designare (Sulpitio Camerino consule, Valerio Asiatko consule; particula et errore scribae posterioris nomen consulis interrumpi- tur). atqui primus Valerii Asiatici consulatus, non secundus in- tellegendus est, quem scimus in tempora Caligulae anno 41 mortui cecidisse (cf. Pauly, RealencyU. VI, 1852, p. 2359). si igitur lesus ante annum 41 baptizatus est, testimonium cod. Patauini probatur inter diem natiuitatis domini anno 9 nati et passionem annos 32 interfuisse. huic autem calculo posteriusfragmenti additamentum contradicit, quod passionem lesu in annum 58 utriusque con- sulis nomine designatum constituit. — b) Victorini certe non intererat computationem annorum proponere, sed quo die uel qua feria incarnatio, passio, resurrectio lesu Christi celebrandae sint, indicere. arto enim propinquitatis uinculo, id quod nemo adhuc animaduertit, Victorini tractatus de fabrica mundi, prae- sertim c. 9 (p. 8), et fragmenti nostri finis inter se coniuncti sunt. atque ut illic ostendere conatus est: ea die Gabrihel an- gehim Mariae uirgini euangelizasse, qua die dy^aco Euam seduxit; eadem die esse (Christum) passuiu, qua Adam cecidit (p. 8, 10 sq., 18), ita hic breui compendio docet: feria sexta annunciatus, feria sexta passus. sed longum est omnia, quae huc pertinent, hoc loco percensere.
10) Victorini commentarius in Apocalypsim.
Nunc uenimus ad eum commentarium, qui ut posttot saecula, quibus primaria eius forma nisi ab Hieronymo ualde commutata atque in contrarium redacta nota non erat, genuinus, iuteger incolumisque resuscitaretur, auctor huius libri per multos an- nos operam dedit. quaeritur autem, utrum Cassiodorus, qui eius mentionem fecit, editionem Victorini ipsam an recensionem Hieronymi in promptu habuerit. scribit enim de inst. diu. litt. 9 haec: Apocalypsis uero, quae studiose legentium aniiuos ad supernam contemplationem deducit et facit mente cernere, quod angeli uidendo heati sunt, sancti Hieronymi expositione con-
Prolegomena I 3. XXV
spicua est: de quo Ubro et Victorinus saepe dictus episcopus difficillima quaedam loca hreuiter tractauit (LXX 1122 M). haec ad recensionem pertinere uidentur, qua Hieronymus Victorini commentarium transformauit. nam num Hieronymus id quod insuper Anatolio proraiserat, 'ingenium suum in hoc uolumine potissimum sudaturum esse' (cf. p. 15, 4 sq.), postea exsecutus sit, adhuc incertum est. certum autem est quattuor formas commentarii Victorini hodie discerni posse, quae omnes in hoc libro legentibus praebentur, atque primo loco
a) editio Victorini, quae exstat in plagulis numeris paribus designatis a n. 16 usque ad n. 154 (excepti sunt n. 78 et 124, quibus alia offeruntur),
ft) recensioHieronymi (= Y)^ quae in plagulis nu- meris imparibus notatis a n. 17 usque ad n. 153 (exceptis n, 125 et 127 lin. 1 — 10) inuenitur; ibidem exhibetur
/) recensio posterior textu apocalypsis aliis- que additamentis aucta (= <P)\ quae huius et postremae recensionis propria sunt (= X), uncis angulatis ([ ]) inclusa sunt atque quoad textum apocalypsis litteris cursiuis impressa (huc pertinet etiam pag. 124);
d) recensio postrema ex prioribus mixta (= /S), quae qua ratione a recensione posteriore differat, postea accuratius uidebimus; ad hanc recensionem solam per- tinent ea, quae in plagulis imparibus occurrunt uncis rotundis (( )) inclusa. iam hoc loco notare libet pro uncis angulatis p. 125, 1 et 127, 10 uncos rotundos ponendos esse.
11) Victorini liber aduersum omnes haerese?.
Testis huius libri praeter Hieronymum est Optatus Afer, episcopus Mileuitanus, in primo libro contra Parmenianum Donatistam: Marcion, Praxeas, Sabellius, Valentinus et ceteri usque ad Cataphrygas temporibus suis a Victorino Petauionensi et Zephyrino Urbico et a Tertulliano Carthaginensi et ab aliis adsertoribus ecclesiae catholicae superati sunt; ut quid bellmn cum mortuis geris, qui ad negotium temporis nostri non per- thient? (CSEL 26, 11). in libro Victorini deperdito praecipue
XXVI P r 0 1 e go m e 11 a 13.
Marcionis haeresim refutatam esse ex duabus causis suspicamur. tota enim expositio apocalypsis impugnat 'haereticos, qui testimonio prophetico non utuntur' (cf. p. 54, 21), quorum nomina non nominantur, quorum sententia peruersa nusquam non refellitur. haec autem erat nota haeresis Marcionis. huc accedit, quod Optatus inter haereticos principem locum Marcioni, inter haereticorum impugnatores primum locum Victorino attribuit, qui quamquam aetate et Zephyrino et Tertulliano postponendus erat, tamen eis praefertur, quippe cui in certamine aduersus Marcionem palma debeatur. quae cum ita sint, contradicere cogor sententiae eorum, qui incerti scriptoris libellum aduersus omnes haereses Tertulliano falso adscriptum (CSEL 47, 213 — 226) opus Victorini essecontendunt (cf. Harnack, Gesch. der altchr. Litt. II 2 p. 430—432). nam huius libelli auctor Marcionis tam ignarum se exhibet, ut noui testamenti truncationem, quae ad Marcionem referenda est, Cerdoni potius, Marcionis magistro, adsignare maluerit (Cer- don . . . solum euangelium Lucae nec tamen totum recipit. apostoli Pauli neque omnes neque totas epistolas sumit. acta apostolorum et apocalypsim quasi falsa reicit, cf. CSEL 47, 222 sq.). praeterea ratio sermonis a Victorini stilo prorsus distat. in commentario in apocalypsim a Victorino haeretici 'Valentinus et Cerinthus et Ebion et cetera scola satanae' (p. 96, 1) nominantur, item Nicolaitae eorumque magister Nicolaus (p. 34, 11), quos omnes etiam in libro aduersum omnes haereses exagitatos esse uerisimile est.
12) Victorini 'multa alia' opera.
Quod Hieronymus de uir. inL 74 etiam 'multa alia' opera Vic- torini memorauit, nescimus, quos libros intellexerit; nam saepe in illo libro, ut celaret nihil aliud sibi notum esse, huiusmodi uocabulum addidit ut multa (c. 93), et nonnulla (c. 84), et nonnulla alia (c. 89 et 102), et multa alia (c. 94, 114, 119), et multa alia, quae enumerare longum est (c. 87). nobis autem reuera sub Victorini nomine traditus est Hractatus de fabrica mundi', cuius auctorem nostrum Victorinum fuisse
Prolegomena I 3— II. XXVJI
et genere loquendi et ipso argumento sententiisque chiliasticis demonstratur. qui tractatus quo in contextu olim lectus sit, incertum est; neque enim uerisimile est eum serraonibus coram populo habitis adnumerandum esse, qui uoce tractatuum signi- ficari solebant.
De proprietate doctrinae Victorini hoc Ibco amplius disputari non potest; eum chiliastam fuisse iam saepius animaduertimus eumque nullum discrimen statuisseinterChristumpraeexistentem et spiritum sanctum ex locis p. 166 enumeratis perspicue ap- paret. accedunt alia, quae theologiam eius ante tempora con- cilii Nicaeni ortam esse demonstrant. in decreto Gelasiano de lihris recipiendis et no7i recipiendis opuscula Victorini Petauio- nensis apocrypha declarata esse mirum non uidetur, si tota indoles huius indicis confusi respicitur, in quo et receptionem opusculorura beati Caecilii Cypriani martyris et Carthagiuiensis episcopi et reprobationem opusculorum Thascii Cypriani iuxta positas esse uidemus (cf. v. Dobschutz, Becretuni Gelasianum [Leipzig 1912] p. 13 u. 323, p. 8 u. 179 sq., p. 12 u. 319).
Restat, ut hos auctores nominem, qui nuper de Victorini libris accuratius disputauerunt:
1 ) Otto B a r d e n h e w e r, Gesch. der altUrchl. Lit., 11 ^ (Freiburg 1914) p. 657— 663;
2) Adolf Harnack, Gesch. der altchr. Litt. II 2 (Leipzig 1904) p. 426— 432;
3) lohannes Haussleiter, VictoHnus von Pettau (Real- encyU. fiir protest. Theol. XX ^ [Leipzig 1908] p. 614— 619).
II.
Tractatus de fabrica mimdi.
Hunc tractatum, cuius nerao superioribus temporibus men- tionem fecerat, primus Guil. C a v e in libro Scriptorum ec- cles. historia literaria (Londini 1688) p. 102 — 104 ex codice Lambethano edidit et Victorino Petauionensi uindicauit, libel-
XX VIII Prolegomena II.
lum ' anoonaofxcmov quoddam ex commentariis uel in Genesin uel in Apocalypsin decerptum' ratus.
Codex ille Lambethanus quoniam ad hunc diem unus fons mansit, ex quo tractatus hauriri potest, omnis posteriorum opera in eo accuratius legendo et describendo coUocata est. et nouae editionis historiae Cauianae adornator quidem (Oxonii 1740) codicem denuo recognoscendum curauit adiutus a I. Walker, qui adnotatiunculas insuper criticas adiecit. deinde Walkeri et apographum et notas Andreas Gallandius repetiit in Bihlio- thecae mterum patrum tom. IV (Venetiis 1768) fol. 49 — 51 ipseque opusculum in septem sectiones diuisit. postremo Mart. los. Eouth {Reliquiae sacrae IIP [Oxonii 1846] p. 455 — 461 textus, p. 464 — 483 adnotationes) hoc fragmen- tum Victorini secundis curis edidit noua collatione codicis ab H. I. Todd facta. et prior quidem Routhi editio repetita est in Patrologia a I. P. Migne curata V p. 301 — 316; al- teram editionem ipse inspexi. sed tempus est de codice ipso disserere.
Cod. membr. in 4^ Bibliothecae Lambethanae, olim n. 90, nunc n. 414 notatus, 0,225 m. altus, 0,131 m. latus, fol. 159, fol. 1—80 saec. X— XI, fol. 81—159 saec. XII— XIIP) has particulas continet:
1) fol. 1 '* — 6**: De ineffahili excellentia dei. Scs Agustinus in lihro sententiarum capit. LVI (Prosper lib. sent. ex Aug. c. 61; XXXXV 1864 M). — 2) fbl. 6'* — 16'': De primo die a deo facta. Scs Amhrosius episcopus de die etc. — 3) fol. 16'* — 16'': Liher secundus secundum Matheum. homines duos in regionem etc. — 4) fol. 16^' — 21^': De crea- tione angelorum \ VI Scs Augustinus in lih. XII de ciuitate dei etc, — 5) fol. 21 *' — 25 ^' : VII De creatione aquarum in psalmo nonagesimo II II. Quoniam ipsius est etc, — 6) fol. 25'' — 36'*: De stahilitafe caeli et cursv dierum uel de caelo \ VIII Scs Augustinus episcopus in lihro genesi ad litteram ad locum etc. — 7) fol. 36'* — 36'': VIIII De creatione nuhium
^) Hac in re sequor iudicium et auctoritatem Alfiedi H o 1 d e r, qui codicem nouissime contulit. C. Zangemeister autem priorem partem codicis saec. IX, alteram saec. XII attribuit (cf. Sitzungsher. der K. Akademie dei^ Wiss., phil.-hist. Cl 84. uol., Vindob. 1876, p. 539), H. Schenkl (ibidem, 150. uol., V p. 26) ipse quoque priorem partem saec. IX assignauit.
P r o 1 e g 0 m e n a II. XXIX
et pluuianim \ S c5 Agustinus etc. — 8) fol. 36'^ — 38'': X JDe thonitruo uel de uentus (aic) et fulgoribus Eucherius in libro quaestionum capit. LXXX depsalmo LXXVI, ubi ait: Voxinquit etc. (L 790 M) — 9) fol. 38^ — 40'': XI Be offensione seu deiectione diaboli Abdias propheta dicit etc. — 10) fol. 41*" — 52'': Incipiunt proplemae uel expositiones eoruni (problema uel expositio \\\ 2) sancti Ambrosii episcopi de sanctis euangeliis. scri- bitur in euangelii libro etc. — 11) fol. 53'' — hh^' : Epistoladeresurrectione. Quidani uetcrator et callidus etc. (cf. Hieronymi Ep. 108; CSEL 55, 339 lin. 21). 12) foL 55'' — 58'": Tractatus ordinis paschalis. Cum onmes apostoli dehoc mundo transissent etc. (Anonynius de computo; CXXIX 1350 M). —
13) fol. 58*" — 62*': Quod nox non praecedentis diei est . . . . suam pro- curet absentiam (catalogus codicum Lambethanorum ab H. I. Todd con- fectus et anno 1812 impressus adnotat: Excerptu Hieronymi in illud geneseos: Ex omni ligno quod est etc. cf. Gen. 2, 16). —
14) fol. 62*' — 63'': Expositio de die autem illa et hora nenio scit etc. (cf. Matth. 24, 36). — 15) fol. 63"— 64'': De septem gradibus eccleside responsum sancti Seueri de Christi tradicione cum esset in corpore,- Dic mihi qua aetate erat Ihs . . . tunc fuit lector; — 16) fol. 64*' — 70*": Expositio domni Hieronimi de Cain pnlchra satis. Quid sibi uult . . . tunc om^iis isrl saluus erit (cf. Hieronymi Ep. 36; CSEL 54, 269 — 285). — 17) foL 70'"— 73'' (secundumantiquum foliorumnumerum foL7r'" — 74^')^): cxplt liber quaestionu sci hieronimi ad damasum; \ INCPT TRAC- TATUS \ VICTORINI I)E FABRICA MUNDI: Cogitante mihi . . angelis et hominibn^. EXFLT TRACTATUS VICTORINI \ DE FABRICA MUNDI; 1 INCPT DE SEPTEM EXPECTACULA MUNDI; I Plerique philosophorum dum studiis litterarum uacant etc. — 18j fol. 73''— 78": De septem expectacula mundi. Plerique . . . fol. 75" Sep- timum -est Pharus Alexandrina . . . fol. 78'' ... longis horae XV; — • 19) fol. 78'' — 79'': Epistola Sci Agustini de ora foL^^** \tione ani(mae) . . . Anima, inquit, generaliter . . . hoc defendatur. — 20) fol. 79'' — 80": Item eiusdem de spiritu sci Agustini; Eo quod una natura sit . . . Nam per omnes corporis particulas tota simul adest. Nec minor minoris . . . (duo folia abscissa sunt).
Hanc seviem tot taraque uarioriim argumentorum non ex uno archetypo fluxisse facile est inteUectu. ex quibus particulas numeris 1. 2, 4—8 notatas uinculo quodam inter se cohaerere
^) Inde ab decimo tractatu uetus foliorum ordo obseruari potest, ita ut pro fol. 41 foL 42, pro fol. 55 fol. 56, pro foL 70 fol. 71 etc. numeretur. hoc loco memorare libet initium tractatus de fabrica mundi: Cogitanti mihi etc. (p. 3, 2) in extremo folio 71^ legi foliumque 71" ab his demum uerbis exordiri: sex diebus ex nihilo etc. {= p. 3, 6), quod corrigas uelim.
XXX Prolegomena II — 1[[ A.
atque ciim tractatu de fabrica muudi conexas esse apparet; agitur enim in his omnibus de creatione uel de natura rerum creatarum. tamen num ex uno codice transscriptae sint, du- bium est; neque enim numerorum antiquorum ordo (VI — X), qui in particulis 4 — 8 obseruatur, ad nostrum tractatum (n. 17) continuatur. quem iam in archetypo codicis Lambethani Vic- torino assignatum esseuerisimile est et idVictorino Petauionensi chiliastae, cuius indolem tum stiliim tum rem ipsam indicare iara primus editor cognouit. tractatus autem ante commentarium in apocalypsim scriptus esse uidetur, in quo, ut coinparatio uocum in indice collectarum documento est, sermo purior atque liberior a uocabulis graecis exstat (cf. thronus in tractatu, solium in commentario etc). accedit, quod Hieronymi iudicium, Vic- torinum non aeque latine ut graece nouisse (de uir. inl. c. 74), imprimis latinitate tractatus nonnusquam obscuriore confirmatur. nonnullos locos nodosos coniectura emendare studui, alii re- stant atque remedium exspectant.
III.
Commentarius in Apocalypsim.
Permultum interest inter Victorini editionem genuinam et inter recensionem Hieronymi una cum posteriorum additamentiS; quibus per multa saecula usque ad hunc librum uera commen- tarii facies deformata, deturpata, proprietate sua priuata est. utinam coraplures testes editionis genuinae ad nostram aetatem peruenissent! per multos annos cunctatus sum inchoatum opus perficere sperans fore, ut alterum codicem inuenirem, cuius auxilio unus editionis Victorini testis in ueritate detegenda adiuuari posset. spes rae adhuc fefellit atque restat, ut testi- monio unius eiusque recentis codicis credamus.
A) EDITIO VIGTORINI.
Dum codices Victorini undique coUigere studeo, trium co- dicum Vaticanorum ab Angelo Maio mentionem fieri cognoui.
Prolegomena III A. XXXI
is enim in Scriptorum ueterum noua collectione e Vaticanis codicihus edita III 2 (Romae 1828) Marii Victorini philosophi in epistulas Pauli ad Galatas, ad Philippenses, ad Ephesios commentarios puhlici iuris fecit atque hoc monitum addidit, quo de illo Victorino maxima spes, de nostro parua excitari potuit (p. 147): Tres ad hanc commentariorum curandam edi- tionem adhihui Vaticanae hihliothecae codices ; nempe Otto- honianum 3288 A, saec. XIV, a quo exscriptus est Ottohonianus 3288 B saec. XVI; postremo Vaticanum 3546 saec. item XVI, ah alterutro Ottohoniano ferme desumptum : quare lectionum uarietas in his ineditis commentariis nulla propemodum est . . . . primus occurrit Victorini in apocalypsim commentarius (seu commentarium , ut saepius in his codicihus scrihitur,) cum praeuia Hieronymi epistula .... sequuntur Victorini com- mentarii hactenus inediti in epistulas ad Galatas et ad Phi- lippenses. deinde Victorini scrihuntur opuscula duo, nempe de illis uerhis geneseos factum est ue sper e et mane dies unus; et contra duo principia Manichaeorum ; quorum utrumque primus extulit in lucem Sirmondus, ex Heriuallensis monasterii codice sumptum . . . sequitur in codd. commentarius hactenus ineditus in epistulam ad Ephesios. extremum est in codicihus opusculuminscriptum de physicis . • . quodsi huic scripto Victorini nonmi non praeponitur, aio id ipsum nomen ne duohus quidem opusculis in his codd. praeponi, quae a Sirmondo edita dixi, quaeque Victorini sine duhio sunt. alias horum codicum partes nunc omitto^); prima pars digna est, quae diligentissime inspiciatur. nam praeuia Hieronymi epistula, quae notam re- censionem indicare uidetur, quamquam Angelus Mai ea de- ceptus textum commentarii in apocalypsim minime respexit, non potest de textu ipso praeiudicare, cuius formam summi momenti esse statim uidebimus.
^) Cf. lust. Woehrer, Studien zu Marius Victorinus. Jahreshericht des Privat-Untergymn. zu Wilhering 1905, p. 38 sqq. Woehrer argumentis parum probabilibus demonstrare studet Victorino Petauionensi non solum commentarium in apocalypsim, sed etiam duo opusoula de uerbis geneseos et de phjsicis attribuenda esse.
XXXIT Prolegomena III A.
Priraam codicum, imprimis codicis Ottob. 3288 A, col- lationem accepi a LeoneSternbach. is iudicauit codicem cliart. 179 fol. non saec. XIV, id quod A. Mai suspicabatur, sed saec. XV scriptum esse. ratio autem codicum haec est:
1) Principem locum tenet codex Ottobonianus lati- n u s 8 2 8 8 A {=A) chart. — ex codicibus ill'"' et excell'^' dhi Toannis Angeli Diicis ab AUaenips L. IV 5 — fol. 1*' — 22^' Incipit prologiis Be^atij pbri in libro Victorini . . . Apo- calipsis lohannis explicit. liuius codicis tria prima folia in marg. dextro scissuras passa sunt, quo fit, ut singula uerba uel uerborum partes non solum in hoc codice, sed etiam in descriptis codicibus desint, quamquam hi nonnulla conseruarunt, quae ibi postea demum euanuerunt. a prima manu secunda correctoris distingui potest.
2) Cod. Ottobonianus lat. 3288 B i= a) chart. saec. XV ex. — ex codlcibiis loannis Angeli Ducis ab Al- taemps L. III 14 — ex cod. Ottob. lat. 3288 A (= A) descrip- tus in fol. 1*' — 15^' maiorem partem commentarii in apocalypsim continet inde a prologo Hieronymi (p. 14, 1) usque ad uerba: ... ex (pubus erat Chrlstus carnem siimpturus (p. 106, 12). statim sequuntur quinque folia uacua. quibus interiectis Victorini philosophi in epistulam Pauli ad Galatas commentarius sub- sequitur, qui in cod. A fol. 23'* initium facit (fol. 22^ Apo- calipsis lohannis expUcif, fol. 22'' uacuum remansit).
3) C 0 d. Vaticanus lat. 3546 (= a) chart. saec. XVI inscribitur: Est Antonii card. Carafae (cf. fol. T': Antonii Card. Carafae Bibliothecarii mimus ex testamento). codex ex cod. Ottoboniano lat. 3288 B (= a,) transcriptus in fol. l^' — 9*' dimidiam fere partem commentarii in apocalypsim continet inde a prologo Hieronymi (p. 14, 1) usque ad uerba: . . . semel in- troibat in templum (p. 74, 7), atque haec folia respondent decem foliis codicis «, cuius foliura deciraura uersum eisdera uerbis clauditur. statira f. 9'' excipit coramentarium Victoriniphilosophi in epistulam Pauli ad Galatas. hunc codicem ex cod. Ottob.
Prolegomena III A. XXXTTI
lat. 3288 B transscriptum esse inde apparet, quod, ut exemplo utar, uerba: alia.^ nouissimo (cf. p. 24, 13), quae cod. Ottob. in margine praebet, in textum recepta sunt, et quod magna Tacuna textus, quae a uerbis: ad iyilicitas permissiones (p. 36, 9) usque ad uerba: accepit Christns (p. 50, 13) pertinet, duobus foliis cod. Ottob. accurate respondet a librario omissis.
Duorum codicum transscriptorum usum haud ita magnum esse faciTe intelTegitur. saepius autem in apparatu critico pri- morum foTiorum (p. 16—24) commemorantur, ubi nonnuTTis locis testes sunt Tectionum, quae nunc in cod. A eiusque foTiis mu- tiTis desiderantur. sed quanti cod. A aestimandus esset, uTtima comnientarii pars adhuc prorsus incognita statim me docuit. nam quod Hieronymus in proTogo recensionis confessus est se abstuTisse, quae Victorinus cTiiTiasta secundum Titteram senserit, et finem uoTuminis addidisse (cf. p. 14, 14 et 15, 1), nonne omnia ea, quae cod. A praebuit dissona a nota recensione, ipsam Victorini indoTem et theoTogiam indicare uidebantur? non cunc- tatus sum cum studiosis antiquitatis christianae hoc anecdoton communicare, atque in ephemeride Theologisches Literaturhlatt XVI (1895) p. 193 — 199 commentationem pubTici iuris feci, cui tituius est: Der chiliastische Schlu/Jahschnitt im echten Apokalypsekomnientar des Bischofs Victorinus von Pettaif (cf. huius libri p. 136, 2—154, 18). hoc sciTicet adnotaui Tibrarium horribiTem in modum textum deprauasse neque mi- hi contigisse, ut errores paene innumerabiles, quibus codex scateret, recte emendarem.
At rei grauitas et auctoritas, de qua omnes qui Tegebant consentiebant, nouam codicis pretiosissimi coTTationem postu- Tare uidebatur. atque magnus erat fructus coTTationis codicis. quam lohannes Grae ven Romae denuo instituit. is adfirmabat codicem moTestissimis adnumerandum esse, qui cogitari possent: adeo simiTes inter se esse muTtarum Titterarum formas, ut quid quaeque sibi ueTTet haud faciTe diiudicaretur. primara coTTationem, quamquam summa cum diligentia factam, muTtis locis corrigendam esse; saepenumero ea, quae coniecturae modo et uia substituta erant, ipso codicis testimonio confirmari; aTia
XXXXIX. Victorinus Pet. O,
XXXI V^ Prolegomena III A.
non posse non in dubio remanere. quae cum ita sint, quis non uelit suis oculis codicem inspicere? atque felicissime accidit, ut ars codices lucis ope depingendi in dies augeretur et biblio- thecae Vaticauae custodes summa cum liberalitate hanc artem usurpari paterentur, inter quos gratias ago quam maximas uiro summe uenerando F. Ehrle. eius concessu factum est, ut tota pars codicis, quae Victorini commentarium continet, lucis ope depingeretur quid? quod buius editionis fautores sex ta- bulas photographicas huic uolumini addendas curauerunt, qui- bus ultima commentarii pars, cuius unus testis exstat cod. Ottobonianus, inde a p. 136, 2 usque ad finem libri continetur.
lam ex prima tabula orthographiae codicis proprietas, litte- rarum singularis forma, usus litterarum uncialium (e. g. lin. 5 Cetere autem, lin. 10 Prophete simili m^do = p. 138, 2. 6) cognosci potest. tituli auteai in margine adscripti (de equo albo et cet., de reclusione diaboli dicit in tartarum et angelos eius etc.) unde originem duxerint, incertum est, quamquam hoc constat primam manum eos scripsisse, non alteram correctoris. sed de huius consilio uberius est tractanduin.
Imprimis ex initio commentarii apparet correctorem exemplar recensionis Hieronymi cum textu Victorini comparauisse om- niaque quae ibi inuenit additamenta sub signo f et addito saepe uocabulo aliter in margine notauisse. singulas autem lectiones si inspicias, exemplar simillimum fuisse codicum CB cognoscas, de quibus postea disputabimus. praesto sunt multa exempla:
p. 20^ 5: in marg.: f Et in capillis albis albatorum est similitudo etc. =- CB (p. 21, 8 not.)
p. 22, 15: t aliter in regno dei = CB (p. 23, 20 not.)
p. 26, 14: t dliter ad mensur am dat deus spiritum. jo 3^^ {= loh. S, M\ collatores codicis legerant: leso Christo\ tabula autem lucis ope depicta ueruni sensum manifestauit, id quod i.i app. crit. corrigas ueliin) = CB (p. 27, 15 not.)
p. 28, 7 : t aliter primo quod ut seruaret ipse = CB (p. 29, 6 not.)
p. 30, 3: t ttliter et cum eis simt uelatae (pro: et tunicis suis uela- tae) = CB (p. 31, 2 not.)
p. 32, 1: t aliter dispensatores et posteros (pro: dissipatores et pesti- feros) = CB (p. 83, 1 not.)
p. 36, 7: t aliier seueros (pro: esse uiros) = CB (p. 37, 8 not.)
Prolegomena III A. XXX V
Aliis locis alii testes recensionis Hieronymi posteriorumque recensionuni, de quibus postea agemus, cum lectionibus a cor- rectore in margine adnotatis consentiunt; aliis nouum aliquid repraesentatur. id his exemplis demonstratur:
p. 22, 3: Et zona chorm mnctorum et aurum per igne^n proha- ium = cod. T (p. 23, 5 not.)
p. 26, 6: t aliter adorauimus in loco — cod. F (p. 27, 6 not.) p. 20, 5: incredulis autem incendium = cod. S (p. 21, 12 not.) p. 24, 14: t aliter in nouissimo = cod. S (p. 25, 11 et 13 not.) p. 22, 11: Et ut id: uocabulum id apud nullum alium testem legitur p. 30, 7: in mavg.: stolas: haec lectio est prorsus singularis.
Superfluum esse uidetur exempla cumulare. hoc unum addo, quod ad interpretationem cap. 13, 18 pertinet (cf. p. 122, 4 et not. crit), correctorem in exemplari suo nihil aliud inuenisse nisi uerba: sexcentl sexagles sexles, cum hondnem enim ad- tulerit ad literam grecam; unde apparet neque Victorinum neque Hieronymum conatum esse certum Antichristi nomen enumerare. quare omnia nomina, quae apud quosdam testes leguntur, ut Antemos, Genserlkos, posterioribus demum recensionibus attri- buenda esse manifestum 6st (cf. p. 124 not. 4).
Quoniam editionis Victorini integrae unum testem habemus, summi momenti quaestio est, num demunstraii possit quos- dam scriptores ecclesiasticos ex fonte Victorini puro liausisse. atqiie auctorem homiliarum in apocalypsim, quae Augustino falso adscribuntur, quarum p. 66, 15 (in app. crit.) et p. 80 mentionem facimus, haec uerba Victorini legisse, quae Hierony- mus omisit: haec ergo sunt duo testamenta, quae pro captu lemporis aiit diio denarii aut noua et uetera aut gladius bis acutus nominatur (p. 24, 8—10), ex homil. I apparet: scribit enim: haec ergo sunt duo testamenta, quae pro captu temporis aut nouaaut uetera, gladius bis aciitus dicuntur (^XXXV 2418 M). alter testis est Commodianus, si licet eius aetatem, de qua etiamnunc controuersia est, post Victoriiii tempoia constituere. conferas uolim, quae p. 13S, 3 et p. 112, 4 iu test. adiiotaui, itom p. 144, 10 in app. crit.
XXXVI P r 0 1 e g 0 m e n a III B 1 a.
B) REGENSIONES. 1. Receiisio Hieroiiymi (F).
a) Recensionis ratio.
Anatolius quidam, de quo praeternomen niliilscimus, Hierony- mo Victorini explanationem in apocalypsim misit eumque oraiiit, ut iudicium de ea faceret. is cunctabundus, quoniam periculosum esse putabat de egregii uiri opusculis iudicare, precibus Anatolii satisfecit atque uolumen remisit non integrum, sed prorsus mutatum et correctum. Hieronymus ipse tribus uevbis rationem operae in codice emendando collocatae descripsit; nam se correxisse, quae ab imperitiis scriptorum uitiata essent, confessus est; praeterea se sociauisse uel addidisse, quae in maiorum commentariis de mille annorum regno rep- perisset; imprimis a crucis signo usque ad finem uoluminis omnia addita esse; postremo se nonnulla abstulisse, quae cbiliasta ille secundum litteram sensisset. atque si editio Vic- torini et recensio Hieronymi inter se comparantur, emendationes uel correctiones opinione crebriores et grauiores esse cognoscitur. id nonnullis exemplis demonstremus.
a) Hieronymus Victorini sermonem poliuit:
16, 4 quae praecepit =-- 17, 9 2:)raecepta
20, ? faciem contra faciem = 21, 15 facie contra faciem
26, 7 primi steterunt = 27, 7 primnm steterunf
28, 3 differet. 52, 18 feret = 29, 3 differt. 53, 12 fert
30, 7 cooperiri optant = 31, 7 cooperiri se optant
32, 8 student scripturas — 33, 9 student scripturis
32, 16 ahs ie = 33, 16 a te
34, 9 odio hahehat = 35, 10 oderat
34, 10 factiosi liomines ■= 35, 11 ficti Jiomines
40, 2. 11. 42, 6 electio = 41, 2. 12. 43, 6 conlectio
42, 12 neque frigidos neque ca- = 43, 12 neque frigidos neque fer-
lidos uentes
46, 5 adaperit (cf. droiyvv/m) = 47, 6 aperii
P r 0 1 e g 0 m e n a III B 1 a. XXX VII
' 48, 2 ad Noe et filios suos = 49, 2 ad Noe et filios eius
{'A, 12 quae de se praenuntiata = 65, JO quae de co pronuntiata
fnerant fuerant
104, 10 templum dei fiiiius ipsius = 105, 11 templum dei filius eiiis est
est
48, 7 antequam iudiciumindu- = 49, 7 a)itequam iudicium iudi-
cat cet
54, 5. 8 deforis = 55, 5. S fioris
54, 18 inanis fuerat praedicatio = 55, 18 inanis erat praedicatio
60, 8 anne = 61, 11 an
66, 15 eliberationis liominum = 67, 15 liberatioitis ]io)nimtm
GS, 4 emisit spiritum = 69, 7 misit spiritum
96, 1 cetera scola (^satanaey = 97, 2 ceteri scolae satanae dif-
sparsa per orbem fusi per orbem
108, 5 in morte destinare = 109, 5 in morte retinere
122, 4 ad literam grccam hunc = 123, 6 cum enim adtulerit ad lit-
numerum explebit teram grecam, hunc nume-
rum explebit
130, 6 instabiles homines = 131, 7 stabiles homines
132, 8 zabuli habet imaginem = 133, 9 diaboli imago est
/^)Hieronymus aliam uersionem scripturae sacrae introduxit:
18, 15 (c. 1, 13) inter medium = 19, 18 in medio candelabrorum
candelabrorum aureo- aureorum
rum ambulantem
22, 15 (Matth. 13, 52) doctus = 23, 20 doctus de rcgno dei
de regno caelorum
24, 5 (Matth. 17, 26) da pro = 25, 5 dabis pro me et pro te
me et pro te
24, 14 (loh. 12, 48) uerbum . . = 25, 12 sed uerbum . . . illud uos
illud iudicabit iudicabit
26, 6 {?B.\^l,l) adoremus,ubi = 27, 6 adorauimus, ubi steterunt
steterunt pedes eius pedes eius
26, 9 (c. 1, 16 a) septem stellae = 27, 10 stellae septem in dextera
in dexteram
26, 14 (loh. 3, 34) non enim = 27, 15 non enim ad mensuram
de mensura dat spintum dat spiriium deus
28, 12 (I Tim. 3, 15) ut sciaSj = 29, 12 ut scias, qualiter debeas
qualiter debeas conuer- conuersari in ecclesia dei
sari in aede dei aut quae uiui
sit ecclesia uiui dei
XXXVIII
Prolegomena III B la.
30, 8 (I Cor. 15, 53) inuio- lantiam . . uestiri
38, 2 (c. 2, 15) tenentes doc- trinam
42, 15 (c. 3, 16) euomam eum de ore meo
44, 6 (c. 3, 21) sedere super solium iudieii
48, 3 (Gen. 9, 13) statuam ar- cum meum in nuhibus
56, 7 (Matth. 19, 27) nos liis omnihus relictis secuti te sumus
56, 12 (Gen. 49, 16) et ipse iudi- cahit populum suum
60, 4 (c. 5, 1) in manu seden- tis super trihunal lihrum scriptum deintus
62, 7 (Gen. 49, 8. 9) luda, te collaudant fratres tui: et dormisti et surrexisti tamquam leo et tamquam catulus leonis
64, 2 (Hebr. 9, 20) hic est san- guis testamenti, de quo mandauit ad uos domi- nus
68, 14 (Matth. 24, 14) praedi- cahitur hoc euangelium in toto orhe terrarum
82, 12 (Matth. 24, 22) nisi domi- nus breuiasset dies illos, non esset salua ulla caro super terram
84, 4 (Eccle. 12, 3) cum com- ■■ moti fuerint custodes do- mus
84, 8 (Matth. 13, 28—30) qui dixerunt: uis imus eradi- camus illud? dicit eis: non, sinite utraque ut crescant usque ad mes- sem, et in tempore, inquit,
31, S uestiri inuiolatum 39, 1 talem tenentes doctrinam 43, 15 uomani te de ore meo 45. 6 sedere in solio iudicii
49, 3 iam statuam arcum meum
in nuhibus 57, 7 nos omnihus nostris relictis
secuti sumus te
57, 12 Dan iudicabit et ipse po- pulum suum
61, 6 in dextera sedentis super trihunal librum scriptum deintus et foris
63, 9 luda, te laudant fratres tui: recuhuisti et dormisti et surrexisti tamquam leo et tamquam catulus leonis
65, 2 hic sanguis testamenti eius, qui mundauit uos
69, 17 praedicahitur hoc euan-
gelium per totum orbem
terrarum 83, 12 nisi adbreuiasset dominus
dies illos, non esset salua
omnis caro
85, 4 cum moti fuerint custodes domus
85, 9 cui dixerunt: uis ibimus et eradicabimus illud? qui ait : non, sed sinite utraque crescere usque ad messem, et in tempore dicam mes- sorihus colligere lolium et
Prolegomena III B la.
XXXIX
dicam messorihtis colli- gere lolium et in ignem mitti, triticum autem in horrea recondere 92, 1 (I Cor. 11, 5) muliei' orans aut prophetans non uelato capite 92, 13 (c. 10; 11) oportet iterum praedicare in populis^ linguis et nationibus 98, 14 (Hier. l^ 5) priusquam te figurarem in utero ma- tris tuae
100, 9. 13 et 122, 2 (Ezech. 31, 4) ait enim Esaias: . . . aqua nutriuit illum
102, 3 (II Thess. 2, 7 b— 9) .s^; niodo tenet, qui uidetur, donec de medio tollatur. et tunc apparebit, cuius est aduentus secundmn efficaciam. sutanae signis et mendaciis
102, 11 (II Thess. 2, 10. 11) id- circo quoniam non cepe- runt amorem dei, mittit illis deus spiritum erro- ris . . . qui non sunt persuasi a ueritate
114, G (c. 12, 9) et iactatus est draco magnus, anguis antiquus, recidit in ter- ram
128, 12 (Dan. 11,45) etstatuet in templo suo inter montem maris et duo maria
130, 2 (Matth. 24, 15 et Marc. 13, 14) cum uideritis a- spernationem euersionis, quod dictum est per Da- nihel prophetam, stantem in loco sancto, ubi non Ucet, qui legit, intellegat
facere manipulos et cre- mareigni aeterno, triticum autem coUigere in horrca mea 93, 1 tmiUer orans uel prophe- tans detecto capite
93, 14 oportet autem te iterum prophetare popidis et Un- guis et nationihus
99, 1<) priusquam te figurarem in uentre
101, 11. 16 et 12o, 2 ait enim Ezechiel: .. . aquanutriet iUum
103, 3 qui nunc tenet, teneat, donec de medio fiat. et iunc apparebit iniquus iUe, cuius est aduentus secun- dum efficaciam satanae signis et porteniis mendaci- bus
103, 10 idcircoquodnonreceperunt amorem dei, mittit eis deus spiritum erroris . . . qui non sunt persuasi ueiitate
= 115, 10 et iactatus est draco ma- gnus, anguis antiquus, iactatus in terram
= 129, 17 et statuet templum suum inter duo m aria super mon- tem inclytum et sanctum
= 131, 2 cum autem uideritis as^pei'- nationem euersionis, quae dicta est per Banihelem. prophetam, stantem in loco sancto, qui legit, inteUegot
XL
P r 0 1 e g 0 m e n a III B 1 a.
;') H i e r 0 n y m u s i n t e r d u materiem expositionis a t i n e n t :
26, 6—8 ubiilli .. . ecclesiam = confinnauerunt, id est ludeam, ibi . . . deum suum adoraturi
26, 9 diximus —
28, 3 nihil enim differet, utrum ~ quis uexillationi, pau- corum militum numero, an per eani toto exer- citu loquaiur
28, 8 Victorinus epistulasPauli = in hac serie enumerauit: Ro7n., Cor.j Eph., Thess.., Gal, Phil., Col.
44, 12 Christus cum corpore in == caelis ad patreni ascen- dit; item p. 66, 7; 96, 8
46, 15 haec duo testamenta =
48, 2 locutus est deus =
50, 7 simile leoni animal euan- = gelium est cata lohannem
52, 11 (Marcus) uolantis aqui- = lae habet effigiem
50, 19 3Iarcus interpres Petri = ea quae in munere doce- bat commemoratus con- scripsit, sed non ordine
52, 11 spiritus propheticus =
58, 11 in euangelio suppleuit =
Christus dicendo 58, 15 duos populos, unum pa- =
trum et prophetarum 64, 20 Christi mandata =
74, 7 qui habebat Chrisii man- =
datum 74, 8 significabat spiriium =
sanctum hoc esse fac-
turum
m ea mutauit, quae ad Victorino factae per-
27, 6 — 8 ubi illi . . . ecc^esiam confirmauerunt, id est iu ludea, ibi . . . dominum suum adoraturi 27, 10 dixit (scilicet apocahjpsis) 29, 3 nihil enim differt, ut qtiis uexillationem paucorum militum maiori mimero anteponat
29, 8 Hieronjmus hunc ordinem introduxit: Rom., Cor., Gal, Eph., Thess., Phil., Col. (cf. app. crit.)
45, 14 Christus in corpore in cae- lis ad patrem ascendit
49, 2 locutus est dominus
51, 9 simile leoni aninial secun-
dum Marcum 53, 10 (lohannes) haec est simili- tudo aquilae uolantis Hieronymus omittit hanc enuntiationem ex Papiae libro haustam
53, 11 hi quattuor (scil. euangeli-
siae) 59, 11 in euangelio suppleuit spi-
ritus sanctus ostendendo 59, 15 duos populos, unum. pa-
trum et alium prophetarum 65, 18 chrismae 75, 7 qui habebant chrisma
75, 8 significanie spiritu sancto Christum hoc semel fac- iurum
|
96, |
9 lesim Christum . . . sanc- = tum dominum et pignus iiimortalitatis |
07, |
|
96, |
13 qui liaec confitetur: do- == minum et Christum eius (formula fidei binitaris) |
97, |
|
98, |
16 utroque diuino = |
99, |
|
106, |
12 erat spiritus carnem = sumpturus |
107, |
Prolesfomena III B 1 a. XLI
8 Christum . . . effudisse spi- ritum sanctum, donum et pignus inmortalitatis
12 qui hanc fidem confitetur
19 uerhum dei uerax 15 erat Christus carnem sump- turus
Victorinus iit nullum discrimen esse docuit inter Cliristum praeexistentem et spiritum sanctum, ita Antichristum quoque eundem esse opinatus est, quem scriptura alibi diabolum no- minat. legimus enim p. 114, 10 iactari Antichristum de caelo et angelos refugas uniuersos, quorum dux et caput ille est; postea Antichristum de caelo in infernum iactatum de inferno suscitari. Hieronymus autem negauit diabolum et Antichristum eundem esse, sed Antichristum unum de hominibus esse do- cuit, in quo totus satanas habitaturus esset corporaliter (cf. test. p. 115, 14). quare p. 115, 14 eum (id est draconein ina- (jnum) pro uoce Antichristi posuit atque addita particula et Victorini sententiam correxit (p. 115, 16: sic et AntichHstuni de inferno suscUari Paulus apostolus ait).
d) Hieronymusomisit, quae ei displicebant: imprimis omnia chiliasmi uestigia deleuit.
Quod Hieronymus in prologo pronuntiauit a crucis signo usque ad finem uoluminis omnia addita esse, si eius reeensionem cum editione Victorini compares, confirmatur. priusquam autem adderet, abstulit ea, quae Victorinus secundum litteram sen- serat, totamque expositionis partem a uerbis: cuius in aduentu omnes colligentur (p. 138, 1) usque ad finem (p. 154, 18) ita praetermisit, ut duo fragmenta in suam interpretationem trans- ferret. nam et cap. 15, 2 explicationem (p. 137, 9 — 12) ex Victorini segmento chiliastico deprompsit (= p. 152, 8— llj, et ad cap. 19, 11 interpretandum (p. 139, 1—4) ea adhibuit, quae Victorinus media in parte suspecta commentarii pro- posuerat (= p. 148, 14—17). sed in eis, quae Hieronymus
XLII Prolegomena III B la.
a signo crucis (p. 145, 10) usque ad finem (p. 153, 3) de mille annorum sensu addidit, nuilum Victorini inuenitur uestigium. Praeterea Hieionymus aliis locis nonnulla omisit neque in- dicauit, qua de causa istas expositionis partes auferret. ita p. 18, 19 sententiam praetermisit: potest iam quasi filius dei dici, non quasi filius hominis, item p. 24, 8 — 10 recapitulationem etiam a Pseudo-Augustino (cf. p. XXXV) seruatam: haec ergo sunt duo testamenta, quae pro captu temporis aut duo denarii aut noua et uetera aut gladius his acutus nominatur, item p. 130, 14 — 16 enuntiationem: sed quia, ut diximus,'composito consilio' duces illius ciuitatem hanc magnam Bahylonem sunt expugnaturi, ruinam illius est testatus. aliquoties adiectiuum substantiuo attributi loco appositum abstulit et scripsit sacerdotium (p. 23, 3) pro aeternum sacerdotium (p. 22, 2), deus (p. 51, 2) pro deus omnipotens (p. 50, 1), patris (p. 89, 19 et 97, 10) pro patris omnipotentis (p. 88, 14 et 96, 11), quamquam alibi uocem omnipotens retinuit (cf. p. 91, 2 omnipotentis dei, p. 53, 11 patris omnipotentis, p. 97, 5 patrem confiteri omnipotentem). aliae abbreuiationes occurrunt p. 97, 17, ubi duae uerborum conformationes in unam reducuntur {a gentihus pro aut a gen- tihus aut cum gentihus p. 96, 17) et p. 133, 4, ubi simpliciter nequitiae dicitur pro omnes enim passiones sanctorum p. 132, 3. ut hoc loco enim omittitur, ita p. 27, 12 igitur, p. 27, 18 et 31, 4 autem, p. 37, 19 sic. sed tales minutias enumerare superfluum uidetur.
«) Hieronymus complures expositionis partes addidit praesertim ex Ticonii Donatistae com- mentario depromptas.
Praemittere libet eos locos, quibus Hieronymus suo iudicio Victorini expositionem amplificare studuit. Christiani officium Victoriaus his uerbis circumscripserat: sic nec satis est Christianum dici et se ipsum confiteri et Christiani opera non habere (p. 40, 9 — 10); Hieronymus autem maluit scribere: sic nec satis est Christianum dici et ipsum confiteri et Christum in opere non hahere, id est eius praecepta nonfacere (p. 41, 10 — 11).
Prolegomena III B 1 a. XLIII
Victorinus animaduerterat repetitiones fieri in apocalypsi eamque idem primum per tubas, deinde repetendo per fialas significare — non qiiasi fadum esse dicaf, sed quoniam semel quod futiirnm est ad eos, decretum est eis ut fiat, ideo hls dkitiir (p. 84, 15 — 86, 1); eandem sententiam Hieronymus dilucidare conatus est dicendo: non quasi his facttwi dicit, sed quoniam semel futurum est, quod est a deo decretum tit fiat, ideo his dicitur (p. 85, 17 — 87, 1). Victorinus martyr gnarus, quanta atrocitate pagani aduersus uerum deum pugnarent, scripserat: exasperatur deus, quod idola colantur (p. 130, 5—6); Hieronymus autem memor intra ipsam ecclesiam pugnam exortam esse pro mu- tatis temporibus addidit: exasperatur deus, quod idola pro eo colantur, uel dogma haeretico?'um in ecclesiis introducitur (p. 131, 5-7).
Nunc uenimus ad Hieronymi additamenta aliunde arcessita atque allata. primum autem in cap. 1 explicatione tres occurrunt particulae, quas Hieronymus addidit, quarum de origine dis- putare hoc loco longum est: prima ad cap. 1, 14 a: et in ca- pillis alhis alhatorum est multitudo lanae similis propter oues, mmilis niui propter innumerahilem turham candidatorum dc caelo datorum (p. 21, 8—10); secunda ad cap. 1, 14 b: Oculi eius ut flamma igni s. praecepta dei sunt, quae creden- tihus lumen ministrant, incredulis incendium (p. 21, 11 — 12); tertia ad cap. 1, 13 c: mammae diio sunt tesfamenta et zona chorus sanctorum ut aurum. per ignem prohatum. aliter (p. 23, 4 — 6; subsequitur Victorini interpretatio). easdem sententias etiam apud Primasium et Beatum inueniri in app. crit. adno- tatum est.
Ad interpretandum cap. 6, 5 c et 6 Hieronymus haec uerba addidit: Statera in manu: lihra examinis, in qua sin- gulorum merita ostenderet. ait dux: uinum et oleum ne lae seris, id est hominem spirifalem ne plagis percusseris. hic est equus niger (p. 71, 15 — 17). hanc particulam ex Ticonii commentariis depromptam esse, cuius longiorem expositionem Beatus seruauit, in test. p. 71 et 73 demonstratum est; alio loco latius de Ticonio disputaui et de multis adiumentis.
XLl V P r 0 1 e g 0 m e n a III B 1 a.
qiiibus opus amissum redintegrari potest {d. RealencyU. fiir prot. Theol. XX ^ p. 851 — 855). ex eodem fonte hausta sunt ea, quae Hieronymus ad cap. 6, 12— U addidit (p. 77, 4—79, 2), quae longum est fusius in memoriam reuocare (cf p. 76 in test). ea quoque, quae ibi subsequuntur (p. 79, 7 — 81,9), Hieronymi additamenta esse certum est, quorum primum (p. 79, 7 — 13) ab Hippolyto, secundum et tertium (p. 81, 1—4 et 81, G— 9) a Ticonio originem duxisse p. 78 et 80 pagellae albae oppor- tunitate usi docuimus. haec tota interpolatio (p. 77, 4 — 81, 9) tanti spatii est, ut eius perscriptio in codice archetypo non sine magnis ambagibus fieri potuerit, quem denuo concinnatum atque compactum tantum damni accepisse, ut folia quaedam transponerentur, infra uidebimus.
Quoniam iam supra demonstrauimus (p. XLII) totam mille annoram interpretationem ab Hieronymo adiunctam esse (p. 145, 10 — 153, 3), restat, ut duorum additamentorum mentioneni faciamus, quae arte inter se cohaerent. unura pertinet ad cap. 14, 19 et 20 (p. 135, 7 — 137, 2), alterum ad cap. 15, 1 et 2 (p. 137, 4 — 13). hanc expositionem partim ex Ticonii libro depromptam, partim ex Victorini segmento chiliastico trans- positam esse ex test. p. 137 apparet.
t) Hieronymus quasdam particulas editionis V i c t 0 r i n i t r a n s p o s u i t.
Victorinus in expositione cap. 6 primum u. 5 id est equi nigri interpretationem praebuerat (p. 70, 1 — 4), deinde u. 4 id est equi rufi explicationem; Hieronymus autem ordinem mu- tauit et secundum seriem textus sectionem de equo rufo (p. 71, 4 — 7) ante sectionem de equo nigro (p. 71, 11 — 14) posuit. similiter uinculum rupit, quo Victorinus sectiones c. 14, 6-8 (p. 130,'40— 16) et c. 17, 1-3 (p. 130, 17—132, 13) inter se nexuerat; statim enim subsequi uoluit cap. 14, 18 expositionem (p. 133, 16 — 135, 4) et intermissis duobus additamentis, de quibus iam diximus (p. 135, 7 — 137, 2 et p. 137, 4 — 13), tum demum rediit ad cap. 17, 1 — 3 inter- pretationem (p. 131, 17—133, 15), quam in nostra editione
Prolegomena III B 1 a— b. X LV
propter ordinem ueri exemplaris praemissam esse, qiio faciliiis comparatio fieret, in app. crit. p. 131, 16 adnotauimus. in his transpositionibus Hieronymus principiura ordinis moderate instituit, quo auctores posteriorum recensionum, imprimis re- censionis postremae, latius usos esse uidebimus, quos iam in cap. 1 expositione decem commentarii particularum ordinem ita mutauisse, ut ordinem textus ipsius sequi mallent, in app. crit. p. 21, 6 demonstratum est; Hieronymus ipse Vic- torini ordinem secutus id tantum fecerat, ut tres nouas par- ticulas adderet successoribusque suis traderet.
Sed liaec hactenus; tempus est codices describere, quibus Hieronymi recensionem debemus.
b) Testes recensionis Hieronymi.
Inter testes recensionis Hieronymi, quorum consensus nota graeca Y significatur, principem lociim tenet
a) codex Taurinensis lat. G. V. 3 (= T) membr. formae octonariae fol. 103, scriptus, ut Keifferscheid uoluit, saec. X {Sitzungsher. der K. Akademie der Wiss. pJul.-hist. CL, 68. uol., Vindob. 1871, p. 490; ibidem p. 490— 493 exstat index scrip- torum, quae in hoc uolumine continentur), ut Robert Kauer, cuius collatione codicis usus sum, iudicauit, saec. XI. fol. V in marg. sup. hoc indicium originis inuenitur: 'Liher scti 88 co- lumhani de hohio' ; Amedeus Peyron, qui M. Tullii Ciceronis orationum pro Scauro, pro Tullio et in Clodium fragmentis ineditis (Stuttgardiae et Tubingae 1824) praefationem praemisit de bibliotheca Bobiensi eiusque inuentario anno 1461 confecto, hunc codicem optimae notae spem facere optimae lectionis iudicauit (p. 188; cf. indicem scriptorum p. 26). atque codicem ex exemplari uetustissimo descriptum esse inde apparet, quod compendia • scripturae rara eaque usu ecclesiastico probata in eo inueniuntur, qualia haec sunt: ds, dns, eccla, gra, gla, aph, scs, sps. eodem pertinet^ quod uocalis a saepissime for- mam cc exhibet, paucis locis formam a. continentur haec scripta: 1) fol. 1'- Hieronymi presbyteri tractatus explanationum in Daniele propheta, uidelicet decem uisionum eiusdem prophe-
XLVI P r 0 1 e g 0 111 e 11 a III B 1 b.
tae. — 2) fol. 47' : Eiusdem explanatio in lihro apocalipsis Johannis apostoli. — 3) fol 58^': Eiusdem epistola de Melchi- sedech sacerdote. — 4) fol. 63" — 100^': luliani Toletani episcopi prognosttcorum futuri saeculi lihri III.
/?) Cod. 1079 bibliothecae oppidi Arras (— D) membr. fol. 105 formae quadratae, saec. X scripl-.us, describitur Catal. manuscr. dep. IV, 1872, p. 104 n. 235. erat codex bibliothecae monasterii S. Vedasti Atrebatensis, ut in prima pagina codicis indicatur additis numeris 1628. A. 148, unde apparet codicem in indice anni 1628 nota ^A. 148' signatum fuisse. continentur haec scripta: 1) fol. 1. Commentarius in Canticum Canticorum, non longo ductu linearuna sed ita scrip- tus, ut binae columnae in singulis paginis exstent:
Nunc cecinit Salomon mira dulcedine lihrum, Qui tenet egregias sponsi sponseoue camenas Ecclesiae et Christi laudes hinc inde canentes etc.
2) fol. 15. Prologus heatissimi Hieronimi ad Anatolium de crplanatione Apocalypsis sancti lohannis euangeliste etc. com- mentarius eodein modo quo connnentarius in Cauticum Cantico- ruin scriptus est, reliqua pars codicis inde ub fol. 28 exhibet longas lineas per totum spatium paginarurri ductas.
3 — 6) fol. 28. Sequuntur expositiones Bedae in J rouerhia Salomonis, in Ecclesiasten, in Canticum Canticorum, in lihruni Esdrae prophetae.
7) 'Incipit gloriosus et a Deo dispositus aduentus in coe- 7iohio Eloriacensi rite . . . Benedicti patris\ id est translatio sancti Benedicti scripta ab Adalberto Fl.tii;icensi.
8) Post lacunam: Explicit sermo delectahilis memoriae domni Odonis de sancto ac toto orhe ueneranter colendo augusto patre Benedicto. Incipit praefatio super uita sancti Hieronymi pres- hiteri. Flerosque nimirum illustrium uiros non amhigo nosse quo natus quibusqiie doctrinis sit uel litteris instructus etc. Incipit uita heati Hieronimi prtshiteri. Beatus igitur Hiero- nimus genere nohili ortus, patre uero Eusehio nomine t^tc. f. 105^ in fine: In saecula saeculorum. Amen.
Prolegomena III B 1 b. XLVIl
Codicis collationem mihi suppeditauit Florianus Weigel. in ea parte codicis, quae a fol. 15 usque ad fol. 27 pertinet, com- plura folia exciderunt: inter fol. 15 et 16, inter fol. 17 et 18, inter fol. 21 et 22 singula folia et post fol. 22 duo folia. unde sequitur, ut aliquot partes recensionis Hieronymi testimonio cod. D careant (cf. huius libri textum et app. crit. p. 23, 18 usque ad p. 33, 16; p. 51, 16 usque ad p. 61, 1; p. 89, 15; p. 111, 1 usque ad p. 115, 12; p. 129, 18 usque ad finem). Hieronymi recensiouem imperfectam subsequitur in foliis 23 — 27 alia expositio apocalypsis, cuius initium deest, quae in fine ipsa quoque Hieronymo attribuitur. hanc expositionem secundum cod. Bamborgensem B. V. 18 (patr. msc. 102) saec. IX primus edi- dit K. H a rtu n g: Em Traktat zur Apokalypse des Ap. Johannes in einer Pergamenthandschrift der K. Bihl. in Bamherg, 1904. editor textum cod. Bambergensis accurate typis expressit atque cod. Monacensem lat. 14469 contulit neque desiderio editionis criticae satisfecit. exstant complures alii codices; ipse contuli praeter cod. Bambergensem fol. 101 — 110 et Monacensem 14469 saec. IX fol. 130 — 143 etiam codices Monacenses lat. 14423 (fol. 77 sqq.) et 17780 anno 1439 scriptum, praeterea cod. Ar- nulphi Metensem n. 125 saec. XI fol. 28 sqq. ad hos quinque codices accedit cod. 1079 bibliothecae oppidi Arras, cuius iam mentionem fecimus, fol. 23 — 27; ex quo codice Fl. Weigel Hieronymi expositionem descripsit. solus cod. Bambeigensis praebet prologum: Multa quidem ohscuritas in hoc hahetur uolumine . . . (lohannes) extraneus a dolore corpo?'is migrauit ad dm. ibi quoniam Primasii episcopi, qui circa annum 550 post Chr. n. floruit, super Apocalypsim exp "sitio atque ipsius beati Hieronymi dictum de lohannis apostoli exitu (cf. in cod. Fuldensi ab Ernesto Kanke a. 1868 edito p. 432; com- memoratur, neque prologum ueque qui sequitur tractatus super Apocalypsim Hieronymo attribui posse apparer. tractatus in- cipit: lohannes gratia dei interpretatur. figuram Christi tenuit et explicit: si quis deminuerit de uerbis prophetiae huius: id est ut aliquid inde non suscipiat. in cod. Bambergensi sequuntur haec uerba: Explicit liber sancti YsidoriafmenJ. in fol. 78 — 101
XLVIII Prolegomena III B 1 b.
huius codicis liber Isidori de ordine cveaturamm descriptus est; idem num expositionis in Apocalypsim auctor fuerit, quaeritur.
'/) Codex 895 bibliothecae oppidi Troyes (= C) raembr. fol. 193, saec. Xil scriptus, continet quinque opera (cf. Catal. mamiscr. dep. II, 1855, p. 370), quorum ordo hic est:
1) fol. 1 — 81 Sandi Saluiani episcopi lihri VIII dati ad sanctum Salonium episcopum de guhernatione dei. Incipif praefatio etc. — 2) fo). 82'" — 98'' Incipit liher Ferrandi diaconi ecclesiae Kartaginensis ad Reginmn comitem, qualis deheat esse dux religiosus in actihus militarihus. — 3) fol. 98 *' — 121' Incipit disputatio fidei inter Arrium et Athanasium. — 4j fol. 122' — 135'' Incipit prologus heati leronimi preshiteri in lihrum Victorini super Apocalypsim. — 5) fol. 135" — 193'^ Epistola domini Angelomi uiri clarissinti ad Lotharium imperatorem super (Jcintica. Canticorum.
Codicem ipse contuli. in primo folio nota inuenitur manu posteiiore scripta: Liher sce marie clare vallis. E 13, unde apparet codicem ex monasterio Ciairvaiix in bibliothecam oppidi Troyes translatum esse.
<3") Cod. monasterii sancti Victoris prope Parisios, nunc cod. 3 16 bibliothecae 'd e l'Arsenal' saec. XII (=J5) raembr. ex duabus partibus compositus est, in quarum altera (fol. 84 — 214) hi libri exstant, tali modo scripti, ut singulae paginae codicis in binas columnas diuisae sint:
1) fol. 84 Expositio uenerahilis Bede preshiteri super Para- holas Scdotuonis, 2) fol. 121 Eiusdem liher super Cantica Can- ticorum, 3) fol. 182'' Eiusdem liher super Apocalipsin, 4) fol. 208 — 214 Incipit prologus heati leronimi preshiteri in lihrum Victorini super Apocalipsin (cf. Catcd. des man. de la hihl. de VArsenal par Henry Martin I, 1885, p. 190 sq.).
Collationem codicis praebuit Florianus Weigel. in marg. inf. f. 213^' haec scripta sunt: Hunc lihrum acquisiuit monasterio sancti Victoris prope Parisius (sic!) frater lohannes Lamasse, dum essetprior eiusdem ecclesie. prior lean La Masse 26. Oct. 1448 abbas monasterii factus est et diem supremum obiit 31. Mai. 1458 (cf. Martini catal. YIII, 1899, p. 473).
P r 0 1 e g 0 m e n a III B 1 b. XLIX
«) Editioprinceps, quam littera e significamus, ex co- dice monasterii s. Victoris (= 5) deprompta est. prodiit in calce libriformae maioris foliorum 10 litteris aa et bb signatorum et foliorum CCLVTII numeratorum: Theophyladi Byglariae archiepiscopi in onmes diui Pauli apostoli epistolas enari-atibes, iam recens ex uetustissimo archetypo graeco per Joannem Lo- nicerum, fidelissime in latiniim conuersae. \ Ad haec \ eiusdem Theophylacti in aliqiiot prophetas minores copendiaria explanatio, eodem loanne Lonicero interprete. \ Item Victorini commentarii in ApocalypsihL Farisiis, apiid Viuantium Gaultherot Via laco- haea suh insigni diui Martini 1543. in indice folii aa IT'* exstat post ^elenchum et ordinem epistolarum Pauli': Victorini com- mentarii in Apocalypsiiu, ex hibliotheca diui Victoris ad Pa- risios. 252. pertinet commentarius inde ab fol. CCLTI usque ad fol. CCLVIII '■. postrema commentarii uerba subsequuntur hae lineae duae: Ex officina chalcographica Petri Vidouaei, ' An. Domini M. D. XLIll.
Altera editio gemella formae minoris octonariae prodiit Pa- risiis 1549 apud lacohum Bogardum suh insigni D. Christophori (i regione gymnasii Cameracensium. ipsa quoque continet in 101 foliis numeratis Theophylacti in Pauli epistolas et in eosdem quattuor prophetas (Habacuc, lonas, Naum, Osee) enarrationes: in fol. 102 — 112 subsequitur eas Victorini liher in Apocalypsin praemisso in fol. 101 prologo Hieronymi.
Textus huius editionis transiit in complures bibliothecas patrum, ex quibus notissimae hae sunt:
1) M a r g a r i n d e 1 a B i g n e, Bihliotheca SS. Patrum etc. (I^aris. 1575) VT p. 713-730,
2) Maxima Bihliotheca ueterum Patrum etc. (Lug- duni 1677) III p. 414 421.
Textum editionis Hieronymi notis illustrare conatus est A n d r e a s K i u i n u s in libro: Sanctae reliquiae duum Vic- torinorum, Gothae 1652, in quo libro p. 31 — 74 Victorini com- mentarius ex recensione Hieronymi exstat et p. 74 — 124 Riuini notae in commentarium accedunt.
XXXXIX. Victorimis Ptt. *1
Prolegomena III B Ib.
In archetypo recensionis Hieronymi rectus coramentarii ordo foliis quibusdam transpositis turbatus est, cuius turbationis uestigia in omnibus huius r^censionis exemplaribus exstant. sequitur enim post cap. 6, 14 expositionem (cf. app. crit. p. 77, 15 et 79, 1) statim interpretatio cap. 11, 1 (cf. p. 95, 7) et particulae sequentis usque ad cap. 12, 5a et 3b (cf. app. crit. p. 109, 14 et 111, 1), deinceps transitur ad expositionem cap. 7, 1 (p. 79, 7) et sequentis partis usque ad finem cap. 10 (p. 95, 3), et tum demum reditus fit ad rectum commentarii ordinem ita, ut interpretatio cap. 12 interrupta continuetur. utram- que commentarii particulam transpositam idem fere spatium libri expleuisseindeapparet, quod in editione principe lineae 76 et 78 numerantur, in codicibus unum folium et dimidium utrobique uel in ampliore scriptura bina folia usurpantur. itaque si ra- tionem transpasitionis ad quemuis archetypi quaternionem re- ferimus et originalem foliorum seriem hanc fuisse statuimus:
:p. 79, 1—95, 3 [c. 6,14—11,1
p. 95,7— 109, 14)^ c.ll, 1— 12,5a j
fol. 1
|
J |
J |
||||||
sequilur, ut iii noua quaternionis ligatione mediis foliis trans posiiis haec series appareat:
c.11,1— 12, 5a C.6, 14— 11, 1
fol. 1 '^ r. r> ,S 4 7 8
|
. |
|||||||
P r 0 1 e g 0 111 e n a III B 1—2. LI
Codicem arclietypum autem denuo concinnatum atque com- pactum esse post Hieronymi correcturas, additamenta, praeter- missiones, quariim in prologo (cf. p. 14 et 15) mentionem facit, supra demonstraviimus (p. XLIV). atqiie ita factum est, ut mira codicis ab origine perturbati forma ab omnibus scribis posteriorum temporum seruaretur atque non solum in omnibus testibus recensionis Hieronymi exstaret, sed etiam ad testes recensionis posterioris textu apocalypsis aliisque additamentis auctae transiret. auctori demum recensionis postremae, quam codex bibliotbecae Casinensis CCXLVII (= S) exbibet, con- tigit, ut, qua utebatur libertate in textu redigendo, damnum illud, quod tam longo temporum interuallo inueterauerat, re- sarciret.
2. Receusio posterior textu apocalypsis aliisque additamentis aucta.
Recensionis posterioris testes sunt codices FHTKkM, quo- rum consensum littera graeca 0 indicat. inter eos principem locum tenet
a) codex Harleianus 3012 (— F) saec. IX ex. uel X in., membr. foL 84, 0,17 X 0,22, ortus, ut in foL 1 indicatur, ex lihris S. Martini Mon(aste)rii Wihlingen(sis) prope UL mam siti. exstant in eo baec scripta (cL Sitzujigsher. der K. Akademie der Wiss. phil.-hist. CL, 84. uoL, Wien 1877, p. 494 sq.): 1) fol. 1 — 32 Augustini liber de animae quan- titate. — 2) fol. 33—70 Sedulii carmen pascbale (cf. CSEL 10 p. XXXVII;. — 3) fol. 71^ — 8V Explanatio sci Hieronimi in lihro \ apocalypsin lohannis apostoli. praemissa est prefatio sci Hieronimi: Discrimina transuadantes inueniunt casus etc.
Hanc partem codicis in usum raeum describendam curauit Alfredus H o 1 d e r.
/?) Cod. Hafniensis — cod. man. Arnam. Legat Nro 1927 AM 795. 4^^ — saec. XII, membr. fol. 97, 0,13 X 0,20, quem littera H significamus, ex bibliotheca Arnae Magnoei Islandi, professoris Hafniensis, legato in bibliothecam uniuersitatis regiae Hafniensis translatus haec scripta continet: 1) foL 1 — 24^:
d*
LII Prolegom ena III B 2.
Initium facit textus latinus apocalypsis Vulgatae cognatus, quacum textum comparauit uariantesque lectiones significauit M a r i u s F e r o t i n in libro Apringkis de Beja, son commen- taire de Vapocalypse, Paris 1900 (= BibliotMque patrologique ed. Ulysse Chevalier I) p. 85—90.
2) £01.24*^' — 97": Tr acttis (sicl) in Apokalipsin eruditissinii uiri Apringii episcopi Pacensis ecclesie, cuius partes cum recen- sione commentarii Victorini posteriore ita coniunctae sunt, ut haec series exstet: a) fol. 24" — 55**: Apringii explanationis liber primus (fol. 24" — 46^') et liber secundus (fol. 46" — 55*'), interpretationem apocalypsis a cap. 1, 1 — 5, 7 continens. — b) fol. 55'' — 71**: Deinde explanatio Iheronimi id est ea com- mentarii pars, quae a cap. 5, 6 — 15, 2 (p. 63. 14 — ^137, 13 huius editionis) pertinet, quam expositionem in H ea particula excipit, quae in hac editione p. 131, 16 — 133, 15 exstat; uerba p. 137, 15—139, 4 omittit cod. F. — c) fol. 71*' -77": Item in explanatione Apringi episcopi de eadem urhe dicitur sequitur interpretatio cap. 18, 6 — 8 usque ad cap. 19, 21. — d) fol. 77 " — 79* : In expdanatione heati Iheroninii preshiteri subsequitur ea commentarii pars, quae a cap. 20, 1 — 10 (p. 139, 6 — 145, 9) pertinet. — e) fol. 79*'— 97 ": Finis fit item in explanatione Apringi episcopi de eorundem mille annorum ohligatione diaholi a cap. 20, 1 usque ad cap. 22, 20 (Apringius floruit circa a. 540).
Ex hac serie apparet tres partes explanationis Apringii id est a) c) e) cum duabus partibus commentarii Victorini id est h) d) in unum opus ita coniunctas atque contextas esse, ut altera interpretatio alteram excipiat atque neutra totam apo- calypsis summam complectatur. inde quaeritur, num Apringii commentarius ab origine fragmentum fuerit, quod supplemento commentarii Victorini egebat. conferenda sunt quae Ferotin, Apringii editor, in praefatione libri de hac quaestione disputauit, et quae iam ante eum W. Bousset in disputatione sagacissima (cf. Nachrichten der K. Ges. der Wiss. zu Gottingen, phil.-hist. Kl., 1895, p. 187—209) de hac materia in medium protulit. ibi demonstratur codicem anno 1132 scriptum esse (p. 189). praetercollationem codicis, quamBousset praebet (p. 202 — 209),
P r 0 1 e g 0 m e n a III B 2. LIII
et textum, qui in Ferotini libri exstat, ad lectiones cod. H constituendas usui raihi erat, quod ipse codicem inspexi et contuli; nonnullis locis scripturam codicis rectius legisse mihi uideor.
/) Cod. membr. bibliothecae Antonianae Patauinae, in scrinio VI n. 10 5, saec. X (= 7) ad hanc editionem conficiendam adhiberi potuit auxilio et ope uiri summe uene- randi H. Brewer. eo teste in hoc codice. de cuius origine nihil notum est, exstant haec scripta (cf. Ant. Maria losa, 7 Codici M.9S. della Blhl. Antoniana di Padova, 1886, p. 111 sq.): l)Hie- ronymi expositio psalmorum XXX (Inc: Psalterium, ita est quasi magna domns), 2) Homiliae in Euangel. (Inc: Omnis scriha doctus; sequitur expositio Marci euangelii), 3) Hieronymi ex- positio super Apocalypsin, 4) Hieronymi expositio in Cantica Canticorum (Inc: O^imis electorum congregatio generaliter ecclesia uocatur). Tertia codicis pars continet 16 fere folia, quorum imaginem arte photographica depictam Brewer benigne in usum meum misit. incipit tnb. 1'': Epla heati leronind phri ad Anatolium de e.rplaivitione apocalipsis iohis euglae. Diuersos marina . . . Anatholi mi in xpo uale. Expositio sci ieronimi phri super apocalipsis (sic!) iohis euglae. Apocalipsis lesu Chrlsti (juam dedit illi deus . . . Ergo (tab. 17') audiendi non sunt, qui mille annorum regnum terrenum esse confirmcmt, qui cuni cherinto heretico sentiunt. margines foliorum praebent plurima additamenta a manu altera scripta, quae unde sumpta sint propterea non potest dici, quod scriptio parua multisque siglis referta parum perspicua est. id tantum patet haec additamenta non cohaerere cum proprietate recensionis commentarii posterioris tot testimoniis probatae. desunt in codice 7 duae paginae folii, unde fit, ut eius testimonium a pag. 63, 3 — 69, 13 desideretur.
d) Cod. M. S. 29 monasterii Cremifanensis {Krcms- >/mw5^er)saec. XII, membr. fol. 160 {==K), hanc habet inscriptio- nem : Iste liher est sancti Agapiti in chremsmunster. sex scripta con- tinet, quorum tituli sunt: 1) fol. 1 ^' — 19*' Expositio super Apocalyp- sim cum prologo Hieronymi, 2) fol. 20** — 30^' Epistola Hieronymi de prodigo filio, 3) fol. 31^ — 39" Epistola Hieronymi de Sera-
LIV Prolegomena III B 2.
phim, 4) fol. 39^ — 42^ Epistola Daraasi ad Hieronymura et rescriptura llieronymi de Hosanna, 5) fol. 42*' — 43^ Epistola patriarchae Hieroso]ymitani ad ecclesiam occidentalera, quae his uerbis concluditur: Georgio et Theodoro et Demetrio et beato Blasio militibus Christi uere nos committimus et epistola imperatoris Constantinopolitani (Alexii) ad Rutbertura, coraitera Flandrensiura (anno 1098 uel 1099 scripta; cf. Dafresnii Du Cangii notara, Migne, patres graeci CXXXI p. 564 — 568), 6) fol. 44^ — 150'' Expositionis Ruperti Abbatis Tuitiensis in Cantica Canticorura libri septem anno 1119 scripti (= CLXVIII 837—962 M).
e) Cod. merabr. 108 monasterii Lambach saec. XII ex. uel XIII in. foL 151 ex cod. K descriptus est, qua de causa siglo k a nobis uotatur. in hoc codice eandera seriera scrip- torura in eodem ordine positam inueniraus et textus ipse, quera cura textu cod. K comparaui, si raenda scribae excipiuntur, tara accurate congruit, ut de eius origine dubitari non possit.
Q Cod. lat. chart. Monacensis 27319 saec. XV fol. 303 (= M) in charta tegumenti auersa hanc habet inscriptionem: Iste liber attinet uenerabili monasterlo sci nicolai In monie sancto Andezz In quo continentur ista: (1) Ysidorus de smmuo bono I (2) Synonyma eiusdem \ (3) Item Epistole leronind na- mero sex (sc. ad Heliodorum exhortatoria, ad Nepotianum, ad Doranionera, ad Oceanura, ad Eustochiura, ad raatrera et filiara) | (4) Liber beati Artshelmi: Cur homo deus? \ (5) Expositio super apocalypsim magistri Mathei de Suecia (in ^Linkoping' usque ad annura 1350; cf. RealencyU. fiir prot. Theol. IIP p. 147, 29 sqq. et p. 240, 48 sqq.) incomplete \ (6) Beda super upocalypsim \ (7) (foL 293*"— 299^') ExpoRitio leronimi presby- teri super apocalypsim. codicera ipse contuli.
Codicis binis coiumnis scripti scribae norainantur duo: frater Placidus de Lantsperg, professus in raonte sancto Andez/, qui tres priores codicis partes scripsit et Hieronymi epistolas in die sanctae Cecilie anno 1470 perfecit, et frater Michael Schratenbach, per quera Anselmi liber anno 1484, Bedae expositio anno 1482, Hieronyrai anno 1484 scripta est; ex-
P r o 1 e g 0 m e n a III B 2. LV
positionem magistri Matthie de Swetia sanctae Brigitte devoti anno 1477 coeptam esse scribi in fol. 133 indicatur.
Quam arto cognationis uinculo codices IKM inter se con- iuncti sint, ex apparatu critico facile demonstratur. illustria exempla communis originis sunt tabula p. 29, qua idem ordo epistularum Pauli indicatur a reliquis codicibus differens et omissa epistula ad Philippenses epistula ad Hebraeos septem Paulinis adnumeratur, et consona ratio, qua p. 95, 3 transitus fit a cap. 10, 11 interpretatione ad cap. 12, 3b expositionem. saepe codices IK consonant, cod. M discrepat neque tamen coniciendum est codicem K ex codice / descriptum esse. nam cod. K praebet totam illam partem pag. 63, 3 — 69, 13, quae in cod. / propter folii damnum deest, aliisque locis suam auc- toritatem demonstrat. ut exemplo utar, quod in app. crit. non notatur: p. 39, 17 — 19 legiraus in cod. / omissis uerbis pri- mam resurrectionem scilicet repromisit haec: et dabo illi stellam 'matutinam, quae noctem fugat et lucem annuntiat, id est diei initium, codicis K autem lectio haec est: et dabo illi stellam matutinam: primam resurrectionem scilicet repromlsit stellam matutinam, quae noctem fugat et lucem annuntiat, id est diei initium.
>/) Testibus recensionis posterioris textu apocalypsis aliisque additamentis auctae (O) adnumeranda sunt Sancti Beati pres- hyteri Hispani Liebanensis in Apocalypsin commentaria, opera et studio Henrici Florez (Matriti 1770, 584 pag.). Beatus presbyter, qui in Adoptianisrai lite anno 785 cum Etherio monacho contra Elipandum archiepiscopum Toletanum scripsit (XCVl 894 — 1080 M), in prologo commentariorum in Apo- calypsin, quae anno 784 composuit et Etherio monacho de- dicauit, auctores libri sui compilati enumerat; eorum nomina haec sunt: Hieronymus, Augustinus, Ambrosius, Fulgentius, Gregorius, Ticonius, Irenaeus, Victorinus (in uno ex tribus codicibus, quibus Florez usus est), Apringius, Isidorus. de Apringio supra (p. LII) tractauimus; nunc de Victorino dis- seremus. qui apparatum nostrum criticum inspexerit, facile in- telleo^et non Victorini editionem neque Hieronymi recensionem.
LVi P r 0 1 e g 0 m e 11 a III B 2.
sed eam textus formationem, quam signo 0 notauimus, in manibus Beati fuisse, quamobrem eum testibus istius recensionis adnumerare licet. est uero usus libri Beati multiplex; multis enim locis eius auxilio cognoscimus additamenta, quibus inde ab Hieronymi recensione editio Victorini augmentata est, ex Ticonii Donatistae commentariis fluxisse.
Auctor recensionis 0, qui post Hieronymi, ante Beati pres- byteri tempora recensioni Hieronymi denuo edendae operam dedit, quis fuerit, ignotum est; eum ingenio parnm sagaci fuisse inde apparet, quod turbatum commentarii ordinem foliis quibusdam in archetypo Iranspositis Tcf. p. 95, 3) non sensit neque sanauit, sed officio suo satisfecisse sibi uidebatur, si plenior quam in recensioneHieronymi apocalypsis textus additus, si commentarius quibusdam aliis additamentis auctus, si quaedam, quae displicebant, omissa erant. de hac triplici ratione, qua in libro edendo usus est, nunc accuratius disputa- bimus.
1) Textus apocalypsis, quem auctor recensionis (]) addidit et postremae recensionis auctor ex prioribus mixtae postea retinuit, in editione nostra litteris cursiuis impressus et uncis angulatis ([ ]) inclusus est. huius textus fons in cap. 20, 1 — 3, 4 — 5, 6, 8—10 (p. 139 — 145) indicari potest; nam eundem apocaJypsis textum exhibent Augustinus in libro de ciu. dei XX 7 et 8 (cf. CSEL 40, 2 p. 439, 9—28 et 444, 14—20) et Augustini in hac parte pedisequus Primasius (cf. in libro Th. Zahn Forschungen zur Gesch- des neutest. Kanons IV textum apocalypsis a me editum p. 162, 2—103, 6 et 164, 1 — 5). ex Augustini autem libro has partes transscriptas esse inde apparet, quod Augustini expositio cap. 20, 10 adiuncta: hoc iam ad iudicium nouissimum pertinet ipsa quoque repetitur (p. 145, 9). sed utile erit tabulam conficere, in qua breuis con- spectus omnium apocalypsis locorum, quos interpolator adiunxit, praesto est.
P r 0 1 e g 0 m e n a III B 2.
LVII
|
cap. et uers. |
paginae edit. |
cap. et uers. paginae edit |
||
|
apocalypsis |
nostrae |
apocalyp |
sis nostrae |
|
|
1, 1. 3 |
17, |
4-7 |
7, 2 |
81, 11-12 |
|
1, 12. 13 |
19. |
16-18 |
8, 13 |
87, 12 |
|
1, 14 |
21, |
6—8 (textui |
10, 1. 2 : |
89, 2-6 |
|
expositio inserta est) |
10, 3 |
91,4 |
||
|
1, 13b . |
23, |
1 |
10, 10 a |
93, 9 |
|
1, 13 c |
23, |
4 |
10, 10 b |
93, 11 |
|
1, 16b : |
23, |
9 |
10, 11 a : |
93, 14 |
|
1, 16 a |
27. |
9 |
11, 1 |
95, 5-7 |
|
2, 15 |
35, |
8 |
11, 2a |
97, 13 |
|
2, 10 |
37, |
4—5 |
11, 5 |
99, 6-8 |
|
2, 17 |
39, |
3_4. 5_6 |
11, 4 |
101, 1 |
|
3, 2 |
41, |
6—7 |
11. 7 (cf. 13 |
,1) : 101, 7-8 |
|
4, 1 |
45, |
8—9. 10—12 |
11, 19 (tem |
plum apertum) : |
|
4, 2 |
47, |
12 |
9-10 |
|
|
4, 3a |
47, |
13—14 |
11, 19b |
105, 15—16 |
|
4, 3b |
47, |
20 |
12, 1. 2 |
105, 20—107, 2 |
|
4, 5 |
57, |
14—15 |
12, 3a. 4b |
107, 17—19 |
|
5, 1 |
61, |
4—5 |
12, 5b |
109, 9 |
|
6, 1. 2 |
69, |
1—4 |
12, 5a |
109, 12—13 |
|
6, 3. 4 |
71, |
1-3 |
12, 3b |
. 111, 3. 8 |
|
6, 5 |
71, |
8-10 |
12, 6. 14 |
111, 12-13 |
|
6, 7. 8 |
73, |
1—3 |
12, 15 |
113, 11-12 |
|
6, 9 |
73, |
10-11 |
12, 16 |
113, 14—15 |
|
6, 11 |
75, |
18-77, 1 |
12, 7—9 |
115, 3—7 |
|
6, 12 a |
77, |
3—4 |
12, 4a |
117, 1—2 |
|
6, 12 b |
77, |
6 |
14, 6 |
131, 10 |
|
6, 12 c |
77, |
8 |
14, 8 |
131, 13—14 |
|
6, 13 a |
77, |
10 |
17, 1 |
131, 16—17 |
|
6, 13 b |
: 77, |
11 |
17, 3 |
133, 7-8 |
|
6, 14 |
77, |
14 |
14, 19. 20 |
135, 5—7 |
|
9, 13. 14 |
79, |
3—7 |
19, 11 |
137, 15-16 |
|
7, 9 |
79, |
14-81, 1 |
20, 1—10 |
: 139, 6-145, 9 |
|
8, 1 |
81, |
5—6 |
105,
Accedunt nonnulli loci, in quibus quoniam nouus apocaly- psis textus in locum genuini a Victorino et Hieronymo usurpati successit, paginae editionis nostrae in binas columnas ita diuisae sunt, ut sinistra pars antiquum textum, dextra pars omissis uncis angulatis nouum textum nouae recensionis prae- beat. id obseruari potest his lccis:
LVIII Prolegomena III B 2.
|
cap. et uers. |
paginarum edit. nostrae |
|
|
apocaly |
psis |
co]. dextra |
|
4, 7-8. |
, 10 : |
49, 16-20; 51, 1—3 |
|
5, 2 |
61, 10—14 |
|
|
5, 5 |
63, 5—6 |
|
|
13, 11 |
127 11 12 \ ' 1 columna sinistra (cf. notam 129, 1—2. 4 in app. crit. 127, 11) 129, 8-9 ) |
|
|
13, 13 |
2) Veiiimus ad alia additamenta huius recensionis propria, qnae non ad textum apocalypsis, sed ad ipsam expositionem pertinent. huc spectat, quod p. 89, 15 in loco interpretationis, quam Victorinus exhibuit: libe?- apertus apocalypsh est quam accepit lohannes alia ponitur: Uber apertus reuelatio opertim in futuro iudicio^ quibus uerbis auctor postremae recensionis Victorini genuinam explicationem ita adiunxit, ut parti- culam uel interponeret. aliud additaraentum maioris spatii ad explicationem cap. 13, 18 (= p, 124) pertinet. in expositione enim numeri 666 tres recensiones inter se differunt. Hieronym^is ipse noluerat hunc numerum explicare atque Victorini textum secutus uaticinium Neronis resuscitati protulerat, cuius nomen ad litteram graecam numerum 666 expleturum esse dixit; post Hieronyrai aetatera in testes editionis eius nomina An- temos et Genserikos irrepserant (p. 123, 7 — 9). his nominibus spretis auctor recensionis (D nomen Teitan exhibuit, quod nomen Antichristi Irenaeus adu. haer. V 30, 3 et Hippolytus de Anti- christo c. 50 in mediura protulerant, addiditque, id quod Teitan graece sonet, si uelis interpretatura dicere, latine Diclux (Diclux — DCLXVI rautatis litteris) sonare eoque nomine Antichristum intellegi per antiphrasin expressum. postremae autem recensionis auctor, id quod saepius fecit, priorura re- censionura explicationes copulauit atque pnraura noraina Teitan et Diclux (p. 125), deinde nomina Antemos et Genserikos (p. 125 et 127) praebuit. idem quinque particulas additamen- torura retinuit, quibus textus et expositio cap. 20 aucta est, sed ordinera rautauit: (D seruat ordinem particularum a-j-b-f-c-f-d-f-e, ex quibus particulae a -f- b ad textum,
Prolegomena III B 2— 3. LIX
c + d + e ad expositionem textus pertinent; postremae re- censionis auctor hanc exhibet seriem: c + e + a + d-j-b (cf. p. 139, 13 — 145, 3). in liis particulis quae ratio inter Hiero- nymi interpolatorem et Augustinum atque inter hos et Tico- nium Donatistam intercedat, ex testimoniis p. 139 — 145 a me additis apparet. de mutatione particularum decem p. 21, 6 — 27, 17 infra (p. LXIII) disputabimus.
3) Non desunt recensionis Hieronymi partes, quas auctor posterioris recensionis sua sponte omisit. earum partium illa, quae p. 103, 18 — 105, 8 rationem praedicationis prophe- ticae tractat, modo usque ad nouissimum tempus praecurrentis, modo tempora superiora repetentis, propterea imprimis me- moranda est, quod editionis Victorini propria est atque ab Hieronymo non addita, sed conseruata. aliter res se habet p. 145, 10 — 147, 10, quae expositio mille annorum, qui in cap. 20, 6 nominantur, spiritualis Hieronymi recensionem redolet, id qnod ipse in prologo confessus est. huius expositionis ini- tium auctorrecensionis 0 repudiauit, finem (p. 147, 11 — 153, 3) retinuit.
3. Recensio postrema ex prioribus mixta.
1) Testem huius recensionis habemus unum, cod. biblio- thecae Casinensis CCXLVII (== >S). is in Bihliotheca Casi- rmisi V p. 1—3 (1894) hoc modo desciibitiir: Codex CCXLVIL Signatus exterius ?i" 247 et 563, intus p. 129 n^ 257, Pluteo E. Codex membr. In S^ maj. Constat saltem partihus quin- que, quarum duae priores (p. 1 — 128) charactere latino saec. XIIT, reVquae charactere longohardico Casinensi saec XI et XII diligenter ac nitide uariis manihus exaratae sunt. de Victorini opusculo haec referuntur: pag. 129 — 130 Prologus S. Hieronimi preshlterl ad AnatoUum in expositione Apoka- lipsis, pag. 130 — 198 Expositio eiusdem.. Charactere longoh. Casin. saec. XI — XII cum praecedente prologo eadem manu. huius codicis testimonio utimur secundum editionem, quae in Florilegio Casinensi fol. 1 — ^21 exstat.
LX P r 0 1 e g 0 m e n a III B 3.
2) Ex codice Casinensi editio priuceps Basilii Mil- lanii, nionachi Casinatis, deprompta est, quam signo s nota- mus. liunc librum rarissimum per multos annos frustra quae- siui.mus; tandem ex bibliotheca Pauli de Winterfeld in meam transiit atque maxima huius editionis parte iam prelo subiecta a me comparari potuit (cf. p. 125, ubi Millanius p. 66 citatur). editio princeps hunc liabet titulum: VICTORJNI \ PICTA- VIENSIS EPISCOPI IN APOCALYPSIN BEATI lOANNIS SCHOLIA, QUAE \ Diims Hieronymus partim auxit, I partim vhi fcriptorum vitio \ corrupta fuerdt, restituit^ ahlatis \ inde, quae ille luxta lite\ram fenferat. | His adie- cimus Annotatlones quihus \ loci aliquot partim corrupti re- sti\tuuntur, partim difficiliores \ expUcantur. \ Ea 7iuncprimiim BihUotheca Cafinefis \ puhlicae vtilitati profpiciens in \ lucem profert. in quo titulo quod Victorinus episcopus Pictauien- sis appellatur, editor errori tum inueterato obnoxium se prae- buit, qui postea loannis Launoii de Victorino episcopo et martyre dissertatione, Paris. 1653, ^1664 (= opera omnia, Coloniae Allobr. 1731, II, 1 p. 634 — 649) tredecim argumentis satis firmis ad probandum deletus atque remotus est. editionem principem in 8^ Bononiae Antonius Giaccarellus et Peregruius Bonardus Socii Excudehant. MDLVIII. Cal. luliis (p. 68).
In fine editionis exstant p. 58 — 67 duodetriginta numeratae adnotationes, quarum maximam partem Gallandius (cf. n. 3) eiusque pedisequus Migne (cf n. 4) renouauerunt. ex istis ad- notationibus eisque 12^", 15"*^, 17^" hausta sunt, quae in app. crit. ad p. 55, 10, p. 59, 10, p. 73, 13 animaduertimus, quibus in locis multisque in aliis Millanius codicem Casinensem aliter legit atque nouus editor bibliothecae Casinensis.
3) Millanii editio princeps transiit in Andreae Gallandii Bihliothecam ueterimi patrum IV (Venetiis 1768) fol. 52 — 64, semperque ante oculos habui istum textura, quem nota^ signi- ficaui, qui in locum ipsius libri Millanii sero a me acquisiti succedere debuit. nunc uideo Gallandium non semper lectionem Millanii integram seruauisse; exempli causa memoro locum p, 21, 17; ubi s cum codd. IK praebet resurrexerit, g habet resurrexit.
Prolegomena III B 3. LXI
4) Agmen claudit Mignei editio ex Gallandio deprompta, quam siglo m notauimus (= V 317 — 344 M).
Lectiones cod. S secundum Florilegium Casinense et editio- num inde dependentium sgm multis locis inter se differunt, neque nisi ipsum codicem denuo inspexeris, diiudicari potest, cuius testimonio codicis ueritas respondeat. haud raro sg con- sentire cum codd. IK uel IM ex his exemplis apparet:
49, 4 ne S, ut non IKsg 49, 19 dicentes S, dicentia IKsg 51, 10 rugiens S, rugientis CBIKsg 53, 18 et extendens S, extendens IKMsg 57, 17 significat S, significant IKsg hl, 20 ardentis S, ardentes IMsg 73, 5 praemiserat S, promiserat IKsg 73, 13 meditantes aS*, mediante IK, item cod. Millanii se- cundwn adiiotationem 17'»^^'^^ (p. 64).
Restat, ut de indole recensionis postremae disseramus. eius auctor, quem opus suum confecisse ante tempora interpolatoris libri genealogi anni CCCCLII ex testimonio p. 125 et 127 ad- iuncto apparet, ad recensionem Hieronymi denuo edendam, si non exemplar editionis Victorini, tamen codices melioris notae et Hieronymi recensionis et posterioris textu apocalypsis aliis- que additamentis auctae adhibere potuit. ita fit, ut uerba praebeat, quae in codicibus recensionum YO nobis notis de- sunt (cf. inter mediiim dicit eccle^iarum p. 21, 2), uerba omittat, quae iam in archetypo recensionis Hieronymi defuerunt (cf. (^uod in ligno .... passionis est redditum p. 57, 21, ubi propter homoeoteleuton omissa sunt uerba: perdiderit primus homo, per lignum).
1) Quod auctor rec. Q) coeperat rec. Hieronymi ampliore textu apocalypsis augere, id auctor rec. S ita perfecit, ut plerumque Vulgatam secutus nouas textus particulas adiungeret, quae in editione nostra uncis rotundis ( ) inclusae litteris cursiuis si- gnantur. hic est breuis conspectus additamentorum:
|
cap. |
et uers. |
|
apo( |
;alypsis |
|
1, |
4 b |
|
1, |
6 |
|
1, |
14 |
|
2, |
6 |
|
2, |
14-1( |
|
3, |
2 |
|
3, |
18 |
|
5, |
3 |
|
«, |
14 b |
|
11, |
8 |
|
17, |
9 |
|
15, |
1 |
LXII Prolegomena 111 B 3.
paginae edit. nostrae cum Vulg. == 17, 13 — 14
{deo et patri suo) cum Vulg. = 19, 10 [et tamquam nix) cum Vulg. = 21, 7 (sic, inquit (om. s), habes et tu = 35, 8 (in app. crit.) odire opera Nicolaitarum) ■16 (cf. Vulg.) = 37, 11-15
{et ideo ait) = 41, 6
(suadeo) cutn Vulg. = 43, 17 (in app. crit.)
{aperire librum) cum Vulg. = 61, 16 cum Vulg. = 77, 15—16
cum Vulg. = 103, 17—18
{habens capita septem) = 119, 1
cuni Vulg. = 137, 4 (in app. crit.)
Item semel Esaiae testimonium secundum Vulgatam adiunctum est: et Esaias: spiritu, inquit, labiorum suoruin interjiciet impitim]).2b, 15 — 16 (= Esai. 11, 4).
2) Accedunt alia additamenta, qiiae auctor rec. S adiunxit, ut aut elocutionis modum poliret aut textus expositionem locu- pletaret. haec memoro exempla:
p. 25, 3 (cf. app. crit.): et haec de ore suo pt^ocessisse {testaius est sed add. S) et Petro ait.
p. 31, 7: ad interpretandam uocem tunicas suas auctor rec. ^P addiderat: id est inmortalitatem promissam. liis uerbis omissis scripsit nouus interpolator: iunicas uero suas, quibus cooperiri se optant, im- mortalitatis gloria est, de qua Paulus ait apostolus.
p. 89, 15: ab interpretatione libri aperti, quam ^ praeposuerat: reuelatio operum in futuro iudicio, transitur ad genuinam Victorini expositionom ab Hieronymo conseruatam particula uel adiuncta: uel apocalypsis est quam accepit lohannes.
p. 125, 1 — 127, 10: simili modo in numero 666 exponendo S interpie- tationes priorum recensionum ita copulauit, ut a nominibus rec. 0 Teitan et Diclux initium faceret, tum transiret ad nomina Antemos et GenseriJcos, quae in archetypura rec. Y irrepseraut.
p. 101, 6: uerbis, quibus secundum Victorini expositionem indicatur duas oliuas in conspectu domini terrae stantes esse in paradiso, alia inter- pretatio adiungitur hoc modo : item alio sensu: in conspectu domini terrae stantes id est in conspectu Antichristi.
p. 153, 3—5: interpolator S noluit cum Hieronymo totam expositionein ita claudere, ut Cerintho haeretico eiusque asseclis contradiceret,
P r 0 1 e g 0 m e n a III B 3. LXIII
quamobrem hanc enuntiationem ueritatem sempiterni regni Christi affirmantem addidit: na7)i regnum Chrisii qtwd nunc est sempiternum erit in sanctis, cum fuerit gloria post resurrectionem manifestata sanctorum.
3) Summi momenti ad formam commentarii mutandam erat studium auctoris recensionis postremae strenuum, seriem ex- positionum, quae in Victorini editione et in Hieronymi re- censione non firmo ordinis uinculo colligatae erant, ita ordinandi, ut singula capita textus apocalypsis cum singulis explicationibus arte cohaererent atque eundem ordinem seruarent. lioc studio ductus damnum quoque illud inueteratum resarsit, quod in archetypo recensionis Hieronymi transpositis quibusdam codicis foliis ortum erat. nam qua utebatur ratione in ordine firmando, non potuit ab interpretatione cap. 6, 14 (p. 79, 1) ad expositionera cap. 11, 1 transire et parte cap. 12 explicata regredi ad la- cunam explendam, quae ad omissa capita 7 — 10 pertinebat. quo in negotio eum non auxilio uUius codicis sed suomet iudicio adiutum esse postea uidebimus. nunc seriem muta- tionum deinceps enumerabimus:
a) Decem particulae commentarii p. 21, 6 — 27, 17, ex quibus tres P, IF, V^ ab Hieronymo adiunctae sunt, in tribus re- censionibus hunc habent ordinem:
,IV
Ivi
.IX
lix l III IX VII VIII X
Dubium non est, quin S, quod iam O coep^rat, perrexerii atque ordinem texius apocalypsis seruare uoluerit. nam etsi expositionem cap. 1, 16 c (p. 21, 13-"v8) non diremit ab inter-
|
cap. et uers. apocaljpsis |
pag. edit. nostrae |
S |
^ |
|
1, 13b 1, 13 c |
23, 1—3 23, 4-6 |
w |
l 3 |
|
1, 13 c |
23, 7-8 |
||
|
1, 14 a 1, 14b |
21, 6—10 21, 11-12 |
w |
1' l 6 |
|
1, 16 c |
21, 13—18 |
||
|
1, 15 a |
.27, 2-8 |
7 |
9 |
|
1, 16 b |
23, 9-25, 16 |
8 |
8 |
|
1, 15 b |
25, 17—27, 1 |
9 |
7 |
|
1, 16 a |
27, 9—17 |
10 |
10 |
LXIV Prolegomena III B 3.
pretatione cap. 1, 14 b, — id quod cum necessitudine cohaerere uidetur, quae inter flammam oculorum (p. 21, 11) et claritatem faciei (p. 21, 13) intercedit — statim aliter atque O explicatio- nem cap. l^ 1 5 a (p. 27, 2 — 8) praebuit et interpretationem cap. 1, 15 b (p. 25, 17—27, 1) postponendam esse curauit.
b) Totam sectionem p. 77, 3 — 79, 2 ex Ticonii commentariis depromptam esse ab Hieronymo et a posterioiibus conseruatam supra uidimus. in fine eius sectionis recensiones Y(D propter foliorum in archetypo transpositionem tam male turbatae erant, ut tria noua Hieronymi additamenta p. 79, 7 — 81, 9, quae subsequebantur; post cap. 12, 5a demum interpretationem (p. 109, 14) locum habere possent. supremae recensionis auc- tor damnum resarsit, sed tribus additamentis propter textus apocalypsis similitudinem alium locum dedit, atque primam particulam (p. 79, 3 — 13) expositioni cap. 9, 13 et 14 at- tribuit (post uerba salaii^ esse possit p. 87, 16), secundam (p. 79, 14 — 81, 4) priore loco posuit post uerba chdtatis Rorna- nae (p. 87, 11), tertiam (p, 81, 5 — 9) statim subsequi secundam uoluit atque a uerbis: Jnc finls narrandi fieret (p. 81, 9) transiit ad cap. 8, 13 interpretationem: et uidi unam aquilafih mlantem (p. 87, 12—16).
c) Locus p. 95, 3 testimonio est auctorem supremae re- censionis ad rectum commentarii ordinem restituendum non auxilio ullius exemplaris editionis Yictorini adiutum esse. re- tinuit enira post uerba: oportet te iterum praedicare (p. 95, 3) hanc-enuntiationem: omnes gentes .... arundo etc. (cf. app. crit. p. 95, 3b), quam sententiam de turbis Antichristi insurgentibus pertinere ad cap. 12,5a (p. 111,1 — 2) expositionem atque ibi ponendam esse non intellexit, sed deceptus suis codicibus damnosis errauit.
d) Post uerba cap. 12, 3 a: Et uisumestaliud signum in caelo : ecce draco ruheus (p. 107, 17) pergit S'. hahens capita sepfeni, quod autem illum dicit coloris esse russei etc. atque intermittit primum cap. 12, 3b expositionem (= p. 111, 3 — 11), deinde cap. 12, 4a interpretationem (= p. 117, 1 — 8); tum demum post uerba: uit apocalypsis (p. 117, 8) transgreditur ad explicationem
P ro 1 e g 0 m e n a III B 3. tXV
cap. 12, 4b: uidi et ecce draco magnus ruheus (cf. p. 111, 3 0) stetit in eonspectu muliens . . . diaholus est (= p. 107, 18 — 109, 2). item post uerba: discessit ah illo usque ad tempus (p. 109, 8) hac formula: unde hic dicitur statim transitur ad cap. 12, 5a expositionem: et peperit filium etc. (= p. 109, 12 — 14), tum repetuntur uerba, quae p. 79, 1—2 suo rectoque loco posita erant: propter persecutionem . . . . fugientes. denique sequitur cap. 12, 5b interpretatio: et filius eius raptus est ad deum etc. (= p. 109, 9 — 12). en illustre exemplum, unde discimus auctorem supremaerecensionis id potissimum egisse, ut ordo tex- tus apocalypsis seruaretur, et neglectis codicibus, qui praesto ei erant, uersuum 3 a, 3b, 4b, 5a, 5b expositiones in ordine natiuo collocauisse, qui partim iam a Victorino praetermissus erat, donec p. 111, 12 in explicatione cap. 12, *6 antecessorum uestigia denuo sequi potuit! an id ei crimini dabimus, quod in sanando damno ex transpositione foliorum orto ei accidit, ut uerba fatalia, quae scissurae locum designabant, bis poneret (p. 79, 1—2 et post uerba: uirga ferrea gladius est p. 109, 14)?
e) Particularum interpretationis quattuor p 131, 16 — 137, 13 ordinem propter textus consequentiam apud S Imnc fuisse, ut deinceps sequerentur p. 133, 16 — 135, 4; p. 135, 5 — 137, 2; p. 137, 4 — 13; p. 131, 16 — 133, 15, ex iis satis apparet, quao in app. crit. p. 131, 16 a me dicta sunt.
f) lam supra dictum est (p. LVIII sq.) recensiones OS quinque particulas p. 139, 13 — 145, 3 addidisse dissono inter se ordine: (P seruauisse ordinem aH-b + c-f-d + e, >§ mutato ordine lianc exhibuisse seriem: c-f-e-f-a-j-d-j-b. atque adiunxit S textui apocalypsis cap. 20, 1 — 3 (p. 139, 6—12) mille an- norum, quos u. 2 nominat, expositionem p. 141, 6—10; deinde transiit ad u. 3 explicationem p. 141, 16—145, 3; tum textum uersuum 4 et 5 sequi uoluit p. 139, 13—141, 2; postea resur- rectionis primae, de qua in u. 5 agitur, interpretationi operam dedit p. 141, 11 — 15; denique u. 6 textum, quem 0 cum uer- sibus 4 et 5 coniunxerat, separatim subiunxit p. 141, 3 — 5. ita studium auctoris recensionis S expositionis partes secundum seriem uersuum textus ordinandi denuo confirmari uidemus.
XXXXIX. Victorinus Pet. p
LXVI P r 0 1 e g 0 m e n a III B 8.
g) Post uerba cap. 20, 6: erunt sacerdotes dei et Christi et regnahunt cum eo mille annis (p. 141, 5) S transiit ad Hiero- nymi interpretationem mille annorum p. 145, 10 — 147, 10, quam Y praebuerat, 0 omiserat. hac expositione finita (simul ctim eo ingredientur stagnum p. 147, 10) intermitti uidemus uerba p. 145, 4—9 (= cap. 20, 8 — 10), quae (D iam post uerba: ut harena maris (p. 145, 3) posuerat, quorum originis ab Ausfustini libro de ciu. dei XX 8 ductae mentio iam facta est.
Priusquam praefationi finem faciamus, restat, ut omnibus uiris, quorum in his plagulis mentio facta est, qui de hac editione conficienda optime meruerunt, gratias agamus maximas. uuus nondum nominatus est, cuius merita sunt quam maxima: A u g u s t u s E n g e 1 b r e c h t, uir doctissimus atque humanis- simus, qui operam meam omni modo subleuauit, permultos locos iudicio acerrimo ipse emendauit, plagularum corrigendarum laborem operosum impigre strenueque mecum partitus est. quod post tot discrimina rerum Victorinus rediuiuus tandem in lucem uenit, neminem maiore gaudio affici scio quam illum atque uirum summe uenerandum Theodorum Zahn, qui ante multos annos ut hoc negotium susciperem auctor mihi fuit. cui opus perfectum dedicare aequum atque iustum mihi uidetur. utinam permulti Victorini editionem purgatam legant atque relegant, episcopi et martyris expositiones accurate perpendant, uitiis mendisque, quae huic editioni adhaerent, corrigendis operam nauent! nunc demum intellegi potest, qaantum distet inter Victorini editionem genuinam et Hieronymi aliorumque recensiones. quae per tot saecula in locum eius successerant.
GryphisAvaldae, mense Septembri anni MDCCCCXVI.
lohannes Haussleiter.
PRAEFATIONIS INDICULUS.
pag.
I. De Victorini uita et scriptis VII— XXVI I
1. Testimonia ueterum de Victorino VII — XII
2. Ubi et quando Victorinus uixerit XII— XIV
3. Quos libros scripserit et quae reliquiae eorum
exstent XIV-XXVII
II. Tractatus de fabrica mundi XXVII — XXX
III. Commentarius in Apocalypsim XXX— LXVI
A) p:ditio Victorini XXX— XXXV
B) Kecensiones XXXVI— LXVI
1. Recensio Hieronjmi {¥) XXXVI — LI
a) Recensionis ratio XXXVI— XLV
b) Testes recensionis Hieronymi XLV— LI
2. Recensio posterior aucta {<P) LI — LIX
3. Recensio postrema ex prioribus mixta (S) LIX — LXVI
ADDENDA ET CORRIGENDA.
IN PROLEGOMENIS:
Pag. XLV — LI: Ad testes recensioni8 Hieronymi enumeratos accedunt tres codices, quorum G. M o r i n in disputatione, quae inscribitur Hie- ronymus de Monogramma XPI ([{evQeB6nedictme XX, 1903, p. 225— 236, et Anecd. Maredsol., uol. III, p. III, 1903, p. 194—198, cf. edit. nostrae p. 124, 4 in test.), mentionem fecit, horum testium collationem accuratam quoniam benignitate Alexandri Souter accepi, postquam textus editionis nostrae iara prelo subiectus est, hoc demum loco de iis eorumque lec- tionibus disputari potest.
:) Cod. Coll, lesu Oxon. 65 (= F), fol. 161, 28,9 cm X 20 cm, saec. XII medio scriptus et in tegumento Erniilfi signatus haec scripta continet (cf. H. 0. Coxe, Catal. Cod. Oxon., p. II, 1852, Coll. les. p. 22): 1) fol. 2—60** Beda in Apocalypsin, 2) fol. 60^—99*' Beda in Acius Aposto- lorum, 3) fol. 99'»'— lOS^ Item de nominibus locorum, 4) fol, 103^—129»' Betractationis Bedae in Act. Apost. libellus, 5) fol. 130^'— 146*' ser- mones Augustini, Euscbii, Origenis, 6) fol. 146^ — 160^" Hieronymus in Apocalypsin: Incipit prologus beatissimi leronimi p~sbri ad Anatolium . . . qui cum Cherinto heretico sentiunt. subscriptio codicis deest.
f]) Cod. H a r 1 e i a n u s M u s. B r i t. 3 0 4 9 (= ^) membr. in folio, fol. 254, 39,5 cm X 27,3 cm, saec. XV ita scriptus, ut binae columnae in singulis paginis exstent, in fol. l^hanchabet inscriptionem: Venerabilis pater magister Willelmus Ebchestremis, nuper Prior huius ecclesie Cathedra- lis Dunelmensis (= Durham prope Bedae patriam)/eci^ hunc Ubrumfieri et assignauit ipsum librarie eiu^dem ecclesie anno dni i4-'5<S. indicem septem- decim scriptorum (Ambrosii, Hieronymi, abbatis loachimi, Isidori, aliorum) praebet Catalogue of the Harl. Manuscripts II, 1808, p. 729. octauo loco post Hieronymi explanationem super epistulam Pauli ad Titum imper- fectam exstat fol. 130»*^— 134»"^ Breuis explanatio eiusdem super Apo- cali}mn, cuius initium propter folium excerptum deest. incipit explanatio:
IjXX A d d e n d a e t C o r r i g e n d a.
adorabiinus, ubi steterunt pedes, id est in ludea etc. (= p. 27, 6 ed, nostrae). post uerba: qui cum Cherintho sentiunt (= p. 153, 3) fol. 134*' b sine uUa lacuna sequuntur: Hic est sapientia et intellectus, id est sapere et intelligere in Christi nomine etc. (cf. Kevue B6ned. XX_, p. 232 sqq.) usque ad fol. 218^ a: Serue male et piger, sciebas, quod meto, non semino, opor- tuit (cf. Matth. 25, 26). Quare deo gratias. Explicit exposicio abhatis ioachym super apocalypsin. deo gratias. in lioc codice tractatus de mono- grammate Christi utrum Hieronymo an abbati loachim adscribatur, dubium est. finiunt codicem fol. 253^ a — 254 **a Quaedam extracta ex commeniario abbatis ioachym super ysaiam, ubi ayit de onere habylonis et fol. 254 '"a Indiculus operum abbatis ioachym.
>}) Cod. 0 X 0 n. C 0 1 1 e g. M e r t 0 n. 2 6 (B. 3. 4.) — olim N. 2. 14. Art. — (== jR), fol. 223, 38,8 cm X 26 cm, saec. XV binis columnis pul- chre pictus, in fol. 5^ hanc habet inscriptionem: In uolumine continentur opera beaii hieronimi sapientia ex dono dhi Hicc {■= Ricardi) Fitzjames nuper Cicesirensis epi (= Chichester, 1504—06, quando episcopusLondinien- sis factus est) ac Custodis istius colleqii cuius anime propicietur dem. amen. sequuntur fol. 6** — 50^' Hier. in Matth., fol. 52'" — 58**b Hier. in Apoc, fol. 58**b — 59**a Hier. de monogramma XPI etc. (cf. Kevue B^ned. XX, p. 226 sq. ot 232—236).
Codices PQIl inter se cognati uni familiae attribuendi sunt et id eidem, cuius membra nobis iam nota codices CB appareut (cf. p. XXXIV et XLVIII). haec affinitas probatur communitate transitus propter foliorum in archetypo transpositionem p. 95, 3 a (in app. crit.) facti, ubi codd. CBPQR (=11) ad uerbum fere consentiunt (exceptis his lectionibus: istos QhV, illos QR; statuendae CB, stature PQR; qui CB, quod PQR), aequalitate quarundam omissionum (67, 14 salus et iestimonium et91,S(piscopi om. 11 D; 147, 4 uei-o om. II; 149, 7 oste^idit om. II; 151, 5 positas . . . arbitror esse om. II), lectionum falsarum communitate (e. g". 31, 2 cum eis sunt pro tunicis suis; 59, 1 diuersos pro dicit uniuersos; lOl^ 14 populos multos pro populus mulius etc). antiquiores communi origine codicum II hae lectiones uidentur esse: 85, 4 ecclesiae spiritus PQRTDCHIMS pro Kccle- siastes\ 129, 18 Samariam IIIKMS pro duo maria.
Quoniam permultis locis cod. D quoque cum lectionibus codd. II con- sentit, cod. T unus relinquitur testis recensionis Hieronymi, cui alienan», atque plerunique rectiorem textus traditionem debemus. enumero haec exempla, in quibus II D uel, si asterisci signum * additum est, II a T ab- horrent: 23, 17 mittere in terram cum Vulg.; 23, 20 in regno cum Vulg.; *29, 5 sepiem pro septenatim (cod. D deest); 41, 15 territi pro timefacti\ *43, 5 Sequitur:, 43, ISiwiestis; 45, 14 satisfactum (factum P); 61, 7 intus pro deintus] 63, 9 obdormisti; 63, 10 resurrexisti\ 65, 14 debitum {debiio D)
Addenda et Corrigenda. LXX f
tiiortis susceperant ita; 75, 12 trdnstneare cuni Vulg. {transmeari Dm2 P) 83, 14 Antichristum pro regnum Antichristi; 85, 9 uenimus pro nis ihi- mus\ 87, 15 uolasset pro uolens sit\ *89, 16 quain Joannes uidit-^ *91, 14 consumptis\ 111, 1 dimicaturae PCB, dimicature erant Q, dimicature suitt R; * 113, 17 manifestam (cod. D deest); 121, 6 r« wor^e; 123, 8 C. T (~ 300); *129, 18 SM^cr pro inter (finitur cod. D); * 131, 1 resoluens pro recolens; * 133, 13 Assur pro Sor; *145, 12 jpro/em; * 147, 13 uirgeneo; *151, 11 m^6>" sanctos pro «^^r sanctis; * 151, 16 superstitio. unum addo exemplum mendi cmnibus testibus recensionis Hieronymi communis: 111, 2 gladium pro gladio (cod. D deest).
Quamquam his exemplis auctoritas codicis T singularis confirmatur, tamen non praetermittam has lectiones haud spernendas, in quibus codices PQR aut soli aut una cum codd. CB aliisque testibus cum editione Victorini (= A) concordant: 17, 9 quae praecepit fl pro praecepta; 17, 12 initium om. 11 D (in his duobus exemplis cod. Q deest); 29, 10 PQR seruant ordinem epistularum Pauli, quem A praebet; 39, 18 promisit II D pro repromisit; 61, 18 in caelo JIDF pro de caelo; 61,19 neqiie II DF pro nec; 69,9 hominum II D pro humanum et uincerent IIDFH pro euincerent; 69,12 nostro om. HD; 93,10 sibi ostensionem factam PQR {ostensionem significatam A); 97, 11 adoret PQRT pro adorat; 113.13 sequi eum PQR: 133,17 hotros QRFHS pro botriones ?CB; tme PQRT pro uineae.
Accedunt aliae lectiones bonae notae dignaeque memoratu: 18, IG ambulantem. add. AP; 106, 12 spiritus PDF pro Christus:, \2\ , 12 institu- iurus PMS pro institurus. item cod. R 41, 9 probat lectionem Primasii: uiuere ei uirere, quam in textum recepi; 47, 15 se, quod addidi, exhi- bent QR; similiter 61, 20 uidisse se R<^ pro uidisse; 99, 10 quotquot fuerunt et futurae sunt R pro quotquot futurae sunt; 53, 16 obtulerit APRFMS pro obtuht; 147, 1 iugulauerit PQRS pro uigilanerit; 43.11 opere PQRIKMS58 pio opera.
Pro lectione, ut uidetur, corrupta: 65, 9 merito resignatur rectam praebet P: moriturus signatur {designatur QR); ex niutilato uerbo mori- turus ortum est merito re-.
Insuper non desunt lectiones, in quibus PQP contra CB cum reliquis membris recensionis Hieronymi T uel D aliisque testibus consentiunt. praesto sunt haec exempla: 27, 18 nominatim in CB, nominat in PQRTX: 29,1 sint CBF, sunt PQRTIKMS; 51,8 uultibus CB, uultus PQRDFM; 87, 7 ipse propheta CB, ipsa prophetata PQRDIK; 103, 16 resargere CB, surgere PQRTD; 117,14 uasis CB, uasi PQRD. 59,3 contra euangelia ^T praebent PQR cum AK tuangelit.
Aliis locis codd. PQR aut omnes aut unus uel duo singulares lectiones praebent, quibus eorum et affinitas propinqua et proprietas genuina pro- batur. praemitto exempla, in quibus onines tres soli concordant: 41,4
LXXII Addenda et Corrigenda.
operatione pro opere inanes; 41,12 collationis; 41,17 in tam paricis uiribus om.; 75, 12 audiuntur aiustis; 81,2 numerus ostenditur; 83, 9 e toto mari pro et scotomari-^ 119, 9 Galha Otho et pater Vitellius 149, 18 saciarunt (lectio non spernenda!); 151, 18 formatur pro firmata CB. consentiunt autem PR in his lectionibus: 105, 8 draconis pro rationis 135, 14 sexaginta pro sexcenta — QR in multo pluribus: 31,7 frugali tatem; 35,1 admoueri; 35,2 p riuentur -pro fraudentur; 35,4 ab alto 39, 3 de manna absconso-^ 43, 12 calidos pro feruentes-^ 49, 6 donum . . cristallo om. et in marg'. add.; 49,19 cessahunt:, 55, 6 ueteris ac noiii testamenti\ 63, 1 mediata; C9, 12 predictum i^vo praedicatum-^ 81, 8 inter- rupiio eadem per ordinem repetitur; 101,2 hec duo candelahra; 105, 17 peccatorum pro delictorum-^ 109,13 recturus pvo acturus PDCB; 129,20 restituet; 131, 11 in medio celo; 133,5 lata om.; 137, 9 habentem citharas et fialas aureas\ 151,4 eloqui. restat, ut codicis Q lectiones singulares memorentur: 79, 10 super uniuersos pro super numeros PRCB; 97, 3 testa- mentum pro testimonium\ 107, 9 resurrectionis pro repromissionis.
IN SIGLOBVM CONSPECTV:
2, 10 p. 455—461 scrihendum {cf p. XXVIII) 13, 12 Giaccarellum scribendum (cf p. LX)
IN TEXTV:
3, 2 [f. 71^J hoc loco delendum et post deus {lin. 6) ponendum (cf.
p. XXIX in not.) pentecosten scribendum cum 1] accusatiui formam pro omnibus casibus adhibitam essemuliis exemplis demonstrauit Th. Zahn, Forschungen zur Gesch. des neutest. Kanons IX 176. 401 filio scribendum cum A {cf p. 191) potestatem. scrihendum et ut ostenderet scrihendum cum A
septenatim scribendum pro septem; A praehet septinatim litteris atim lineola transuersa deletis 30, 14 post ad eos inserendum [fol. 4^| 32, 15 scio te laborare scribendum 35, 8' in mg. 2, 15 scribendum pro 2, 6 47, 13 in mg. 4, 3a addendum 47, 20 in mg. 4, 3b scribendum 97, 3 prouinciis omnes scribendum 101, 7 in mg. cf. 18, 1 addsndum
125, 1 et 127, 10 pro uncis angulatis unci rotundi ( ) ponendi suni {cf p. XXV 8)
|
7, |
22 |
|
18, |
16 |
|
19, |
21 |
|
22, |
11 |
|
28, |
6 |
A d d e n d a e t C o r r i g e u d a. LXXIII
129, 8 in nig. 13, 13 addenduni 129, 17 exacerbationem scnbendum
14:'), 4 in mg. 20, 8 — 10 scrihendum secundnm Vulg. numeratiu)iem. uersuum
IN TESTIMONIIS ADDE:
18, 12 — 14 cf. Canonis Mnratoriani {cuius exempJar graecwn Victorinum
legisse uerisimile est) u. 24 et 25 28, 2 — 6' cf. Can. iMiirator. u. ■-)5 — 50 •^<S', ;— cS' [7, 20) cf. Can. Murator. u. 47—50 54^ 2 cf. Can. Murator. u. 19 et 20 ■i8, 3—4 euangelium, actio scilicet domini et doctrinal cf. Papias apud
Euseb. hist. eccl. III 39,15: tz -jtio zo5 xupi&u y) Xsxi^^-svxa
101, 2^-3 ef. Beatum n. 1 et 395
IN APPARATV CRITICO:
8, 13 notu delenda est, cf. p. 100, 12 14, 14 ablatis] ab iota ADCBPE, quae lectio indicio est Ilieronymi prologum in cod. A editioni Victorini ex codice quodam faniiliae Y adiunciani esse {cf. quae p. XXXIV de correc- toris exemplari clicta sunt)
17. 1 in cod. H lacuna exstat usque ad p. 03, 14 [pro: ' ad p. 01, D,
cf. jy. LII 2 b
18, 14 ueniet ueniet A, uenit aa 18, 10 filio Aaa
22, 11 et utj scribenduni. pro ut]
20, 14 pro leso Cliristo scribendum est: j^ 3*^ (r^ loli. 3, 34)\ cf.
p. XXXIV 28, 0 septenatim] septinatim litteris atim lineola transuersa deletis A 28, 7 ipse scrihendum pro ipso
28, 10 excederent A
29, 9 ad Phil. om. IKM
30, 8 inuolentiam A praebet, non inuiolentiam
32, 2 uerba in quo fides desit linea transuersa deleuit A
40, 9 in spiritu] in spiritum A
40, 14 quia] qui A
■50, 17 pro populo] pro pulo A
52, 1 nota et] sed et A delenda est
SO, 11 et 13 israhel A
XXXXIX Viotorlnus Pet. P*
LXXIV Addenda et Corrigenda.
pag. 64, 20 et alt.] delendum est, ei tota nota: lianc uocem . . . sublatuni
ponenda est post 21 intellegitur] 7t/, 7 in templum] desmit cod. a {cf. p. XXXII 3) 1)5, 3 scribendum: {cf. p. 111, 1 sqq.) 106, 12 sumpturus] desinit cod. a (cf. p. XXXII 2)
IN INDICIBVS ADDE:
158 Beati in Apocalypsin commentaria p. 1 et 395 .... ct. 101, 2—d-
159 Canonis Muratoriani u. 19 et 20 . . . . cf. 54, 2
u. 24 et 25 . . . cf. 18, 12—14
u. 47-50 cf. 28, 7—8 (7, 20)
u. 55—59 cf. 28, 2—6
160 Papias (Euseb. hist. eccl. III 39, 15) ... . cf. 58, 3—4 170 pro pentecoste scribendiim est pentecosten 7, 22
I.
VICTORINI EPISCOPI PETAVIONENSIS
TRACTATVS
DE FABRICA MVNDI
XXXXTX. Victorimis Pet.
8IGL0MM CONSPECTVS.
L = cod. bibliothecae Lambethanae Londinensis 414 membranaceus in 8° saec. X— XL
e = editio princeps quae exstat in Scriptorum ecclesiasticorum historia literaria autore Guilielmo Cave (Londini MDCLXXXVIII) p 103 et 104.
g = editio Andreae Gallandii in Bibliotheca ueterum patrum tom IV (Venetiis MDCCLXVIII) foL 49-51.
w = Walkeri correctiones apud Gallandium.
r = editio Martini losephi Routh in Reliquiarum sacrarum uol. III, ed. altera (Oxonii MDCCCXLVI) p. 454—461; ibidem p. 464—48.3 annotationes in Victorini fragmentum. — Martini losephi Eouth editio prior repetita est in Patrologiae cursus completi serie prima accurante L P. Migne, tom. V (Parisiis 1844) p. 801—316.
TRACTATVS DE FABRICA MVNDL
1 |f. 71"! Cogitanti mihi (et) una ciim animo meo conferenti de fabrica mundi istius, in quo clausi teneraur, etiam uelocitas fahricae ipsius haec est, sicut in libro Moysi continetur, quem
^ de conditione ipsius scripsit, qui genesis appellatur. totam molem istam deus sex diebus ex nihilo in ornamentum maiestatis suae expressit, septimum quietus (a) labore benedictione consecrauit. idcirco igitur quoniam septenario numero dierum et caelestia et terrestria omnia reguntur, principii loco de hac septimana,
10 omnium septimanarum regina, meditabor et prout potuero uir- tutis diem in eius consummationem conabor exprimere.
2 In principio fecit deus lucem eamque duodenario numero horarum die noctuque diuisit, idcirco uidelicet, ut labo- ribus hominum requiei locum noctem dies snperduceret,
15 rursus dies superuinceret ac sic alterna uice labor quiet(e noct)is refoueretur, quies exercitatione rursus diei temperaretur. quarto die fecit duo luminaria in caelo, maius et minus, ut alterum praeesset diei, alterum nocti — - solis
2 cf. Miimc. Fel. Oct. 1, 1 7 cf. Gen. 2, 2. 3 10 cf. Ps. 109, 3 17 Gen. 1, 16. 17
1 expft Kber quaestionu sci hiejronimi ad damasum; | INCPT TRAC- TXTYS I VICTORINI DE FAIBRICA MVNDI; L 1] Gallandius opus- culum in septem sectiones diuisit, ipse malui in decem diuidere 2 co- gitanti e, cogitante L et add. r conferenti e, conferente L 5 con- ditione] cf.Ezech. 28,15: a die conditionis tuae [Vulg.) — ao' r^c, 7;jj.£pa; ou Iv.xiad-Y]? {LXX) 6 ornamentum scripsi, ornamento L 7 septimum scripsi, septimo L quietus a labore coni. r, quib; labore {quae uerham2 lineola transfixit) L benedictione* (m eras.) L 8 septinario L 9 septi- mana^o, septima ad L 10 septimanarium L regina sci-ipsi^ regionumZ» meditabor coni. r, m&ibor L 11 eius sciipsi, ea L conamor (u s. o alt. m2) L, cf. p. 8, 6 12 duodecinario Lml 13 orarum L 14 requiei scripsi, requiesi superdoceret (v s.o m<2)Z/ 15 acsic?(;, hacseZ quiete noctis w, quietis L 17 et e, ut L 18 praeesset e, praecessit L noctis L
1*
4 Tractatus
et liniae — ceteraque sidera posiiit in caelo, ut lucerent super terram et discernerent tempora et annos et menses et dies et lioras per stationes.
Nunc ratio ueritatis ostenditur, quare dies IIII. tetras nuncupatur, quare usque ad horam nonam ieiunanius (aut) 5 usque ad uesperum aut superpositio usque in alterum diem iiat. mundus itaque iste ex quattuor elementis constat: igne aqua caelo terra. haec igitur quattuor elementa [temporum] tetradem faciunt. sol quoque et luna per anni spatium quattuor tempora efticiunt: ueris aestatis autumni [f. 72'| hiemis, et 10 haec tempora tetradem faciunt. et ut ex ea re longius enarrem: ecce quattuor animalia ante thronum dei, quattuor euangelia, IIII flumina in paradiso fluentia, IIII generationes populorum ab Adam usque ad Noe, a Noe usque ad Abraham, ab Abrahani usque ad Moysen, a Moyse usque ad Christum dominum 15 filium dei. et quattuor animalia: hominis uituli leonis aquilae, et quattuor flumina: Fison Geon Tigris et Eufrates. liomo Christus lesus auctor eorum quae supra memorauimus tetrade ab impiis conprehensus est. itaque ob captiuitatem eius tetradem, ob maiestatem operum suorum et (ut) tempora 20 humanitati salubria, frugibus laeta, tempestatibus tranquilla decurrant, ideo (aut stationem) aut superpositionem facimus.
Die quinto terra et aqua fetus suos ediderunt. die sexto creata sunt quae deerant. ac sic deus hominem de humo instruxit dominum omnium rerum, quas super terram et super 25 aquam creauit. prius tamen angelos atque archangelos creauit,
12 cf. Apoc. 4, 6 13 cf. Gen. 2, 10 16 cf. Apoc. 4, 7
17 cf. Gen. 2, 11—14
1 caeteraque e, Citheraque L 3 horas per stationes e in 7ng., horis prestationes L 5 aut add. r 6 superpositio = oTzipd-Bc.q {term. techn.) 7 elimentis L 8 temporum seclusi praeeunte Wallcero 9 tetrade L 10 hyemis L 11 t&radiem L 13 paradyso L 17 fyson L tygris L
18 tetrade X 19 conpraehensus L 20 ut add. r 21 humanitati coni. r, humanitatis X 22 aut stationem add. r 23 aqua f&us suus L 24 uerba ac sic ds homine ante die sexto hahet L, corr. iv 20 post creauit add. quam er
de fabrica mundi 2 — 6. 5
[hominem finxit] spiritalia terrenis anteponens. prius enim lux, quam caelum et terra. hic dies sextus parasceue appellatur, praeparatio scilicet regni. Adam enimque ad imaginem et similitudinem suam consummauit. idcirco autem prius
5 opera sua consummauit, quam angelos crearet et hominem fabricauit, ne forte adiutores se fuisse falsa dictione adseuera- (re)nt. |f. 12i^\ hoc quoque die ob passionem domini lesu Christi aut stationem deo aut ieiunium facimus.
Die septimo requieuit ab omnibus operibus suis
10 et benedixit eum et sanctificauit. hac die solemus superponere, idcirco, ut die dominico cum gratiarum actione ad panem exeamus. et parasceue superpositio fiat, nequid cum ludaeis sabbatum obseruare uideamur, quod ipse dominus sabbati Christus per prophetas suos odisse animam suam dicit,
15 quod sabbatum corpore suo resoluit. prius autem, cum ipse Moysi praeciperet, ne circumcisio diem octauam praeteriret, quae die sabbato plerumque incurrit, sicut in euangelio scriptum legimus, Moyses prospiciens duritiam populi illius idcirco die sabbati leuauit manus et se ipsum crucifixit in proelio, quod
20 ab allophylis sabbato (factum est), ut caperentur et [uelut] seueritate legis ad deuitandum disciplinam formarentur.
Et ideo Dauid in psalmo VI. pro die octauo dominum rogat, ne in ira neque in furore suo arguat eum aut iudicet. hic est enim reuera futuri illius iudicii dies octauus, qui extra
25 ordinem septimanae dispositionis excessurus est.
3 cf. Gen. 1, 26 9 Gen. 2, 2. 3 13 cf. Matth. 12, 8 14 cf. Esai. 1, 13. 14 16 cf. Leu. 12, 3 17 cf. loh. 7, 22 18 cf. Matth. 19, 8 19 cf. Ex. 17, 9. 12, cf. Col. 2, 14 et Tertuniani adu. Marc. III 18 et adu. Psychicos c. 10 22 cf. Ps. 6, 1. 2, cuius psalmi titulus est: uTCsp vqc, bySoTj?
1 wer&a hominem finxit delenda esse uidentur 2 terra tv, terram L 3 enimque scripsi (= namque), enim quem L 5 creauit r 6 adseue- rarent w, adseuerant L 15 sabbatum w, sabbato X 17 plerumque idem quod saepe 19 leuauit manus scripsi, leuabat manus coni. r, lege- bamus L in] et (in s. et m2) L quod] quae L 20 allofilis L
factum est addidi uelut seclusi utpote ortum ex glossa ad et ad-
scripta: uel 'uf 21 seueritate r, seueiitate L deuitandum scripsi, deuetando (i s. e alt. m2) L 22 dno Ij
6 Tractatus
lesus quoque Naue successor Moysi et ipse sabbatum resoluit. die enim sabbati praecepit filiis Israel, ut muros ciuitatis Hiericho tubicinibus circuirent et bellum allopliylis indicarent. Matthias autem princeps ludae sabbatum resoluit. nam praefectum Antiochi regis Syriae sabbato occidit |f. 73'j 5 et allophylos sua persecutione subiecit. et apud Mattheum scriptum legimus, Esaias quoque et ceteri collegae eius sabbatura resoluerunt, ut uerum illud et iustum sabbatum septimo miliario annorum obseruaretur. quamobrem septem diebus istis dominus singula milia annorum adsignauit. sic enim cautum if> est: in oculis tuis, domine, mille anni ut dies una. ergo in oculis dei singula milia annorum constituta sunt: septem enim habeo oculos domini. quapropter, ut memoraui, uerum illud sabbatum est septimum miliarium, in quo Christus cum electis suis regnaturus est. 15
Septem quoque caeli [sunt] illis diebus conueniunt. sic enim cautum est: uerbo domini caeli firmati sunt et spiritu oris eins omnis uirtus eorum. hi septem spiritus. nomina sunt eorum spiritus, qui supra Christum dei requieuerunt. ut apud Esaiam prophetam cautum est: et requiescit super 20 eum spiritus sapientiae et intellectus, spiritus con- silii et uirtutis, spiritus scientiae et pietatis, et repleuit illum spiritus timoris dei, summum ergo caelum sapientiae, secundum intellectus, tertium consilii, quartum uirtutis, quintum scientiae, sextum pietatis, septimum timoris 25 dei. ex hoc ergo tonitrua mugiunt, fulmina extenduntur, ignes
2 cf. los. 6, 3. 15 5 cf. I Mach. 2, 24. 25. 40. 41 6 cf. Matth. 12. 3—5 7 cf. Esai. 1, 13; Os. 2, 11 etc. 11 Ps. 89, 4 13 cf. Zach. 4, 10; Apoc. 5, 6 15 cf. Apoc. 20, 6 17 Ps. 32, 6 20 Esai. 11, 2. 3
1 lesus Naue successor Moysi] item exenipU causa in tractatibus qui dicuntur Origenis (ed. Batiffol) p. 88, 16 2 isrt L 3 hyericho L allofilis L 4 Matthias] Mathathias Vulg. 5 Antiochi] antiqui L 6 allo- philos L 7 collegi Z 8 ut] Elt L 13 habeo = z^/jm pro teneo, scio, inuenio, cf. a\Xy]^ 686v, ctoTYjpcc/.v syetv 14 est septimum miliarium
scripsi^ et septem milia anni L 16 sunt del. w 18 hii L 23 spi- ritu L 24 sapientia; L 25 scientia; L 26 flumina L
de fabrica mundi 6 — 8. 7
conglobant<ur), trabes ardentes apparent, sidera radiant, comae horribiles coruscant, nonnunquam accedit etiam sol et luna: in- uicem uisitantur atque illa ultra formidabilia lumina, radiantia |f. 73''| in acie aspectu eius, efficiunt. auctori autem totius crea-
5 turae istius — ^uerbo* cognomen est ei. sic enim dicit pater eius: eructatum est cor meum uerbum bonum. lohannes euangelista sic dicit: in principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum. hoc erat in principio apud deum. omnia per ipsum facta sunt et
10 sine eo factum est nihil. ergo primus factus creaturae est, secundus hominis (uel) humani generis, ut ait apostolus. hoc igitur uerbum, cum lucem fecit, sapientia uocatur; cum caelum, intellectus; cum terram et mare, consilium; cum solem et lunam ceteraque clara, uirtus; cum terrae ac mari
15 (fetus) excitat, scientia; cum hominem finxit, pietas; cum hominem benedicit et sanctificat, timor dei nomen habet.
Ecce septem cornula agnuli, septem oculi dei, septem oculi stagnei, [septem oculi], septem spiritus, septem faces ardentes ante thronum dei, septem candelabra aurea, septem
20 ouiculae, septem mulieres apud Esaiam, septem ecclesiae apud Paulum, septem diacones, septem angeli, septem tubae, septem signacula libri, septem septimanae quibus pentecoste concluditur, septem septimanae apud Danihelum, item sexaginta tres septi-
6 Ps. 44, 2 7 loh. 1, 1-3 10 Col. 1, 15 11 I Cor. 15, 47 16 cf. Gen. 2, 3 17 cf. Apoc. 5, 6; Zach. 4, 10 18cf. Zach. 4, 10; Apoc. 5, 6; Apoc.4, 5 19cf.Apoc. 1, 13 20 cf. Leu. 23, 18; Esai. 4, 1 21 cf.Act.6, 3; Apoc. 15, 1. 6 etc. los. 6,4etApoc. 8,2 22 cf. Apoc. 5, 1 23 cf. Dan. 9, 25 1 conglobant L 2 horribiles coruscant scripsi, orribilis curabitur L 3 lumine L 4 auctori autem scripsi, Auctoritate L 5 istius scripsi, iustus L 6 eructatura est] de forma deponenti cf. Georges, Wortformen s, u. 11 uel addidi 14 maris (s del. m3) L 15 suppleui fetus, c/. p. 4, 24 et 8, 15 17 oculos L 18 stagnei pertinet ad Zach. 3, 9 et 4, 10: uidebunt lapidem stanneum (= tov XiO-ov tov xaoottepcvov) in manu Zorobabel: septem isti oculi sunt domini {Vulg.) septem oculi unds inclu- sit w 20 septem ecclesiae] cf. p. 28, 5 — 10 et Cypriani testim. I 20 p. 53, 11 H. : et Paulus ecclesiis septem scribit 21 tubas L 22 pente- costen L 23 Danihelum cf. Commod. apol. 246 Bomb.: a Danihelo sexaginta coni. r, quadraginta L {in archetypo erat XL pro LX)
8 Tractatus
raanae apud Danihelum, apud Noe septem omnia munda in arca, septem uindictae de Cain, septem anni remittendi debiti, lucerna |f. 74'| cum septem orificiis, septem columnae sapien- tiae in domum Salamonis.
Nunc igitur de ine(na)rrabili gloria dei et prouidentia 5 uideas memorari: tamen, ut mens parua poterit, conabor ostendere. ut Adam illum per septimanam reformauerit atque uniuersae suae creaturae subuenerit, natiuitate filii sui lesu Christi domini nostri factum est. quis itaque lege dei doctus, quis plenus spiritu sancto non respiciat corde, ea die Gabrihel lo angelum Mariae uirgini euangelizasse, qua die draco Euam seduxit; ea die spiritum sanctum Mariam uirginem inundasse, qua lucem fecit; ea die in carne esse conuersum, qua terram et aquam fecit; ea die in lacte esse conuersum, qua stellas fecit; ea die in sanguine, qua terra et aqua fetus suos edi- i5 derunt; ea die in carne esse conuersum, qua die hominem de humo instruxit; ea die natum esse Christum, qua hominem finxit; eadem die esse passum, qua Adam cecidit; ea die resurrexisse a mortuis, qua lucem fecit? humanitatem quoque suam septenario numero consummat: natiuitatis, infantiae, '-^o pueritiae, adulescentiae, iuuentutis, perfectae aetatis, occasus. ludaeis quoque humanitatem suam etiam his modis ostendit: cum esurit, sitit, cibum potumque cepit; cum ambulat et secessit; cura super ceruicale dormiuit. cura autem freta orta procella pedibus ingreditur, uentis iraperat, |f. 7.P\ aegros 25 curat, et clodos reformat, caecos (illuminat, surdos auditione
1 cf. Gen. 7, 2 2 cf. Gen. 4, 15; Deut. 15, 1 3 cf. Zach. 4, 2; Prou. 9, 1 20 cf. Philonis libellura de opificio mundi c. 36 (secundum Hippocratem) 23 cf. Matth. 14, 22 etc. 24 cf. Marc. 4, 38
3 orificis L 4 Salamonis] sic codex 5 inenarrabili scripsi, inerra- bili L 8 subueneritif;, subuenir&L natiuitate L llaeuamL 13 posi conuersum excidisse uidetur Christum 15 fa&us L 18 qua] **quo* (in ante quo et d post quo eras.) L 19 resurrexisse w;, resurrexitX 20 septi- nario L natiuitate L 21 occasus w, occasum; L 23 cepit scripsi, dedit L et secessit coni. r, eas esse scit L 24 ceruicale scripsi {cf. Georges, Wortformen s. u.), ceruicalem L orta coni. r, autL 26 clo- dus (o s. u m2) L <illuminat, surdos auditione et mutos)> add. r
de fabrica mundi 8—10. 9
et mutos) eloquentia instituit, uide eum dominum se esse nun-
tiare eis.
10 De duodenario numero dies, ut supra memoraui, per
duodenas horas bifarie diuisus est: lucis et noctis. per lias
5 namque horas menses et anni et tempora et saecula con-
putantur. constituti sunt itaque sine dubietate diei angeli
duodecim, noctis angeli duodecim, pro numero scilicet ho-
rarum. hi sunt namque XXIIII testes dierum et noctium,
qui sedent ante thronum dei, coronas aureas in capitibus suis
10 habentes, quos [in] apocalypsis lohannis apostoli et euangelistae
seniores uocat, idcirco, quia seniores sunt et aliis angelis
et hominibus.
9 cf. Apoc. 4, 4
1 eloquentia L uide eum scripsi, uid&e L nuntiare r, nuntiari L 2 eis. De scripsi, eiusde L 3 uis praepositionis de est quod attinet ad dies coni. r, dicere L 4 bifariae L 6 constituta L dubie- tate scripsi, dubio aute L 10 in del w__ 12 EXPl7r TRACTATVS VICTORINI|DE FABRICA MVNDI;|INCPT DE SEPTEM EX | PECTA- CVLA MVNDI I Plerique philosophorum dum studiis lit | terarum uacant etc. L
II.
COMMENTARII IN APOCALYPSIN EDITIO VICTORINI
ET
RECENSIO HIERONYMI
VNA CVM POSTERIORVM ADDITA-
MENTIS
8IGL0RVM COXSPECTVS.
A. EDITIO VICTORINI:
A — codex Ottobonianus lat. 3288 A saec. XV
a = cod. Ottobonianus lat. 3288 B saec. XV exeuntis, ex cod. A de-
scriptus a = cod. Vaticanus 3546 saec. XVI, ex cod. a descriptus
B. RECENSIONES.
I. RECENSIO HIERONYMI (I):
T = cod. Taurinensis lat. GV3 membran. saec, XI
D = cod. 1079 bibliothecae oppidi Arras saec. X
C = cod. 895 bibliothecae oppidi Trojes saec. XII
B = cod. nionasterii sancti Victoris prope Parisios, nunc cod. 316
bibliothecae 'de 1'Arsenar saec. XII
e = editio princeps Parisiis 1543, ex cod. B deprompta
T = TBCB
II. KECENSIO POSTERIOR TEXTV APOCALYPSIS ALIISQVE ADDITAMENTIS AVCTA (O):
F = cod. Harleianus 3012 saec. IX exeuntis uel X ineuntis, qui Londini
in museo Brittanico asseruatur H = cod. Hafniensis — 'cud. man. Arnam. Leg-at Nro 1927 AM 795.
4**^' — saec. XII I = cod. membr. bibliothecae Antonianae Patauinae, in scrinio VI
n. 105, saec. X K = cod. M. S. 29 monasterii 'Kremsmiinster' saec. XII Jc = cod. membr. 108 monasterii 'Lambach' saec. XII ex. uel XIII in.,
ex codice K descriptus M = cod. lat. chartaceus Monacensis 27319 saec. XV <P = FHIKM
13
33 = Sancti Beati presbyteri Hispani Liebanensis in Apocalypsin com- mentaria, opera et studio Henrici Florez_, Matriti MDCCLXX, 584 pag.
III. RECENSIO POSTREMA EX PRIORIBVS MIXTA:
S = cod. bibliothecae Casinensis CCXLVII (signatus exterius N. 247 et 563, intus P. 129, N. 257, plut. E), charactere longobardico Casinensi saec. XI — XII
g = editio Andreae Gallandii in Bibliotheca ueterum patrum tom. IV (Venetiis MDCCLXVIII) fol. 52—64: S. Victorini scholia in Apo- calypsin beati loannis, quae primus ex bibliothecae Casinensis codice in lucem eruit Basilius Millanius monachus Casinas pro- dieruntque Bononiae in 8*^ apud Antonium Ciaccarellum et Pere- grinum Bonardum anno MDLVIII CaL luliis
X = FHIKMS (testes recensionum II et III)
0 = omnes testes omnium recensionum
cet.= ceteri testes praeter eos, qui singillatim memorantur
r = D. Andreae Riuini Sanctae reliquiae duum Victorinorum, Gothae anno MDCLII, in quibus p. 31 — 74 Victorini commentarius ex recensione Hieronymi et p. 74 — 124 Riuini notae in commentarium exstant
m = Migne, Patrologiae cursus, series prima, tom. V (Parisiis 1844) p. 317 — 344, ubi Gallandii editio repetitur
PROLOGVS HIERONYMI.
Diuersos mavina discrimina transuadantes inueniunt casus. si turbo uentorum fuerit ueliementior, formido est; si terga iacentis elementi moderatior crispauerit aura, pertimescunt 5 insidias. ita mihi in hoc uidetur quem misisti uolumine, qui in apocalypsin explanationem uidetur continere Victorini. et est periculosum et obtrectatorum latratibus patens de egregii uiri opusculis iudicare. nam et anterior Papias Hierapolites episcopus et Nepos in Aegypti partibus episcopus de mille
10 annorum regno ita ut Victorinus senserunt. et quia me litteris obtestatus es, nolui differre, sed ne spernerem precantem, maiorum statim libros reuolui et quod in eorum commen- tariis de mille annorum regno repperi Victorini opusculis sociaui ablatis inde quae ipse secundum litteram senserit.
15 A principio libri usque ad crucis signum quae ab imperitiis
12 maiorum libros: inprimis Ticonii Bonaiistae in Apocalypsim commentarium
1 Hunc prologum praebent ATFIK3IS)8 Incipit Prologus
Be.ati, pbri in libro Victorini A, INCIPIT PRxVEB^ATIO SIVE PRO- LOG SCI HIERONYMY PTEL IN^\POCALIPSI LIBRO AD ANATO- LIVM T, INCIPrr PREFATIO SCI HIERONIMI F, INCIPIT PRO- LOGVS S. HIERONIMI PRESBITERI AD ANATOLIVM IN EXPOSI- TIONE APOKALIPSIS S 2 transuadentes AK 3 turba ADCJBF 4 pertremescunt (-iscunt S) FS'B 5 ita] sic itaque S quem] quod elS'^ qui] quod eIS'B 7 etj atque S 8 opusculo K ierapolites ADCS 9 episcopus] om. IS, epistulae T, epistole ADmlCB, eplae F 10 regno- rum TF et] at e 11 uolui JX^e sed et ne sperem T deprecantem FIKMS)& 12 quod] quae TD, quid F, quicquid S 13 de m. a. regno (regnura TF) TDFIKMS, om. ACB repperii T opuscuTo K 14 ab- latis KS, ablata TFM^iQ, ab iota ADCB 15 post principio add.
itaque *S' signum crucis ACB ab] ahundanter, cf. Hieronymi Ep. 1, 5: a dolore corporis spiritu superato imperitiis scripsi propter genetiuum scriptorum {cf.Hieron. in interpretatione libriDidy^ni de spiritu sanctoc. 2o (XXIII 125 M): perturbationes et imperitias), imperitu F^ imperitis cet.
Prologus Hieronymi. 15
erant scriptorum uitiata, correximus, exinde usque ad finem uoluminis addita esse cognosce. iam tuum est discernere et quid placeat roborare. si uita nobis comes fuerit et dominus sanitatem dederit, tibi nostrum in lioc uolumine potissimum sudabit ingenium, Anatoli carissime.
1 scriptorum TBF, scriptoribus {post imperitis) S (post uitiata) ACB'^, om. IKM post exinde add. uero S 2 discere D 3 quod plus placeat A post si add. autem S 5 sudauit TF Anatlioli DCBFI carissime 07n. F pro carissime praebet mi in Christo uale I EXP
praefatio incp lib r, explt prolog d, explic prefatio INCIPIT explanatio sci hieronimi in libro apocalypsin
lOHANNIS APOSTOLI F
EDITIO VICTORINI.
CAP. I.
[fol. r] ^Prijiicipium libri beatitudinem (legenti.) audienti | et
seruanti promittit, ut lectioni studens | exinde opera discat et quae
1, 4 praecepit I ^cusjtodiat. gratia uobis et pax a deo qui estJLet
qui Cjrat et qui uenturus est. [ ^quia cu^m patre omnia fecit,
non ex uirgine | ^sumpsitj (initium). uenturus est: utique ad iudi-
candum. l^septifOjrmi spiritu. | ^in Esaiaj legimus: spiritus
8 Esai. 11, 2. 3
2 Cap. I. addidi, itidem sequentium capitulorum numeros 3 in iis partibus codieis A, quae scissuras passae sunt, repraesentandis sin- gulorum codicis uersuum finem signo \ designaui; litterae uncis ^ j in- clusae in cod. A ahscissae sunt, exstat autem maior pars in codicibus aa legenti addidi ex Hieronymi recensione, om. Aaa (cf. CBM)
4 et exinde aa 6 qui {ante erat) om. aa manifeste propter lacunam codicis A quia cum a, qui cum a 7 spatium expletur uocahulo
sumpsit, quare initium cod. A {cf BCB) omisisse putamus
KECENSIO HIERONYMI CVM ADDITAMENTIS POSTEEIOEVM. CAP. I. 1 [Apocalypsis lesu Christi quani dedit illi dcus 1, 1,
5 ostcndcrc scruis suis rjtiae oportet fieri cito. hcati qui lcfjunt ct qui audiunt scrmones huius prophetiac et scruant quae in ea scripta sunt.J Principium libri beati- tudinem legenti, audienti et seruanti promittit, ut lectioni studens exinde opera discat et praecepta custodiat. gra- 10 tia uobis et pax a deo qui est et qui erat et qui 1, 4 uenturus est. est: quia permanet; erat: quia cum patre omnia fecit, non ex uirgine initium sumpsit; uenturus est: utique ad iudicandum. (ct a scptcm spiritibus qui in 1, 4 conspecfu fhroni cius siint.) septiformi spiritu. in P]saia
14 Esai. 11, 2. 3
TJ)CB + PUKMSJ = T -f X
1 Textus qui sequitur litteris antiquis descriptus Ilieronymi est; quae litteris plerumque cursiuis impressa siint^ uhi uncis angulatis ([ ]) in- clusa sunt, j^ertinent ad recensiones posteriores tcxtu apocalypsis aliisque additamentis auctas (= Xj, uhi uncis rotundis {( )) signantur., recen- sioni quae dicitur mixtae (= S) soli trihuenda sunt in cod. H lacuna exstat usquc ad p. Gl, 1 3 Cap. I. addidi, itidem sequentium capitum singularumque sectionum numeros 4 apocalypsis . .1. 7 scripta suut
add. X Apocalypsin ¥ /pi hiesu F 5 ostendere /it, ut ostenderet i^, et ostendit MS post cito add. et significauit S cum Vulg. 6 qui
om. M 7 in ea om. g Pro principio F 8 legenti om. (cum A) CBM, add. atque S obseruanti I ut . . custodiat om. I 9 operam TF
praecepta] quae praecepit CB cum A 10 a deo] ab eo IKS cum
Vulg. qui {ante uenturus) om. TDC 11 uenturus est omnipotens F
est {alt.) eFS, o»i. cet. quia pr. | qui I post permanet add. et
CBFM 12 non] nec S, et nunc g initium om. (cum A) BCB
13 utique] itaque F et . . eius sunt add. S cum Vulg. 14 septiformi.. p. 19, 4 spiritus sancti om. <^ septiformis T, septiformem S spiritum S
XXXXIX. Victorinus Pet. 2
18 Editio Victorini I 1—2.
sapientiae et intellectus, | Lconsiliij et fortitud'inis, scientiae et pietatis, spiritus | ttimorisj dei. | Listij septem
1, 5 spiritus unius scilicet dona (sunt) spiritus sancti. et ab j JesjU Christo qui est testis fidelis primogenitus ex| j^mjOrtuis. in homine suscepto perhibuit testimonium | Lijn 5 mundo, in quo passus nos suo sanguine 1 soluit a peccato et debellato inferno primus resurrexit a mortuis, et mors ei ultra non dominabitur, sed ipso regnante mundi regnum
1, 6 destructum est. et fecit nos regnum et sacerdotes, id est omnem tidelium ecclesiam, sicut Petrus apostolus dicit: lo
1, 7 gens sancta, regale sacerdotium. ecce uenit cum nubibus et uidebunt eum omnes populi. qui primo in suscepto homine uenit occultus, post paululum in maiestate et gloria neniet ad iudicandum manifestus. 2 1, 13 Quod autem dicit: i^nter mediumj candelabrorum ] aure- i5 orum ambLulantem simijlem filii hominis, 'Lsinf^ijiem' [dicit post mortejm deuictam. [fol. 2^"] in caelis cum ascendisset adunatLO et isto corporcj | cum spiritu gloriae, quam recepit a Lpatre, potestj | iam quasi filius dei dici, non quLasi filius
7 Rom. 6, 9 11 I Petr. 2, 9
1 ct (ante fortitudinis) om. a 2 dei scripsi cum TB, domini A cum Vulg. 3 sunt om. Ao. spu scti A 14 uenit aa manifestius A 15 inter medium om. aa satis magno spatio relicto, cf. p. 20, 1 16 ani- bulantem om. aa, sed praebent lacunam filio aa 17 dicit post 07n, aa, sed exhibent lacunam celis A saepius 18 adunato . . corpore]
adunato sanct aa cum lacuna post sanct 19 potest iam aa. non
quasi filius hominis aa
Recensio Hieronymi I 1 — 2. 19
legimiis: spiritus sapientiae et intellectus, consilii et fortitudinis, scientiae et pietatis, spiritus timo- ris dei. isti septem spiritus unius scilicet dona sunt spiri- tus sancti. et ab lesu Christo qui est testis fidelis 1, 5
-5 primogenitus ex mortuis. in homine suscepto perhibuit testimonium in mundo, in quo passus suo nos sanguine soluit a peccato et debellato inferno primus resurrexit a mortuis, et mors ei ultra non dominabitur, sed ipso re- gnante mundi regnum destructum est. et fecit nos regnum 1, C
10 et sacerdotes (deo et patri suoj, id est omnem fidelium ecclesiam, sicut Petrus apostolus dicit: gens sancta, regale sacerdotium. ecce uenit cum nubibus et uidebunt 1, 7 eum omnes populi. qui primo in suscepto homine uenit occultus, post paululum in maiestate et gloria ueniet ad iudi-
15 candum manifestus. 2 Quod autem dicit: [et conuersus uidi septem ca>2r?e- 1, 12. IB labra aurea et in medio septem candelahrorum aure- ornm similem filio hominis] in medio candelabrorum aureorum similem filii hominis, 'similem' dicit post mor-
^o tem deuictam, cum ascendisset in caelis, adunato et isto cor- pore cum spiritu gloriae suae, quam recepit a patre potestatem
8 Rom. 6, 9 11 I Petr. "2, 9
1 spiritum uidelicet S et om. T 3 dei TD, domini CBS {d-soo LXX, domini Vulg.) isti . . . /. 4 sancti om. g post isti add. enim S 4 Christo 07n. I fidelis oni. I 5 ex mortuis] mortuorum jS* cum
Vulg. post homine add. enim F 6 post quo add. etiam S 7 et] ac S 8 sed ipso] sed' om. F, ipso autem aS' 9 nos] nostrum FM
10 deo . . suo add. S cum Vulg. omnem] omnium X 11 Petrus
quoque S 12 ueniet TFS uidebit X 13 omnes populi DCB,
omnis populus T, omnis oculus X post qui add. enim S primus F, prius I homine] semine F 16 et . . filio hominis add. X (et
conuersus uidi inter medium VII candelabrorum aureorum similem filio hominis I) 18 in . . hominis om. X 19 filii BC, fili D, filio T
post similem add. hoc T, hoc (i s. o m2) D 20 adunatam in suo corpore S et ojn. T 21 post spiritu add. et DCB pote-
state Cm2Be
2*
20 Editio Victorini I 2—3.
1, 13 hominisj. | ambulans inter medium candelabrorLum- aUj|reoi'um, id est inter medium ecclesiarum, Lsicutj [ per Salomonem dixit: inter semitas iustojumj | ambulo. cuius
1, 14 antiquitas et inmortalitas, [maj|iestatis origo, 'in capite candor' ostenditur. | caput autem Christi deus est. 5
3 1, IGc In facie autem | claritas solis. facies eius apparitio illius [fuitj, I qua locutus est hominibus faciem contra facLiemj. | solis autem gloria minor est quam gloria domiuLij, | sed propter ortum et occasum et rursus ortum, | quod natus sit et passus et resur- rexit, I ab eodem dedit similitudinem [eius] scriptura|faciem eius lo gloriae solis.
o Prou. S, 20 5 I Cor. 11, 8
4 iminortalitas J. c/. liaec testimonia : cmua aiitiquitas et immortalitas maiestatis origo in capite candor osteuditur Frimasuis {LXVIII SOl A M); caius antiquitas atque aeternitas iuxta Immanac consnetudinis locutionem in candore capitis demonstratur Autpertiis {Amhrosii Ansberti in Apoc. lib. I, Naxima Bibliotheca Fatnim XIII, Lugduni 1677, p. 424 B)\ aitiquitas et immortalitas maiestatis in capite candor ostenditur Beda {Opera omnia ed. Giles, uol. XII, London 1844, p. 345) 5 in mar- f/ine codicis A manus recentior liaec Ilieronymi additamenta suppleuitr Et in capillis albis albatornm est similitudo: lanae similis propter oues,. similis niui propter innumerabilem candidatorum turbam de celo dato- i-um. et postea: Oculi eius ut flamma ignis: precepta dei sunt. que- credentibus lumen ministrant, incredulis autem incendium 8 dominjj} dn A sed] et Aml, sed m2 in mg. 10 eius pr. uncis inchisi; dedit similitudinem idem quod comparauit
Recensio Hieronjmi I 2 — 3. 21
•quasi filium hominis ambulantem inter medium can- 1, 13 delabrorum aureorum, inter medium dicit ecclesiarum, sicut in Salomone dicit: intersemitas iustorum ambulabo. cuius antiquitas et inmortalitas, maiestatis -origo. in capite 1, H T) candor ostenditur. caput autem Christi deus est.
[Caput autem eius et capiUi erant albi tamj^iam lana aJbal^inT =^ (et tamquam- nixj: m capite candor ostenditur. caput autem^^^^ '^-^^' Christi deus est.y et in capillis albis albatorum est multitudo ditamen- lanae similis propter oues, similis niui propter innumerabilem 10 turbam candidatorum de caelo datorum.
Oculi eius ut flamma ignis. praecepta dei sunt, quae//MnT = credentibus lumen ministrant, incredulis incendium. ^."J^ '^^^'
:3 In facie autem eius claritas eius ut sol. 'claritas eius' i. 16 c quod dixit, apparitio illius fuit, qua locutus est hominibus ^ *?^ ^ i5 facie contra faciem. solis autem gloria minor est quam gloria domini, sed propter ortum et occasum et rursus ortum, quod natus sit et passus et resurrexit, ab eo dedit similitudinem scriptura faciem eius gloriae solis. 3 Prou. 8, 20 5 1 Cor. 11, 3 2 inter..ecclesiarum 0?». T4> 3 saloinoneni T dicitur ^S A et scripsi, est codd. Hieronymi inmortalis I post inmortalitas add. et S Maie- statis T jjost interpunctionem Cuius antiquitas est immortalitas, maie- statis origo. Sd p. 54 in capite . . est om. hoc loco X 6 sequuntnr septem commentarii particulae, quarum numerum Hieronymus auxit additis trihus particulis {!'' , I/", F^), quarum ordinem auctores recensionum ^l^ et S ita mutauerunt, ut ordinem textus ipsius sequi maUent: quo fit, ut inter se respondeant I^ in T = 4 in X, 11"" = 5, III = 6, IV = 1, V- = 2, VI = 3, VII = 8, VIII = 7 {^) = 9 {S), IX = 9 (<1)) = 7 {S), X = 10 Caput . . deus est add. X 7 et tamquam nix add. S cum Vulg. 8 et om. TX albatorum] abbatum g multitudo TBX, item Primasius et Beatus p. 59, siinilitudo CBAm2 9 similis pr. DCBAm2, similes TS, similauit I53i3. 59, siraulauit K oues..propter om. FKM similis {alt.)] simulauit D, simplices S, om. 133 cand. turbam CBAm2 candidorum F 11 ut XAmQ, item Primasius et Beatusp. 59, sicut X 12 min. lumen *S' post incredulis add. autcm Am2S 13 in facie eX, in faciem T eius {alt.) r*l>, om. cet. ut] sicut IK 14 qua] quia F 15 contra] ad S,item Prim. et Beatus p. 67 16 hortum T rursum TX 17 resurrexerit IK ab eo scripsi, adeo TD^, iJeo CBS^^Q p. 67 dixit similem CB 18 scripturas T post scriptura add. similans S, assimilans^
22 Editio Victorini I 4.
4 1, 13 b In ueste sacerdotali carnem | quae corrupta uon est a morte | et habet per passionem aeternum sacerdotium | aper- 1, ISctissime traditum est. | zona aurea accincta pectori: conflata conscienltia et purus spiritalis sensus traditus est| 1, I6b ecclesiis. per gladium bis acutum de ore ipsius | emi- 5- cantem I ostenditur ipsum esse, qui et nunc euangelii | bona et prius per Moysen legis notitiam | uniuerso orbi protulit. sed quia ex eodem | uerbo omne genus humanum tam ueteris [ quam noui testamenti iudicaturus est, ideo | gladius nominatus est. | [fol. 2''] Lgladius enim militejm armat, gladius hostem inter- lo licit, I Lgladius desertorjcm punit. ut ostenderet aposto|Llis, quia iudijcium adnuntiabat, ait: non ueni|Lpacem mitt ere sed gladium. et postquam conl^summaujerat parabolas, ait ad illos: I LinteLlexistis omnia? dixerunt: ita. adiecit:'| ^projpterea omnis scriba doctus de regno caelorum | i5 Lsimjilis est patrifamilias proferenti de thesauro|suo
12 Matth. 10, 34 14 Matth. 13, 51. 52
1 uerha non est a morte bis leguntur in Aaa. 2 apertissimiim Aaa^ alitcr apertissime traditum Am2 in mg. 3 estj Mammae duo sunt |
testamenLtaj add. Am2 partim in linea, partim in mg. dextro zona] Et zona chorus sanctorum et aurum per ignem probatum. Aliter prae- mittit Am2 in mg. 4 post sensus add. ita Am2 s. l., sensus ita aa
6 ipsum = Tov a-jTov nunc] nuntiat A, aliter nunc Am2 in mg. dextrO'
7 ()\V\ protulit "^ A, orbi protulit orbi ao. 9 gladius] Bis acutus commemoratus est add. Am2 in mg. 11 ut] Et ut id add. Am2 in mg. dextro 12 post Linittejre add. in terrani A7n2 s. l. 14 post Linteljlexistis add. hec Ajn2 s. l. haec omnia aa 15 aliter in regno dei add. Am2 in mg. d.
Recensio Hieronymi I 4. 23
[Vestitum tunica talarij in ueste /talari id esty sacer- 1, 13 b
dotali carnem quae corrupta non est a morte et habet per^^^.*^^=^
, . . . T 1 m }i
passionem sacerdotium apertissime traditum.
[Et praccindus erat acl mamillas zona aiirea.] mammae 1, 18 c
5 duo sunt testamenta et zona chorus sanctorum ut aurum peYV^inT = , , ,., 2inX:Hie'
ignem probatum. aliter: ,,,q^ ^^j^i
Zona aurea accinctus pectori: conflata conscientia eiviiny =
purus spiritalis sensus ita traditus est ecclesiis. ^ '^^ -^
[Et ex ore iUius gladius ex utraque ijarte acutus procedens.] i, i6b
10 per gladium bis acutum de ore ipsius emicantem ^^^^"'|,= ostenditur ipsum esse, qui et nunc euangehi bona et prius per Moysen legis notitiam uniuerso orbi protulit. sed quia ex eodem uerbo omne genus humanum tam ueteris quam noui testamenti uindicaturus est, ideo bis acutus commemoratus
15 est. gladius enim militem armat, gladius hostem interficit, gladius desertorem punit. et ut ostenderet apostolis, quia iudicium adnuntiabat, ait: non ueni pacem mittere sed gladium. et postquam consummauerat parabolas, ait ad illos: intellexistis omnia? et dixerunt: ita. et adiecit: prop-
20 terea omnis scriba doctus de res"no dei similis est
&
17 Matth. 10, 34 19 Matth. 13, 51. 52
1 uestitum . . talari add. X tunica om. S talare F uestitum, inquit, podere id est talari tunica id est sacerdotali S3 p. 56 talari
id est add. X 2 non ojn. g ad mortem SS& per om. CB 3 tradi- tumj denotatum 33 4 et . . aurea add. X mammae] niamillae eius S 5 et om. F zona aurea S post sanctorum add. est S utj et
TAm2 6 probatus IK 7 zonam auream T accincta S confiatam conscientiam et purum spiritualemque indicat sensum qui tr. est eccl. S 9 Et ex . . procedens add. X illiusj eius M ex (alt.) om. 1 11 bonaj uerbum ^S", donum IK 12 urbi T, orbe F 13 ante omne add. in S
quam ueteris quam noui T, tam noui quam ueteris IKS^p. 63 14 uin- dicaturus TJ)XS3, iudicaturus • 05 cum A 16 post ostenderet add.
saluator I post quia add. ad T 17 demonstrabat F post mittere add. in terram BCB cum Vulg. 18 et] at IKM consumma, abJiinc deest folium in cod. T> usque ad p. 33, 16 longe parabolam T 19 haec omnia X93 cum Vulg. et {ante dixerunt) om. IKM ita] etiam domine F (etiam Vulg.) et adiecit om. CB 20 de TFM, in cet. cum Vulg.
24 Editio Victorini I 4—5.
ncua et uetera, |Lnouja: euangelica uerba, uetera: legis et proplie|LtarUim. haec de ore suo processisse Petro ait:|[Ujade ad mare et mitte hamum, et piscem quij^pjrimus ascenderit, aperto ore eius inuenies | staterem — id est duos denarios — da pro me et|pro te. et Dauid simi- 5 liter ait per spiritum: semel locutus|est deus, haec duo audiui, quia | semel decreuit ab initio dominus, quod usque| ad finem futurum est. | liaec ergo sunt duo testamenta, quae pro captu I temporis aut duo denarii aut noua et uetera | aut gladius bis acutus nominatur. | denique cum iudex sit ipse a lo patre constitutus. | uolens ostendere, quoniam uerbo praedi- catijonis iudicabuntur homines. ait: putatis, | quia ego uos iudicabo nouissima die? uerbum|quod. uobis locutus sum, illud iudicabit in nouissima die. et Paulus contra Antichristum ad Tessalonicenses ait: quem dominus [fol. 3'] in interficiet spiritu oris sui. hic est ergo gladius b^is aj|cutus, procedens de ore eius.| 5 1, I5b ^O'^ eius tamquam uox aquarum multarum. aquae | multae populi esse intelleguntur, sed et donum baptis|mi, quod
2 Mattli. 17, 26 6 Ps. 61, 12 13 loh. 12, 48 15 II Thess. 2, 8
deus
6 (loininiis A 7 audinir.vJi^ A 8 liaec ergo . . Z. 10 nominatur
om. Hieronymus 9 denarii aut scripsi, denaria ut Aar/. 12 uos ego aa 14 iii nouissima] aliter in nouissimo Am2 in mg. dextro 19 sed^^' do- num A
Recensio HieroTiymi I 4-
patrifamilias proferenti de tliesauro suo noua et iietera,
noiia: euangelica uerba, uetera: legis et proplietarum. et haec
de ore suo processisse et Petro ait: uade ad mare et mitte
hamum, et piscem qui primus ascenderit, aperto ore
fj eius inuenies staterem ■ — id est duos denarios — • dabis
pro me et pro te. et Dauid similiter per spiritum ait: semel
locutus est deus, duo liaec audiui, quia semel decreuit
ab initio dominus, quod usque ad finem faturum est. denique
cum iudex sit ipse a patre constitutus, uolens ostendere,
10 quoniam uerbo praedicationis iudicabuntur liomines. ait:
putatis. quia ego uos iudicabo in nouissima die? sed
uerbum quod uobis locutus sum, illud uos iudical)it
in iiouissima die. et Paulus contra Antichristum ad Tessa-
lonicenses ait: quem dominus interficiet spiritu oris
15 sui. (et Esaias: sinritu, inquit, labioriim suorum intcrflcict im-
j)iunt.J hic est ergo bis acutus gladius. procedens de ore eius.
5 Vox eius tamquam uox aquarum multarum. ^^^^^^^ yiijinX
multae populi esse intelleguntur, sed et donum baptismi, quod 7 in *l>
9 in S
;i Matth. 17, 26 6 Ps. Gl, 12 11 loh. 12. 4^ 14 II Thess. 2, 8 15 Esai. 11, 4
1 patrisfamilias F, liomini patrif. IKS 2 post uerba add. aposto- lorum S et uetera F post prophetarum add. praecepta S hoc F
3 post processisse add. testatus est scd *S' et Petro] ad petro (v ,s'. o) F
4 amuin T primus] prius CB post ascenderit add. toUe et IKg cum Vidg. 5 dabis TF3FB J^. 64, et dabis IKS, et da CB post dabis add. eis I cum Vulg. 6 pro ialt.) om. CB per sp. similiter KM 7 audiuimiis T 8 dominus] deus IS quousque F fut. est usqiie ad finem CB 9 post constitutus add. propter hominis assumptionem S lOposHudicabuntur «(^(i. omnes /Tl \\ et 13 in om. T his nouissimo S his, F semel {om. alt.., cf. notam ad l. 13) post die add. non S 12 uerbo T post uerbum add. inquit S uobis om. F 13 in nou. die om. '!> jjost Paulus add. apostolus e de antichristo S post antichri- stum add. et IK \4: post dominus add. Icsus IKMS, ihs xps F 15 et Esaias . . impium add. S 17 et uox S uox {ante aquarum) om. C, uoces F 18 p)0st multae add. multi F esse] huius CB, huius mundi e sed et] seu S quo demisit (dimisit 31) FM, quod misit IK
26 Editio Victorini I 5—7.
emisit praecepto per apostolos diffundi | ad salutem hominum. [ 1, I5apedes eius similes aurichalco tamquam in fornace| conflatos. apostolos dicit, quia per passionem conflati prae- dicauerunt uerbum eius; per quos enim ambulat praedicatio, merito pedes nominantur. unde propheta anticipauit dicendo: 5 adoremus, ubi steterunt pedes eius, quoniam ubi illi primi steterunt et ecclesiam confirmauerunt, id est ludeam, ibi omnes sancti conuenturi sunt et deum suum adoraturi.
B 1, I6a Septem stellae in dexteram. diximus, quia spiritus
sanctus septiformis uirtutis datus est in potestatem eius a w patre, sicut Petrus ad ludeos exclamauit: dextera igitur dei exaltatus acceptum a patre spiritum effudit, hunc quem uidistis et audistis. sed et lohannes baptista anti- cipauerat discipulis suis dicendo: non enim de mensura dat spiritum. pater amat filium et omnia dedit in i» manu eius. istae sunt septem stellae.
7 1, 20 Septem autem ecclesiae, quas nominatim uocabulis suis
6 Ps. 131, 7 (c/. -po3y.ovr^303|xsv LXX cod. Alex.) 11 Act. 2, 33 14 loh. 3, 34. 35
1 emisit scripsi cum Hieronymo, demisit A aliter emisit preceptum per apostolos diffunditur ad salutem hominum Am2 in mg. 2 auri- calcho A 3 conflato A 4 ambulat] cf. Ps.-Augustini homil. in Apoc. I {XXXV 24:18 l. 18 M) 6 adoremus] aliter adorauimus in loco Am2 in mg., item psalmorum uersio in cod. Sangerman. 9 diximus] cf.
p. 16, 8 sqq. 12 exaltatus est A effundit A 13 aliter ui^detis et auditiSj^m^ in mg. 14 de mensura etc.\ aliter ad mensuram dat deus spiritum leso Christo Am2 in mg. 16 manu eius scripsi cum HieronymOy manihus A, aliter in manu eius Am2 in mg.
Recensio Hieronymi I 5 — 7. 27
emisit praecepto per apostolos diffundi ad salutem hominum. pedes eius similes aurichalco tamquam in fornace^V^^ conflatos. apostolos dicit, qui per passiones conflati praedi- gi^tp^ cauerunt uerbum eius; per quos enim ambulabat praedicatio, 7 in S 5 merito pedes nom.inantur. unde propheta anticipauit dicendo: adorauimus, ubi steterunt pedes eius, quoniam ubi illi primum steterunt et ecclesiam confirmauerunt, id est in ludea, ibi omnes sancti conuenturi sunt et dominum suum adoraturi.
6 [Et hahchat in dextcra sua stellas septem.] stel-1, 16a
10 lae septem in dextera. dixit, quia spiritus sanctus septi- loin^ formis uirtutis datus est in potestatem eius a patre, sicut Petrus ad ludeos exclamauit: dextera dei exaltatus accep- tum a patre spiritum effudit, hunc quem uidistis et audistis. sed et lohannes baptista anticipauerat discipulis
15 suis dicendo: non enim ad mensurara dat spiritum deus. pater amat filium et omnia dedit in manu eius. istae sunt septem stellae.
7 Septem ecclesiae, quas nominatim uocabulis suis uocat, 1; 20
6 Ps. 131, 7 12 Act. 2, 33 15 loh. 3, 34. 35
1 praecepta T, praeceptum (7, ovi. Bg diffundi scripsi cum A, dif- funditur T, et diffunditur '!>, om. S uerhis diflundi . . . hominum omissis post apostolos acld. dicens: ite, docete omnes geutes, baptizantes eos in nomine patris et filii et spiritus sancti {Matth. 28, 19) S 2 auricalco CBFI, oricalco S in om. CB 3 conflato IKS, confiatum FM post conflato {sic) add. pedes S apostolus TIKM quia FK passionem FS post conflati add. in uniuersum orbem /5, in uniuerso orbe (j
4 ambulauit S, ambulat F 5 propheta] et propheta S 6 adorauimus TC, adoramus B., adorabimus (-uimus F) in loco X post eius add.
dominum primum [omisso quoniam) CB 7 et om. T 8 iudea F ubi CB 9 Et . . septem add. X VII stellas K 10 stellas septem in d. IKM, in dextera eius stellas septem S 11 septeformis F potestate S 12 exaltatum FM, exaltata e T 13 uidistis et audistis <!> {item Acto- rum cod. Cantabrig. lat. et Luxouiense lectionarium), uidetis et auditis TS cum Vulg., uidetis CB 15 deus spiritum CBIK 16 post pater add. inqult S manus e 17 st J, sunt ponit post stehae g, om. K 18 nominatim CB, nominat in TX post nominatim add. in CB uocat] et uocat <I>, et uocat eas S
28 Editio Victorini I 7.
uocat, ad quas <et) epistolas facit, non quia illae solae (sint) ecclesiae aut principes, sed quia quod uni dicit, omnibus dicit; nihil enim differet, utrum quis uexillationi, paucorum militum numero, an per eam toto exercitu loquatur. denique siue in Asia siue in toto j [fol. S""] Lorbe, Sjeptem ecclesias b omnes et septem nominatas unam esse catholicam Paulus docuit: primum quidem, ut seruaret(ipse) et ipsum, septem ecclesiarum non excessit numerum, sed scripsit ad Romanos, ad Corinthios. ad Ephesios, ad Tessalonicenses, ad Galatas, ad Pliilippenses, ad Colossenses; postea singularibus personis scripsit, ne exce- lo deret numerum septem ecclesiarum, et in breui contrahens praedicationem suam ait ad Timotheum: ut scias qualiter debeas conuersari in aede dei aut quae sit ecclesia uiui dei.hunc typum a spiritu sancto per Esaiam praedicari legimus de septem mulieribus, quae adprehenderunt homi- 15
12 I Tim. 3, 15 (aut quae = r^ liq pro T^Tt?) 15 Esai. 4, 1
1 et add. Am2 siiit add. Am2 in mfj. 3 differet Aml, differt
Am2 utrum] ut Am2 in mg. aliter ue^xillationem paucorumj milium maiori numero anteponat Am2 in mg. 4 exercitu = exercitui 5 ec- clesias esse omnes A (esse add.. m. rec.) 7 aliter primo quod ut seruaret ipse Am2 in mg. ipso addidi ex Hieronymo, om. A et ipsum = et idera (v.c/.\ to ohxo) 13 aede] aliter ecclesia Am2 in mg. dextro
Ilecensio Hier.onymi I 7. 29
ad qiias et facit epistolas', non quia ipsae solae sint ecclesiae aut principes, sed (quia) quod uni dicit, omnibus dicit;' niliil enirn differt, ut quis uexillationem paucorum militum maiori numero anteponat [toto exercitui loquatur]. denique siue in 5 Asia siue in toto orbe, septem ecclesias omnes esse et septe- natim nominatas unam esse catholicam Paulus docuit: primum quidem, ut seruaret ipse etipsum, septem ecclesiarum non exces- sitnumerum, sed scripsit ad Romanos, ad Corinthios, ad Galatas, ad Ephesios, ad Tessalonicenses, ad Pliilippenses, ad Colos-
10 senses; postea singularibus personis scripsit, ne excederet modum septem ecclesiarum, et in breui contrahens praedi- cationem suam ad Timotheum ait: ut scias qualiter debeas conuersari in ecclesia dei uiui. hunc typum a spiritu sancto per Esaiam praedicari legimus de septem mulieribus,
lo quae adprehenderunt hominem unum. unus autem homo
12 I Tiin. 3, ir, 15 Esai. 4, 1 1 et om. (j fecit FS solae om. CB sunt TIKMS 2 quia addidi ex Victorino, om. codd. H.ieron}jmi 3 differtur TFS, differunt g quis uex.] qui uix illationem 7*', ex illa ratione quis S militum] milium i?, similium5' maiorei^ 4 anteponat (-itl) maiori numerol/t toto../. 5 in Asia siue F, om. cet.; cgo toto exercitui loquatur imcis inclusi 5 septem [ septemnatim S esse et septenatim] septem esse S septenatim T.
septinatim 4>, septem CBS 6 nominatas] numeratas I eJocuit I pri- nium quidem] primo quod CB 7 ipse] etiam ipse S, et ipse g et
ipsum] typum S, et om. I septem om. T 8 numerus F 9 ad PhiL om. KM 10 post Col. add. ad hebreos IKM; uarietatem traditi ordinis nominum epistiilarum conspicis in hac tabula:
|
A |
TFS |
CB |
IKM |
|
Rom. |
Rom. |
Rom. |
Rom. |
|
Cor. |
Cor. |
Cor. |
Cor. |
|
Eph. |
Gal. |
Gal. |
Gal. |
|
rhess. |
Eph. |
Eph. |
Eph. |
|
Gal. |
Thess. |
Phil. |
Thess. |
|
Phil. |
Phil. |
Col. |
Col. (om.I) |
|
Col. |
Col |
Thess. |
Hebr. |
11 modumj numerum FS in b. contr.] in hebraica trahens F 12 ait] sic ait S 13 ecclesiam TF tipum 4> post typum add. et S a T, ab X per spiritum sanctum ab ysaia IK 14 pdicare F 15 phon- derunt F horainem] uirum IK cum Vulg.
30 Editio Victoriiii I 7—8.
nem unum. unus autem homo Christus est, non ex semine natus. septem mulieres ecclesiae sunt, panem accipientes suum et tunicis suis uelatae, quae petunt auferri inpro- perium suum, ut inuocetur nomen illius super illas — *panem' autem: spiritum sanctum, qui nutrit in uitam aeter- 5 nam; ('suum'): per credulitatem sibi promissum. ut *tuni- cas suas' id est sibi promissas, quibus cooperiri optant; deni- que ait Paulus: oportet hanc fragilitatem inuiolantiam et mortale hoc uestiri inmortalitatem; *auferri inpro- perium suum': inproperium est peccatum pristinum quod lo aufertur in baptismo et incipit uocari homo Christianus, quod est: inuocetur nomen tuum super nos. in his ergo septem ecclesiis puta fieri de una ecclesia. ■8 Pro qualitate fidei et electionis aut ad eos scripsit, qui et laborant in saeculo et operantur de frugalitate laboris sui et i5 patientes sunt et, cum uideant quosdam homines in ecclesia
2 cf. Esai. 4, 1 8 1 Cor. 15, 53 12 Esai. 4, 1 14 cf. Apoc. 2, 1—7
3 suum] aliter et cum eis sunt uelatae AtnS in mg. d. 4 nomen]
aliter domini in illis Am2 in mg. d. 6 suum addidi 1 id est|
stolas add. Am2 in mg. post cooperiri add. se A7n2 s. l. optantj temptant add. Am2 in mg. d. 8 inuiolantiara scripsi {= acpiS-apcjiav), inuiolentiam A; Hieronymus maluit scribere inuiolatum 11 et..homo om. A; post Christianus add. Am2 in linea: Et incipit uocari homo christianus 13 fieri idem quod agi ecclesia] septem et add. Am2
in mg.
Recensio Hieronymi I 7 — 8. 31
Christus est, non ex semine natus. septem mulieres eccle- siae sunt, panera accipientes suum et tunicis suis uelatae, quae petunt auferri inproperium suum, ut inuocetur nomen domini in illis — 'panem': spiritum sanctum, qui nutrit
5 in uitam aeternam; *saum': sibi per credulitatem promis- sum, ut 'tunicas suas' id est sibi promissas. quibus coope- riri se optant, de quibus ait Paulus: oportet hanc fra- gilitatem uestiri inuiolatum et mortale hoc uestiri inmortalitatem; 'auferri inproperium suum': inproperium
10 est peccatum pristinum quod aufertur in baptismo et incipit
uocari homo Christianus, quod est: inuocetur nomen tuum
super nos. in his ergo septem ecclesiis putes fieri de una
ecclesia [septem].
S Et pro qualitate fidei et electionis aut ad eos scripsit, qui
15 et laborant in saeculo et operantur de frugalitate laborum suorum et patientes sunt et, cum uideant homines quosdam
2 cf. P:sai. 4, 1 7 1 Cor. 15, 53 11 Esai. 4, 1 14 cf. Apoc. 2.1—7
1 post septem add. uero Sg post mulieres add. septem IKMS
2 tunicis suis] cum eis sunt CB 3 petunt] poscunt S ut . . ?. 4 illis] tantum ut nomen illius uocetur super illas S ut om. F uocetur T 4 post panem add. id est I post sanctum add. dicat F 5 suura scripsi, suam T, om. X sibi] sibi uidelicet S 6 promissum IK cum A, pro- missam TFMS ut scripsi, et codd. tunicas uero {om. ut) S sibi promissas] inmortalitatem promissam <I>, om. S quibus IKS, qui T, quae CBM, qua F 7 cooperire F p)Ost optant add. immortalitatis est gloria S quibus] qua S paulus ait apostolus S oportet] oportet et CB, oportet ergo S hanc . . . inuiolatum] corruptibile hoc (hoc cor- ruptibile IKM, hoc corruptionem F) induere incorruptionem X cwm Vulg. 8 inuiolatum scripsi, inuiolatam T uestiri (alt.)] induere X 9 inmor- talitate FCB auferre F, auferri uero S post suum add. hoc est
emundari se apeccatis r; post alt. inprop. add. enim S 10 auferetur TM
in] a<l> 11 incipiunt uocarihomines christiani5' 12 in his ergo...p. 45, 6 in solio iudicii = Beatus (33) p. 79 — 84 putes . . electionis] unius eccle- siae catholicae fideles sunt quia una in septem pro qualitate (per qualitatem ^) fidei et electionis est Sg putes CB, potest T* post fieri add. una et K, et I 13 septem uncis inclusi 14 Et om. KS, sed et 33
dilectionis IKM^^d, lectionis F aut om. IKM, siue g scribens S
qui et] qui S, et qua F 15 et [alt.) om. F 16 cum] quam F
32 Editio Victorini I 8— II 1.
dissipatores et pestiferos, ne dispersio liat, portant illos — admonet tanien eos de amore, in quo fides desit, ut agant paenitentiam — ; aiit ad eos qui locis crudelibus inhabitant inter persecutores et perseuerant esse fideles; aut ad eos qui humiliter instructi in fide fortiter perseuerant; aut ad eos qui & sub praetextu misericordiae inlicita peccata in ecclesia indu- cendo docent alios ea facere; <aut ad eos qui sunt in ecclesia faciles; aut ad eos qui neglegentes nomine tantum Christiani sunt;) aut arguit eos qui student scripturas et laborant co- gnoscere arcana praedicationis et dei opus facere nolunt, id lo est misericordiam et amorem. omnibus paeriitentiam denuntiat, omnibus iudicium adnuntiat.
CAP. 11.
2, 2 In primaquidem epistola ait: scio laborem tuum et opera (et patientia)m tuam — scio te et laborare et operari uideo et i& 2, 2. 3 patientem esse: ne putes me longe morari abs te — , et quia non potes portare malos,etqui se dicunt apostolos esse, inuenisti eos mendaces et patientiam habes propter nomen meum. haec uniuersa ad laudem spectant, et laudem non mediocrem. sed et tales uiros et talem classem talesque 20
3 cf. Apoc. 2, 8— 11 4 cf. ibid. 3, 7—13 5 cf. ibid. 2. 12-17 7 cf ibid. 2, 18—29 8 cf. ibid. 3, 1— G 9 cf. ibid. 3, 14—22
1 aliter disj^eiisatores et posteros Am2 in mg. 2 tantum Aml, tamen m2 .s\ l. post amore Am2 add. in mg.: ut in ,quibuSj desit ut
om. Aml 4 ut perseuerant \sic!] esse fidcles Am2 in mg. aut ad eos . .1. 5 perseuerant lioc loco om. Hieronymus et posuit ante aut arguit 6 inducendoj aliter faciunt Am2 in mg. d. 7 alios ea scripsi, aliud
eos A aut ad eos . , . Christiani sunt om. A facere] Aut ad eos qui negligentes noie tm cbristiani sunt add. Am2 in mg. 9 scriptnras]
aliter scripturis Am2 in mg. d. 10 arcbana Aay. 14 opera tua A7n2 in mg. d. opera et patientiam scripsi, operam A 15 Scito [sic!\ te et A; man. rcc. hatc uerha linea transuersa expunxit et in margine post operari addidit: Scio te
Recensio Hieronymi I 8 — II 1. 33
in ecclesia dispeiisatores et pestiferos, ne dispersio tiat, por- tant — admonet tamen eos de amore. in qiiibus fides eoriim deest. iit agant paenitentiam — ; aut ad eos qui locis crudelibus inhabitant inter persecutores et perseuerant esse fideles; aut 5 ad eos qui sub praetextu misericordiae inlicita peccata in ecclesia faciunt et aliis faciendo ostendunt; aut ad eos qui sunt in ecclesia faciles; aut ad eos qui neglegentes nomine tantum Christiani sunt; aut ad eos qui liumiliter instructi in fide fortiter perseuerant; aut arguit eos qui student scripturis 10 et laborant cognoscere arcana praedicationis et dei opus facere nolunt. id est misericordiam et amorem. omnibus paenitentiam denuntiat, omnibus iudicium adnuntiat.
CAP. II.
1 Et in prima quidem epistola ait: scio laborem tuum et 2, 2 15 opera et patientiam tuam — scio te lal)orare et operari,
uideo patientem te esse: ne putes me longe morari a te — . et 2, 2. 8 quia non potes portare malos, et qui se dicunt apo- stolos esse, inuenisti eos mendaces etpatientiam habes propter nomen meum. haec uniuersa ad laudem spectant, 20 et laudem non mediocrem. sed tales uiros et talem classem
3 cf. Apoc. 2, 8—11 4 cf. ibid. 2, 12-17 6 cf. ibid. 2, 18—29 7 cf. ibid. 3, 1—6 8 cf. ibid. 3, 7—13 9 cf. ibid. 3, U— 22
1 et pestif.] et posteros CB, praeposteros e dispeusio T, dissensio S^ dispensatio IKM portant] portant eos FS tidei CB 3 ut antc in quibus ponunt CBS in locis S 4 persecutiones F et . . fideles] ut perseuerent fideles S, perseuerantes esse fideles IKM 5 sub pretex- tum T, supra tectum jP 6 facianti*^ et . . . ostendunt ojh. CB facienda IKS'^ aut ...1.7 faciles om. CB 7 aut . . . /. 8 sunt om. IKM 8 structi CB
9 fortiter om. ^ arguit CB., avguent T, ad X eos] illos CB
10 archana C^X opera F 11 id sunt F atnorem] mortem IKM post omnibus add. atque IK 12 denuntians CB, adnuntiat F, annun-
tiat I 14 In prinia enim (enim om. g) ep. sic ait Sg 15 laborare te CB 16 me om. T longe] pot^t lacunam denuo incipit cod. 1), c/. notam ad p. 23, 18 17 apostolos . .1.18 inuenistij iudeos esse et non sunt et inuenisti S, cf. Apoc. 2, 9; 3, 9 18 eos] esse IK 19 expectant TIJS, exspectant F 20 mediocriter F sed] et g
XXXXIX. Victorinas Pet. 3
34 Editio Victorini II 1 — 2.
electionis homines oportet omnimodo admoneri, ne debitii? 2, 4. 5 sibi bonis fraudentur. pauca dixit se habere aduersus illos: amorem tuum, inquit, pristinum deseruisti: memento, unde cecideris. qui cadit, [fol. ^^] de alto cadit; et ideo ait 'unde', quia omnimodo usque ad nouissimum amoris opera 5> exercenda sunt, quod est principale mandatum. denique nisi
2, 5 fiat, minatus est mouere candelabrum de loco suo. id
2, 6 est spargere plebem. odire se autem opera Nicolaitarum. quia et ipse odio habebat: hoc ad laudem spectat. 'Nicolai- tarum* autem 'opera': ante illud temporis factiosi hornines iG' (et) pestiferi nomine Nicolai ministri fecerant sibi heresim, ut delibatum exorcizaretur, ut manducari posset, et ut qui- cumque fornicatus esset, octaua die pacem acciperet. ideo conlaudat illos, ad quos scripsit, quibus talibus et tam magnis
2, 7 uiris promisit lignum uitae quod est in paradiso dei sui. is. 2 Sequens epistola sequentem conuersationem alterius classis
2, 9 et consuetudinis detegit. denique ait: scio uos et pauperes
2 cf. Apoc. 2, 14 6 cf. Matth. 22, 38
1 post electionis add. omnis A oninimodo] simodo Am2 in mg..
2 pauca] item lioc loco in codd. Vulgatae Lips. 5 et 6 et in editionibus ueteribus (ut Lugdun. lo69) 3 tuum Am2 hoc loco expunxit et post inquit addidit 4 qui] quia Aml, qui m2 5 quia] quoniam Am2
6 suntj est A principale Am2. primum palam Aml 8 odire se
autem Aml, odire auteni se A7n2; pronomen se uim habet pronominis eos 9 quia] que Am2 spectat] Nicliolaite autem erant illo tempore ficti homines et pestiferi qui sub add. Am2 in mg. d. 10 opere A.
fictersi [sic!\ A pro factiosi ut uidetur 11 et om. A 12 exorcis- zaretur A ut {tert.) om. a^j. 14 et tam magr.is] aliter et ut magnis. Am2 in mg.
Recensio Hieronymi II 1 — 2. 35
talesque electionis homines oportet omnimodo admoneri, ne istis sibi bonis concessis fraudentur. pauca dixit se habere aduersus illos: amorem tuum, inquit, pristinum dese- 2, 4. 5 ruisti: memento, unde cecideris. qui cadit, de alto cadit; 5 ideo dixit 'unde', quoniam omnimodo usque ad nouissimum amoris opera exercenda sunt, quod est principale mandatum. denique ^, 5 nisi fiat, minatus est mouere candelabrum de loco suo, id est spargere plebem. [sic liahes et tu tenentes doctri- 2, 6 nain Nicolaitarum.] odire se autem opera Nicolaitarum,
10 quae et ipse oderat: hoc ad laudem spectat. *Nicolaitarum* autem 'opera': [erant] illo tempore ficti liomines et pestiferi sub nomine Nicolai ministri fecerant sibi heresim, ut delibatum exorcidiaretur et manducari posset, et ut quicumque fornicatus esset, octaua die pacem acciperet. ideo conlaudat illos, ad quos
15 scribit, quibus talibus et tam magnis uiris promisit lignum 2, 7 quod est in paradiso dei sui.
\ Sequens epistola sequentem conuersationem alterius classis et consuetudinis detegit. denique ait: scio uos et pauperes 2, 9
2 cf. Apoc. 2, 14 6 cf. Matth. 22, 38
1 talesquej et tales CB, ac tales g electiones FIK hominum
IK omnino IKg ne istisj Nescitis I^ 2 sibi] dei g^ siue F
bonis om. T sibi bonis] bonis sibi IK haec pauca S 3 amorem . . deseruisti] Et caritatem tuam inquit pristinam reliquisti X58, cf. Vulg. 4 excideris leg cum Vulg. 5 quoniam] quia IK 6 principalem T 7 cand. suum M 8 spargere] parcere F sic . . . Nicolaitarum add. <I> (doctr. ten. Nic. F), sic (inquit add. S) habes et tu odire opera Nicolai- tarum. sed quoniam et ipse oderas tenentes doctrinam Nicolaitarum, laudem expectas ^S^^f {in cod. S uerha et laudem expectas posita sunt ante ten. doctr. Nic.) 9 odire . . Nic. o?n. F nicholaitarum DCBI autem se DCBI 10 exspectat F nicholaite CB 11 opera om. CB erant (erat F) uncis seclusi ficti] factiosi IK post pestiferi add. qui CBKS 12 post nicolai add. apostolorum IK fecerunt DCB heresin T
post delibatum add. idolo IK 13 exorcidiaretur TF, cf. Georges, Worf formen p. 259, exorcizaretur cet, ut manducare possint S3 possit
TFS 14 octauo S pacem] panem IK collaudauit eos CB
15 scripsit D 16 paradisum T 17 frequentem IK 18 consuetudines DCBI, consuetudinem S scio tribulationem tuam et paupertatem sed diues es X, cf. 33 et Vulg. et {alt.) om. DCB
3*
36 Editio Victorini II 2—3.
«sse et laborare, sed diuites estis; scit enim apud se talibus diuitias esse reconditas, et detractationem de ludeis quos negat esse ludeos, sed sinagogam satanae, quoniam <ab) Antichristo colliguntur, quibus ait, ut perseuerent usque ad
2, 10. 11 mortem, et: qui perseuerauerit, non laedetur a morte 5 secunda, id est 'non castigabitur in inferno'.
\ Tertia classis sanctorum ostendit esse uiros, qui fortes sunt
in fide et non expauescunt persecutionem. sed quia in illis
2, 16 alii proni sunt ad inlicitas permissiones, ait: pugnabo cum
illis gladio oris mei, id est 'quid praeceperim dicam et lo 2, 14 quid feceritis conferam'. [fol. 5'] nam Balaam doctrinam [qui] docebat mittere scandalum ante oculos filiorum Israel, esse delibata et fornicari: olim notum est; ille enim hoc consilium dedit regi Moabitarum et sic scandali-
14 cf. Num. 25, 1. 2 et 31, 16
2 detrectationera Am2 3 ab om. A 1 esse uiros uiros J., pro esse uiros m2 suhstituit in mg. aliter seueros 12 qui uncis inclusi 13 esse scripsi, sed A (esse delibatum i. e. edere, ut in graeeo hic est oaYsIv scocDXdO^oTa Himnus) olim = uczXai 14 regi scripsi, regum A
Recensio Hieronymi II 2 — 3. 37
esse et laborare, sed diiiites estis; scit enim apud se talibus diuitias esse reconditas, et detractationera de ludeis quos negat esse ludeos, sed de sinagoga satanae, quoniam ab Antichristo colliguntur, quibus ait, [esto fidelis usqtie 2, 10 5 acl mortem] ut perseuerent fideles esse usque ad mortem, et: qui perseuerauerit, non laedetur a morte secunda, 2, 11 id est 'non castigabitur in inferno'. 3 Tertia classis sanctorum ostendit esse uiros, qui fortes sunt in fide et non expauescunt persecutionem. sed quia et in illis
10 sunt qui proni sunt ad inlicitas permissiones, ait: pugnabo 2, 16 cum illis gladio oris mei, (liahes ihi tcnentes doctri- 2, 14—16 nam Balaam, qui docehat Balac mittere scandalum coram filiis Israel, edere et fornicari: ita hahes et tu tenentes doctrinam Nicolaitarum, sed pugnaho cum, illis
\b in gladio oris mei.J id est *quid praeceperim dicam et quid feceritis conferam\ nam Balaam doctrinam docebat Balac mittere scandalum ante oculos filiorum Israel, esse delibata et fornicari: olim notum est; ille enim hoc consilium dedit regi Moabitarum et scandalizauerunt populum.
18 cf. Xum. 25, 1. 2 et 31, 16
1 et om, TCB apud se talibus] apuJ tales IK 2 diuitie TD
recondite T, recognite DFM detractionem TDK, detrationem F 3 post ludeos add. et non sunt S de siuagoga (-ae T) TKM, sina- goga DFIS, sinagoga sunt CB 4 esto . . mortem add. X 5 ut per- seuerent . . mortem om. ^ 6 perseuerauerit D, perseuerauerint usque
in finera TCB (cf. Apoc. 2, 26), uicerit X^ cum Vuhj. ledentur CB, leduntur T 7 castigabuntur TCB infernum F 8 esse uiros]
seueros CB, se uiros D 10 permissiones D, promissiones TCB, per- mixtiones FIKS)d, conmixtiones M pugnabo . . mei om. g 11 in
gladio IS habes . .1.15 mei add. S 15 praeceperint J^TIf 16 fecerint IK baiaham I doctrina FlSg docebat . . Z. 17 ante om. T<1>,
praehet S 17 oculis e 18 esse] et se F dehbata scripsi, delibatam XS {quorum testium sensus hic est: Balaam doctrinam esse delibatam notum est), delibatum g, deliberatam F, debilitatam M, debilitatos IK et fornicari] ut fornicarentur IK notum est olim S, id quod olim accidisse notum est g 19 mohabitarum Fe scandalizauerat M
38 Editio Victoi-ini II 3—4.
2, 15 zauerat populimi. sic, inquit, et uos habetis inter uos tenentes doctrinam et sub praetextu misericordiae alios
2, 17 uitiatis. qui uicerit, inquit, dabo illi de manna abscon- sum: ('manna absconsum') inmortalitas est, 'gemma alba* adoptio est in filium dei. 'nomen nouum' christianum est. 5
4r Quarta classis nobilitatem fidelium operantium cotidie et
maiora facientium opera significat. sed et ibi quoque esse faciles homines ad inlicitas paces dandas et nouas prophetias adtendendas ostendit et arguit et praemonet ceteros, quibus non placet hoc fieri, qui cognoscunt nequitias aduersarii, lo quibus malis et dolis quaerit inducere in capite fidelium
2, 24 pericula, et ideo ait: non mitto super uos aliud pondus — (id est 'non dedi uobis legis obseruationes et onera', quod est
2, 25 aliud pondus) — ut quod habetis teneatis, donec uenio.
2, 26 et qui uicerit dabo illi potestatem super nationes — id u est *iudicem illum constituam inter ceteros sanctos' — et stel
2, 28 lam matutinara dabo illi; primam resurrectionem scilicet promisit. stella enim matutina noctem fugat et lucem adnun- tiat, id est diei initium.
3 de cum accusatiuo, cf. Hoensch, Itala ^ p. 410 4 manna abscon- sum om. A 5 christianus A 8 facile A 11 capite scrij^si, capita A 13 id est . . l. 14 pondus om. A, id est, non dedi obseruationes et onera et nouas prophetias et inlicitas, quas non conuenit ecclesiae, quod est aliud pondus 33 p. 82
Recensio Hieronymi II 3 — 4. 39
sic, inquit, uos habetis inter uos talem tenentes doc- 2, 15 trinam et sub praetextu misericordiae alios uitiatis. qui 2, 17 uicerit, inquit, dabo illi de manna absconsum [et daho illi calculum alhiim]: 'manna absconsum* inmortalitas est, 5 'gemma alba' adoptio in filium dei, 'nomen nouum' /*in cal- culo scriptum7 christianum est. 4 Quarta classis nobilitatem fidelium operantium cotidie et maiora facientium opera significat. sed et ibi esse quoque faciles homines ad inlicitas paces dandas et nouas prophetias
10 adtendendas ostendit et arguit et praemonet ceteros, quibus non placet hoc, qui cognoscunt nequitiam aduersarii, quibus malis et dolis inducere quaerit in capite fidelium pericula, et ideo ait: non mitto super uos aliud pondus — id est 'non 2, 24 dedi uobis legis obseruationes et onera', quod est aliud pondus —
15 ut quod habetis teneatis, donec uenio, inquit. et qui 2, 25 uicerit, dabo illi potestatem super nationes — id est 2, 26 'iudicemillum constituaminter ceteros sanctos' — et dabo illi stellam matutinam; primam resurrectionem scilicet repro- 2, 28 misit. stella (enim) matutina noctem fugat et lucem adnuntiat,
20 id est diei initium.
1 inter uos habetis S omisso subiecto uos inter uos om. T<I>33
2 etl ut FS pretexto TF uiciastis D, uitiaretis TS, uitaretis F
3 de TD, om. cef. absconditum Clg bis et . . album add. FKMS^ (album FKM^, candidum S) 5 adoptio] est add. F in filium] filiorum IK, fidelium M in . . scriptum add. X^ 8 faciendura F
significat] designat e 9 homines faciles DCB prophetias nouas
DCB 10 °:t {ante arguit) om. B 11 aduersarii scripsi, aduersam 0 12 dolis scripsi, doloris TF)8, dolores DCBMS, doloribus IK capita €BSd pericula] et pericula DCBS 14 dedi] do IK leges MS
obseruationis T quid F 15 ut] uerum IK, sed S, om. F tenete IK 16 nationes] gentes X cum Vulg. 17 constituet CB 18 stellam matutinam quae noctem fugat: scilicet repromisit stellam matatinam quae noctem fugat et lucem adnantiat id est dei iudicium F promisit
DCBg 19 stellu enim matutina scripsi, stellam matutinam T, stellam matutinam quae X, stella matutina DCB et om. DCBM 20 aeterni diei initium 93
40 Editio Victorini III 1—2.
CAP. III.
1 Qiiinta classis, electio aut conuersatio sanctorum declarat homines neglegentes, aliud quam quod oportet in saeculo agentes, opere inanes, nomine tantummodo Christianos. et ideo [fol. 5^] hortatur illos, si quo modo reuersi <a) negle- 5
3, 2 gentia periclitanti possint salui esse. stabili, inquit, ea quae moritura erant; non inuenio operam tuam plenam coram deo meo. non enim satis est arborem uiuere (et uirere) et fructum non habere: sic nec satis est Christianum dici et se ipsum confiteri et Christiani opera non habere. 10
2 Sexta classis, [et] conuersatio electionis optima, consuetudo sanctorum (declaratur, horum scilicet, qui humiles in saeculo et rusticani in scripturis et fidem inmobiliter tenent nec omnino ullo casu timefacti retrahuntur a fide. ideo ait ad illos:
3, 8 dedi ante uos ostium apertum, et ait: quoniam seruasti 15 3,10 uerbum patientiae meae — in tam paruis uiribus — et
2 electio scripsi, est lectio A 4 opere inanes, cf. p. 32, 10: dei opus 5 a addidi^ om. A 8 et uirere addidi, om. A 10 id est: es geniigt nicht, ein Christ zu heiBen und sich selbst (als solchen) zu bekennen 11 et uncis inclusi 12 declaratur . . 2?. 42, 3 liet columna om. A; uo~ cem sanctorum excipiunt Jiaec uerba: Deinde in templo dei etc.
Eecensio Hievoiiymi III 1 — 2. 41
CAP. III.
1 Qiiinta classis, id est conlectio iiel conuersatio sanctonmi, decla- rat liomines neglegentes et aliiid qnam qiiod oportet in saeciilo agentes, opere inanes, nomine tantiimmodo Cliristianos. et ideo
5 hortatur illos. si quo modo reuersi a neglegentia periclitanti possint salui esse: (et ideo ait:^ [esto ulgilans, inquit, et confirma cetcraj stabili, inquit, ea quae raoritura erant;3, 2 non enim inuenio opera tua plena coram deo meo. non enim satis est arborem uiuere et uirere et fructum non habere: 10 sic nec satis est Christianum dici et ipsum confiteri et Christum in opere non habere, id est eius praecepta non facere.
2 Sexta classis. id est conuersatio conlectionis optimae, con- suetudo sanctorum declaratur, horum scilicet, qui humiles in saeculo et rusticani in scripturis et fidem inmobiliter tenent nec
15 omnino ullo casu timefacti retrahuntur a fide. ideo ait ad illos: dedi ante uos ostium apertum, et ait: quoniam 3, 8 seruasti uerbum patientiae meae — in tam paruis uiri- 3, 10
2 id est 0J5, et T, est DFIK'^, om. 3IS collatio F coiiser-
uatio IKM 3 alias CBg quod om. CBFIK, quas g 4 opere inaiies scripsi, operationis TFIK, operationes cet. 5 illos] eos CB pericli- tanti scripsi, periclitantis T, periclitati DCB, om. X^ 6 esse salui CB
et . . SLit add. S esto . . cetersL add.XSQ 7 stabili . . ea om.X33 stabili scripsi {cf. Primasii textum [LXVIII 809 M\ uhi pro: esto uigilans et stabilis et confirma reliqua haud scio an scrihendum sit: esto uigilans et stabili reliqua), instabiU '" IJ, stabiliui 2\ instaura CB 8 enim om. I
inueni IS meo om. IKM 9 uiuere et uirere scripsi cum Frimasio, bibere et uiuere T, uiuere DCBFIMS, uirescere Kml 10 sicj sicut (JB ipsum] Christum gSQ et Christum] Christumque S, ipsum uero g 11 in opera / non hab. in opere F 12 id est CB, est TDX con- lectionis T icf. p. 41, 2. 43, 6), electionis cet. optima F post
optimae add. et IK consuetudines CB 13 declarat CBIK)8 horum scilicet] et IK post humiles add sunt S 14 rustici CB et {alt.) om CB immobileni I 15 timefacti TFM, tumefacti 33, tremefacti IK, fracti aut timoris (-re g) Sg, territi DCB 16 p)OSt illos add. et hoc IK, ex hoc M ecce ante dedi add. F cum Vulg. uos] te
FIMS osteum T {cf Georges, Wortformen s. u.), hostium F ait om. S 17 meae om. F
42 Editio Victorini III 2-3.
ego te seruabo de hora temptationis : ut sciant liuius- modi gloriam suam, nec in temptptionem eos tradi permittit.
t, 12 qui uicerit, inquit, fiet columna) in templo dei: columna autem decor est aedificii, id est 'qui perseuerauerit, tantam nobilitatem in eccleLia consequetur'. 5
-3 Haec quoque electio, septima classis, declarat homines
locupletes, credentes ia dignitatibus conlocatos, sed creden- tes ut homines locupletes, apud quos in cubiculo scripturae quidem tractantur. foris autera an sint fideles a nemine intel- leguntur, scilicet iactantes et dicentes se omnia cognoscere, lo praediti fiducia litteraturae, opera autem uacantes. et ideo ait ad illos neque frigidos neque calidos eos esse, id est 'neque incredibiles (neque fideles)'; ad omnes enim omnia sunt. et quoniara <qui) neque frigidus est neque calidus est, tepidus
3, 16 sit necesse est, ut nausiara faciat: et euomam eum, inquit, 15 de ore meo. nausia quia sit odibilis, neminem latet: sic et huiusmodi homines, cum fuerint proiecti. sed quia tempus est
■3, 18 paenitentiae, ait: consulo tibi, emas a me aurum con- flatum, id est 'si quo modo poteris pro nomine domini aliquid
12 cf. Apoc. 3, 15
7 in] cum A 11 fiducia litteraturae] fiducialiter mature A uo- cantes A 13 incredibiles = y.TCiGTooc neque fideles om. A 14 qui om. A 15 nausiam A, cf. Georges, Wortfonnen s. u.
Recensio Hieronymi III 2 — 3. 43
bus — et ego te seruabo de hora temptationis: ut sciant huiusmodi gloriam suam, nec in temptationem eos tradi per- mittit. qui uicerit, inquit, fiet columna in templo dei: 3, 12 columna decor est aedificii, id est 'qui perseuerauerit, tantam 5 nobilitatem in ecclesia consequetur', 3 Haec quoque conlectio, septima classis, declarat homines locupletes, credentes in dignitatibus conlocatos, sed credentes ut locupletes, apud quos in cubiculo scripturae quidem de- tractantur, foris autem an sint fideles a nemine intelleguntur, 10 scilicet iactantes et dicentes se omnia cognoscere, praediti fiducia litteraturae, opera autem uacantes. et ideo ait ad illos neqne frigidos neque feruentes illos esse, id est 'neque incre- dulos neque fideles'; ad omnes enim omnia sunt. et quoniam qui nec frigidus est nec calidus, sed tepidus est, nausiam 15 facit: uomam, inquit, te de ore meo. nausia quamuis odibilis 3, 16 sit, neminem latet: sic et huiusmodi homines, cum fuerint proiecti. sed quia tempus est paenitentiae, ait: consulo tibi, 3, 18 emas a me aurum conflatum, id est 'si quo modo poteris
12 cf. Apoc. 3, 15
1 de T, ab XS8 cum Vulg. 2 post huiusmodi add. homines F suam om. CB nec scripsi, neque CB, necquidem TX, ne quidem D33
temptatione DF 3 fiet . . deij faciam illum columnam in templo dei mei tl'33 cum Vulg. fit T 4 columnaj sicut enim columna S id est] sic S tantam om. S tanta nobilitate TFM, totum nobilitatuv CB 5 consequetur Dm2IKg, consequitur TDmlFMS, Sequitur CB in exordio nouae sectionis 6 septima classis DCB, septimae classis
IKM, septima eccliis T, septem ecclesiis F 7 credentes . .1. 8 locupletes om. CBIKM in dignitatibus . .1. 8 locupletes om. F 8 quidem scrip- turae CB tractantur CBS; detractantur = male tractantur 9 foris . . intelleguntur om. F an sintj si sint IKM, sunt S et a nemine S
intelligitur CB 10 iactantes scihcet sq S 11 opere IKMS^ ua- cantes] negantes CB ad illos om. IKS 13 ad omnem IK 14 qui om. CB est {pr.) om. tPSS, es CB (bis), est et F nec (alt.)]
neque IKM sed] et TM, om. D nausiam facit] et nauseam facis CB 15 te inquit '!> quamuis] quantum tP33 neminem latetl
tamen neminem ledit S 16 huiusmodi] huius mundi IK 17 consulo] suadeo S cum Vulg. 18 ut emas CBIKMS^ potestis DCB,
possis IK
44 Editio Victorini III 3— IV 1.
18 pati'. collirio, inqiiit, inunge oculos tuos, id est 'ut quod libenter cognoscis per scripturas. huic et opus facere [fol. 6'] coneris'. et quoniam si liuiusmodi homines de magno excidio ad magnam redeant paenitentiam, non solum sibi utiles esse, sed multis prodesse possunt, non mediocrem mercedem eis 5
21 promisit, id est: sedere super solium iudicii.
CAP. IV.
, 1 Ostium apertum, inquit, in caelo: noui testamentipraedica- tionem uidet lohannes [baptista] et dicitur ei: ascende huc. quando apertum ostenditur, clausum fuisse ante hominibus lo manifestum est. satis autem et plene patefactum est, quando Christus cum corpore in caelis ad patrem ascendit. uocem autem quam audierat, cum dicat illam secum locutam esse: sine con- tradictione arguuntur contumaces, ipsum esse qui uenit ipsum quem (per) prophetas locutum. lohannes enim ex circuracisione 15 erat et omnis ille populus ueteris testamenti praedicationem 1 audierat, illa uoce aedificatus erat. illa enim uox, inquit, quam
12 cf. Apoc. 4, 1 13 cf. ibid. 1, 10
1 id est] K {qito siglo id est, quod hoc loco etiam Beatus p. 84 prae- J)et, signiflcatur) A 3 hiiiusmodi homines] huius hominis A 4 paeni- tentiam] potentiam A 9 baptista uncis inclusi; aliter p. 26, 13 12 uo- cem quam = uox quam per attractionem substantiui ad casum pronominis relatiui accommodati 14 arguuntur contumaces] id est die Wider-
spenstigen (d. h. die Marcioniten) Averden iiberfiihrt, dal3 der^ welcher gekommen ist, der niimliche ist, der durch die Propheten geredet hat, cf. liaec testimonia: uocem priniam quam dicit, legis et prophetarum eloquia, ut concordent noua ueteribus fiatque illud quod psalmographus ait: semel locutus est deus, duo haec audiui (Ps. 61, 13, cf. p. 24, 6) Beatus p. 233; unusquisque electorum, ut inoifenso credulitatis pede per euangelium ad uerae fidei sacramenta pertingat, ueteris instrumenti doctrina, quae nouam praecedit, roboratur Ps.-August. homil. III (XXXV 2422 l. 35 sqq. M) ipsum = xov «'jxdv 15 per addidi prophetas scripsi, prophetani A l'? inquit, quam] quam inquit quam A
Recensio Hieronyini III 3 — IV 1. 45
pro nomine domini aliquid pati\ et collirio, inquit, inunge 3, 18 oculos tuos, 'ut quod libenter cognoscis per scripturam, huius et opus facere coneris*. et quoniam si huiusmodi homines de magno excidio ad magnam redeant paenitentiam, non solum 5 sibi utiles, sed multis prodesse possunt, non mediocrem mer- cedem eis promisit, id est: sedere in solio iudicii. 3, 21
CAP. IV.
4, 1
1 [Post liaec^ inquit, uidi et eece ostinm apertum in caeloj Ostium apertum in caelo noui testamenti praedi-
10 cator uidit lohannes et dicitur ei: ascende huc. [et uo.r prima, quam audiui tamquam tuham lofquentem mecum^ loquehatur dicens: ascende hucj quando apertum ostendi- tur, clausum fuisse ante hominibus manifestum est. satis autem et plene patefactum est, quando Christus in corpore in caelis
15 ad patrem ascendit. uox autem prior quam audierat: cum 4. 1 dicat illum secum esse locutum, sine contradictione argu- untur. qui alium in prophetis, alium in euangelio dicunt fuisse locutum, cum magis ipse qui uenit ipse in prophetis locutus sit. lohannes enim ex circumcisione erat et oranis ille populus
20 ueteris testamenti praedicationem audierat, illa uoce aedificatus
1 aliquid patij pati tribulationes et passiones XS inungue TD,
unge F 2 scripturas C huius] scil. scripturae 4 scidio F red- eunt FIK 5 post sibi add. sunt S post sed add. et FIKS eis mercedem CBIK 6 sedere . . solio] reddere eis solium IK sederej sedem CB, residere M iudicis CB 8 post . . caelo add. X inquit om. <1> * 9 osteum T ostium . . . caelo om. IKM, ostium . . praedicator om. F noui . . . huc] nouum testamentum praedicatur IKMS prae- dicatur TDml 10 et uox . . huc add. X 11 tubae loquentis FS cum Vulg, 12 loquebatur om. S hic F 13 antea MS, om. DCB
14 et om. IKM patefactum] satisfar:tum DCB in caelis om. F
caelos elKM 15 audierat] ascenderat jP 16 illam . . locutam -S' esse om. DCB arguit CB, arguit eos g 17 alium in euangelio
om. T dicunt] df F 18 locutum esse dicunt T cum . . . locutus sit om. T locutus sit CB, sit locutus I, sit in pr. locutus S, locutus est cet. 19 post populus add. qui S 20 aedificatus] praedicatus T
cf. 1, 10
46 Editio Victorini IV 1—2.
audieram, illa mihi dixit: ascende huc: id est lesus Christus, quem paulo ante quasi filium hominis inter cande- labra aurea se uidisse fatetur, et nunc exinde recolit, quae per legem in similitudinibus praenuntiata erant, et per hanc scripturam coniungit omnes priores prophetas et adaperit 5 scripturas. et quia postquam inuitauit in caelum omnes cre- dentes in nomine suo dominus noster, statim spiritum sanctum 4, 2 eflfudit, qui ferturus est hominem ad caelum, ait: statim factus sum in spiritu. et curn aperiatur per spiritum sanc- tum mens [fol. G''] fidelium, illud iliis manifestatur, quod et 10 prioribus est praedicatum. 2 4, 2 Significanter solium positum, quod est sedes iudicii et regis, super quem solium uidisse se ait similitudinem iaspidis et sardi. quia iaspis aquae color est et sardi ignis, haec duo testamenta posita esse usque ad consummatio- 15 nem orbis super tribunal dei exinde manifestabatur, quo- rum iudiciorum duum unum iam consummatum est in cata- clismo per aquam, aliud autem per ignem consummabitur.
2 cf. Apoc. 1, 13 13 cf. ibid. 4, 3
4 similitudinibus correxit ex similitudine A 8 ferturus scripsi cum TS {cf. fertilis, fertor), laturus A ait] Ait enim A 9 factus sum] factum suum A 12 significanter scripsi, significantur id est ^ 13 quem] item TD 14 sardi] item TD 15 iierte: daB diese (zwei Edelsteine) als die beiden Testamente {=■ als die Sinnbilder der beiden Testamente) iiber dem Tlirone Gottes angebracht sind 16 cf. exinde manifestatur
duorum iudiciorum ordo Beatus p. 234 17 duum scripsi, diuinum A
Recensio Hieronynii IV 1 — 2. 47
est. illa eademque uox, inquit, quam audieram, illa 4, 1 mihi dixit: ascende huc: id est Christus, quem paulo ante quasi tilium hominis inter candelabra aurea ambulantem se uidisse fatetur, et nunc exinde